Qutadqu-bilik

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Qutadğu bilig
Müəllif: Yusif Balasaqunlu
Janr: Alleqorik, Didaktik
Orijinalın dili: Qaraxanlı türkçəsi
Ölkə: Qaraxanlılar dövləti
Tərcüməçi: Kamil VəliyevRamiz Əskər
Seriya: Azərbaycan dili və tarixi
Nəşriyyat: 1994: Azərnəşr
2006: Avrasiya press
Cild: 1
Səhifə: 2006: 440
Tiraj: 2006: 25 000
ISBN 978-9952-421-51-4

Qutadqu-bilikYusif Xas Hacib Balasaqunlunun əsəri.

Əsər haqqında[redaktə | əsas redaktə]

Bu kitab 1069-cu ildə Yusif Uluq Xas Hacib tərəfindən yazılmışdır. O, Balasaqun əhli olub, əsərini Qaşqarda bitirmişdir, yazıb Qaraxani sultanı Satıq Buğra xana təqdim etmişdir. Müəllif öz zamanının ən parlaq ədəbi dilini yazıya almışdır və bu kitaba görə Xas Hacib rütbəsinə layiq görülmüşdür.

Kitabın mövzusu öyüddür, mübahisə və danışıq şəklində verilmişdir. Müəllif müxtəlif ictimai məsələlər barəsində bəyan etdiyi fikir və əqidəsini isbat etmək üçün böyük adamların sözlərindən, zərbi-məsəllərdən faydalanmışdır.

Kitab şeirlə, əruz vəzninin bəhrlərindən birində yazılmış, bu baxımdan «Şahnamə»yə bənzədiyi üçün iranlılar onu «türk Şahnaməsi» də adlandırmışlar.

Əsərin tədqiqi göstərir ki, müəllif yüksək təhsil görüb, ədəbiyyatdan başqa nücum, kimya, təbiət elmini, coğrafiya və riyaziyyatı da bilirmiş, bəzi rəvayətlərə görə isə İbn Sinanın şagirdi imiş. Müəllif İran və ərəb ədəbiyyatını yaxşı bilir və az da olsa onların təsir altında olmuşdur. Şairin dili sadə və eyni zamanda ədəbidir. Bütün kitabda 120 ərəb və fars sözü işlənir, bunlar da dini və dövlət işlərinə aid istilahlardır.

«Qutadğu bilik» tanrıya xitab şeirilə başlayır, sonra da peyğəmbərin və ilk dörd xəlifənin mədhi, bahar təsviri və Buğra xanın tərifi gəlir. Sonra yeddi ulduz, on iki bürc və elm, əql və dildən danışılır, sonra əsas mövzu başlayır və mübahisə dörd şəxsiyyət arasında cərəyan edir. Bu şəxslərin hər biri bir vaqiəti və ya bir həqiqəti təmsil edir.

  • Güntoğdı (Gündoğdu)- doğru yol və ədaləti təmsil edir.
  • Aytuldı (Aydoldu)- səadət və xoşbəxtliyi təmsil edir.
  • Ugdolmuş- əql və məntiqi təmsil edir.
  • Odqurmuş da sonu və aqibəti təmsil edir.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]