Rüriklər sülaləsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Rüriklər
Rüriklərin gerbi
Ölkə: Romanov Flag.svg Rusiya İmperiyası
Kiyev Rus dövləti
Əcdadı: [[]]
Titullar: Knyaz
Banisi: Rürik
Sonuncu hökmdar: Vladimir Lvovoviç
Hazırki rəhbər: Yoxdur
Əsası qoyulan il: 862

Rurik sülaləsi (rus. Рю́риковичи, Ryurikoviçi, ukr. Рю́риковичі, belar. Ру́рыковичи) — Kiyev Rus və daha sonra Moskova knyazlığını idarə edən xanədan.

Kökənləri[redaktə]

İlkəl bir kültür və mədəniyətə sahib olan Slavyanlar torpaqlarını və nüfuslarını sürəkli olaraq artıraraq, ormanlıq bölgədən çaylar boyunca —özəlliklə Dnepr, DonVolqa— yerləşim yerləri quraraq genişlətmişdilər. Qəbilələr halında və böyük bir qargaşa və qovga içində yaşayan Slavyanlar, IX əsrdə Baltik dənizindən QaradənizXəzər dənizinə qədər ticarət aparan və Skandinaviyadan gələn Varyaqlar (Vikinqlər)dən özlərinə başçı seçmişlər aralarındaki qargaşaya son vermək üçün onlardan yardım istəmişdilər.

Bu şəkildə İsveçli Varyaq liderlərindən Rürik (Ryurik), Novqorod şəhəri mərkəz olaraq 862-ci ildə Rus knyazı olmuş, çevrədəki Slavyanları birləşdirməyi başararaq ilk Rus dövlətini qurdu.[1]

Əmələ gəlməsi və sonu[redaktə]

Rürikin varisi Oleq (ö. 912) Kiyevi ələ keçirdi (y. 882) və Dnepr çayı boyunca Novqoroddan Qaradənizə uzanan ticarət yolunu dənətim altına aldı. Rurikin oğlu olduğu sanılan İqor (hökmdarlığı 912-945) və daha sonra yerinə keçən arvadı Əzizə Olqa (naib, 945-969) ilə oğlu Svyatoslav (hökmdarlığı 945-972) knyazlığın torpaqlarını daha da genişlətdilər. Svyatoslavın oğlu I Vladimir (Əziz) (hökmdarlığı y. 980-1015) hanədanın egəmənliğini sağlamlaştırdı.

Vladimir ilk Kiyev Rus yasalarını sistemli halə gətirdi və bölgədə Xristianlığın yayılmasını sağladı. Ayrıca başlıca şəhərləri oğulları arasında paylaştırarak Kiəv Rus topraklarını birləşik bir konfədərasyon biçimində örgütləndi. Buna görə ən büyük oğlu Kiəv büyük prənsi olacak, öbür kardəşlər isə Kiəv'in ən təpədə olduğu kəntlər hiyərarşisi içində bir ağabəyin yüksəlməsi ya da ölümüylə boşalan yərə gəçərək birbirlərini izləyəcəklərdi. Ən gənç kardəşin də ölməsi durumunda, yərinə bir büyük prənsin oğlu olan ən büyük yəğəni gəçəcəkti.

Bu vərasət düzəninə Svyatopolk (1015-19), I. Yaroslav (Bilgə) (1019-1054), onun oğulları İzyaslav (1054-1068, 1069-73 və 1077-78), Svyatoslav (1073-1076) və Vsəvolod (1078-93) ilə İzyaslav'ın oğlu olan II. Svyatopolk (1093-1113) dönəmlərində gənəlliklə uyuldu. Ama həmən hər dəğişikliğə biriç savaş əşlik ətti. Prənslərin konumlarını zorla dəğiştirməyə çalışmaları və bazən kantlərin kəndilərini yönətəcək prənsə karşı çıkmaları sistəmin işləməsini əngəlliyordu. Ayrıca prənslərin kənttən kəntə taşınmak yərinə yönəttikləri bölgədə kalmak istəmələri də istikrarsızlık yaratıyordu.

1097'də bütün Kiəv Rus prənsləri Lyubəç'tə (Çərnigov'un kuzəybatısı) buluştular və topraklarını babadan oğula gəçən bölgələrə ayırmaya karar vərdilər. Büyük prənslik vərasətində isə kuşak düzəninə bağlı kalındı. Böyləcə Vladimir Monomah kuzəni II. Svyatopolk'un yərinə gəçərək Kiəv büyük prənsi oldu. Hükümdarlığı sırasında (1113-25) Kiəv Rus topraklarında birliği yənidən sağlamak için uğraşan Vladimir'i oğulları Mstislav (hükümdarlığı 1125-32), Yaropolk (hükümdarlığı 1132-39), Vyaçəslav (hükümdarlığı 1139) və 1140'lardaki karışıklıkların ardından Yuri Dolgoruki (hükümdarlığı 1149-57) izlədi. Ama hanədanın bəlirli kolları ülkənin Kiəv dışındaki başlıca mərkəzlərində (Halicz [Galiç], NovgorodSuzdal) kəndi yönətimlərini kurdular. Bu yörələrin prənsləri, Kiəv'i dənətim altına almak için birbirləriylə çatışmaya girdilər. Suzdal prənsi Andrəy Bogolyubski sonunda kənti ələ gəçirdiğində (1169) Vladimir'ə (Suzdal Prənsliği'nə bağlı bir kənt) döndü və büyük prənslik sarayını bu kəntə taşıdı. Andrəy Bogolyubski'nin kardəşi III. Vsəvold onun yərinə gəçərək Vladmir büyük prənsi oldu (hükümdarlığı 1176-1212). Vsəvold'un yərini sırasıyla oğulları Yuri (hükümdarlığı 1212-1238), Yaroslav (hükümdarlığı 1238-1246) və Svyatoslav (hükümdarlığı 1246-1247) ilə torunu Andrəy (hükümdarlığı 1247-52) aldı.[2]

Aleksandr Nevski (hükümdarlığı 1252-1263) kardəşi Andrəy'in yərinə gəçti; onu ötəki kardəşləri və oğulları izlədi. Ama hiçbiri Vladimir'ə yərləşmədi. Yərəl başkəntlərində kalan büyük prənslər kəndi hanədanlarını güvəncə altına alma yoluna gitti. Bu da parçalanma əğilimini daha da güçləndirdi. Böyləcə Aləksandr'ın kardəşi Yaroslav Tvər Hanədanını, Aləksandr'ın oğlu Danilo isə Moskova Hanədanı'nı kurdu.

Monqol istilasından (1240) sonra, Rus böyük knyazları hökm sürə bilmək üçün Monqol xanından bərat almaq məcburiyyətində qaldılar. Bu dönəmdə Vladimir Böyük knyazliğinin öndərliği üçün özəlliklə Tver və Moskova xanədanları arasında bir rəqabət doğdu. Moskova knyazları zamanla üstün duruma gəçərək, Moskova Böyük Prənsliğini kurdular və 1598-ci ildə son ərkək varisləri ölüncəyə dəğin hüküm sürdülər.

İstinadlar[redaktə]

  1. Rusların Türk Toprakları Üzərində Yayılmasının Səbəpləri Üzərinə Bazı Düşüncələr, Məhmət Yətişgin
  2. Encyclopædia Britannica Fiftəənth Edition

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]