Rum Pravaslav Patrikxanası
Rum Pravaslav Patrikxanası (yunan. Πατριαρχεῖον Κωνσταντινουπόλεως, Patriarhion Konstandinupoleos) - VI əsrdən etibarən Xristianlıq dünyasında mühüm rol oynamağa başlamış dini mərkəz. Rum Pravaslav Patrikxanası Pravoslavlıq məzhəbini əsas mərkəzlərindən biri hesab olunur.
1453-cü ildə İstanbul şəhərinin fəth olunmasından sonra sultan II Mehmed şəhərdə yaşayan qeyri-müsəlman əhalinin toxunulmazlığı haqqında fərman vermişdir. Bununla da Rum Pravaslav Patrikxanası Osmanlı imperiyasının vaxtında belə rəsmi şəkildə fəaliyyət göstərmişdir. II Gennadiosun patrik seçilməsindən sonra Rum Pravaslav Patrikxanasının idarə mərkəzi şəhərdə ikinci böyük kilsə olsan Həvari kilsəsinə köçürülmüşdür. Həmin dövrdə Həvari kilsəsi şəhərdə olan ən qədim kilsələrdən hesab olunurdu. Min il əvvəl inşa olunmuş kilsənin bağçasında, Bizans İmperiyası imperatorlarının məzarları da vardı. Şəhərdə xristian əhalinin sayı azaldığından və təhlükəsizlik səbəbindən Rum Pravaslav Patrikxanasının idarə mərkəzi 1455-ci ildə yenidən köçürülmüşdür.
Patrikxana Pammakaristos monastırına köçürülür. XII əsrdə II İoannes Komnenos tərəfindən hazırlanan Pammakaristos monastırı Xristian qaçqınların yerləşdirildiyi Çərşənbə səmtində idi. Həvari kilsəsinə nisbətə daha kiçik və təhlükəsiz olan Pammakaristos monastırı 1518-ci ildə yenidən təmir edilmişdir. Patrik II İeremiasın Rum Pravaslav Patrikxanasına rəhbərlik etdiyi dövründə monastır yenidən inşa edilmişdir. 1586-cı ildə III Muradın hakimiyyəti zamanı boşaldılan monastır, 1591-ci ildə Fetihye adı ilə məscidə cevrilmişdir. Patrixana ilk əvvəl Fənər Vlah kilsəsini, 1597-ci ildə isə Ayvansarayda yerləşn Aios Dimitrios kilsəsinə köçürülmüşdür.
Rum Pravaslav Patrikxanası 1602-ci ildə Aios Yeorios Monastırına köçürülmüş və bu tarixdən etibarən burada fəaliyyət göstərmişdir. II Mehmed tərəfindən patirkxanaya verilən hüquqların böyük bir qismi patirxana üzvlərinin əlindən alınmışdır. Xristian cammatın evlənmə, dəfn mərasimləri kimi adətləri Osmanlı məmurları tərəfindən izlənilirdi. Rum Pravaslav Patrikxanasının rəhbəri Patrik adı ilə tanınmışdı. Patriklər Osmanlı sarayında vəzir status daşıyırdılar. Digər bir dindən olmasına baxmayaraq patriklər və İstanbulda yaşayan xristian din adamları bütün növ vergilərdən azad edilmişdir. Patriklər İstanbulda yalnız xristian icmasının üzvlərinin iştirak etdiyi, dini məclisə rəhbərlik edirdilər. Patirklərə dini və hüquqi qanunlara tabe olmayan xristianları cəzalandırmaq səlahiyyəti verilmişdi. Bununla da Rum Pravaslav Patrikxanasının patrikinin səlahiyyət və imtiyazları Osmanlı imperiyasında, Bizans İmperiyasındakından daha çox olmuşdur.
1856-cı ildə qəbul edilmiş, İslahat fərmanı ilə Rum Pravaslav Patrikxanasının hüquqları yalnız dini səhələri əhatə etməklə azaldıldı. Patiklərin həyatlarının sonuna qədər vəzifədə qalmaları qərarı qəbul edildi. Türkiyə dövləti qurulandan sonra patrikxana dini baxımdan mühüm rol oynamırdı. 1930-1950-ci illərdə Pravaslav Patrikxanası yalnız İstanbul şəhərində yaşayan etnik rumlara xidmət göstərirdi. 1941-ci ildə patrikxananın yerləşdiyi bina yanmışdır. 1989-cu ildə memar Aristidis Pasadeosun rəhbərliyi ilə bina yenidən təmir edilməyə başlanılmış və təmir işləri 1991-ci ilə qədər davam etmişdir. Müasir dövrdə ciddi dini təsirə malik olmasa da, Rum Pravaslav Patrikxanası bu gün də fəaliyyət göstərir və dünyada olan müxtəlif kilsələrlə daim əlaqə saxlayır. Patrikxananın indiki rəhbəri patrik I Bartholomeosdur.
