Siyəzən (şəhər)

Məlumatlar
Ölkə	Azərbaycan
Əvvəlki adı	Qızıl-burun
Ərazi	703[kv.km] km²
Əhali	37365.0 nəfər
Əhali sıxlığı	53.15 nəfər/km²
Nəqliyyat vasitəsi kodu	53
Telefon kodu	+0190

Bu məqalə Siyəzən şəhəri haqqındadır. Siyəzən rayonu üçün Siyəzən səhifəsinə baxın.

Siyəzən – Azərbaycanın Siyəzən rayonunun inzibati mərkəzi.

Tarixi

Siyəzən rayonu Böyük Qafqazın Xəzər sahilində olan Samur-Dəvəçi ovalığında yerləşir. Ovalığın qərbində dağlıq və dağətəyi ərazisi olan Baş Qafqaz sıra dağları Xəzər dənizinə doğru uzanaraq, dəniz səviyyəsindən 28 metr aşağıdadır. Geoloji quruluşuna görə Paleogen-Neogen və onun üzərində olan üst-təbaşir çöküntüləri var.

Ovalığın cənub-şərqində yarımsəhra landşaftı üstünlük təşkil edir. Dağətəyi hissələrdə boz-çəmən, şabalıdı-qəhvəyi, qismən ağ-qara torpaqlar yerləşməklə, meşə-çəmən landşaftı səciyyəvidir. Rayon ərazisindən keçən Ata-çay və Gil-gilçay çayları dağlıq ərazilərdən başlanmaqla yağış və qismən qar suları ilə qidalanır.

Ərazi üçün neft, təbii qaz, əhəng daşı, çınqıl, gil və s. təbii resurslar xarakterikdir. Siyəzən rayonu Azərbaycanın şimal zonasında respublikanın paytaxtı Bakı şəhərindən 100 km məsafədə Xəzər dənizinin sahilində yerləşməklə iki tərəfdən Xızı və Dəvəçi rayonları ilə həmsərhəddir.

Siyəzən rayon kimi ilk dəfə 11 fevral 1940-cı ildə təşkil olunmuş və 1959-cu ildə ləğv edilərək Dəvəçi rayonunun tərkibinə verilmişdir.

2 aprel 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin Milli Şurasının qərarı ilə Siyəzən rayonu 1959-cu il sərhədləri daxilində yenidən bərpa olunmuşdur. 1950-70-ci illərdə Siyəzəndə neftçıxarmanın sürətli inkişafı rayonun dağ kəndlərinin dağılmasına gətirib çıxarmışdır. Qızıl-Burun dəmir yolu stansiyası bu prosesin hesabına böyüyərək Siyəzən şəhərinin yaranmasına səbəb olmuşdur.

Rayonda aparılmış torpaq islahatı nəticəsində əhalinin bir hissəsi yenidən doğma kəndlərinə qayıdır. Hazırda rayonun 35,2 min nəfər əhalisinin 59,2 %-i Siyəzən şəhərində yaşayır. Rayonda 50-yə qədər ləzgi və rus ailələri azərbaycanlılarla mehriban şəraitdə yaşayır.

Rayonda 96 qaçqın və məcburi köçkün ailəsi məskunlaşmışdır. Respublikamızın ərazi bütövlüyü uğrunda erməni qəsbkarlarına qarşı müharibədə 71 nəfər şəhidlik zirvəsinə yüksəlmiş, 48 nəfər əlil olmuşdur.

Ölkəmizi qonşu Rusiya Fedarasiyası ilə birləşdirən dəmir yolu, Bakı Quba avtomobil yolu, Samur-Abşeron kanalı, birinci və ikinci Bakı su (şollar) kəmərləri rayon ərazisindən keçir.

Görkəmli şəxslər haqda məlumat

Füzuli Hacıyev - 1956-cı il aprelin 4-də Siyəzən şəhərində anadan olmuşdur. 1973-cü ildə Siyəzən şəhər 2 saylı orta məktəbini, 1977-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət Pedoqoji Universitetinin Tarix fakültəsini bitirmişdir. Əmək fəaliyyətinə tarix müəllimi kimi başlamışdır. 1992-ci ildə Dəvəçi (indiki Şabran) Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının müavini, 1992-1995-ci illərdə Siyəzən Rayon Xalq Deputatları Sovetinin sədri, 1995-2002-ci illərdə Siyəzən Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı, 2002-2007-ci illərdə isə Lerik Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifələrində çalışmışdır. 2007-ci ildə ARDNŞ Eİ-də Ekoloji təbliğat və sosial məsələlər şöbəsinin rəisi vəzifəsinə təyin edilmişdir. 2000-ci ildə " XVIII-XIX əsrin birinci otuzilliyində Azərbaycan - Dağıstan münasibətləri " mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək tarix elmləri namizədi elmi dərəcəsi almışdır. Ali məktəblər üçün bir kitab-dərsliyin müəllifidir. Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür. "Mir Mövsüm Ağa" mükafatına və "Ən yaxşı əyalət məmuru" nominasiyasına layiq görülmüşdür.

Namiq Abdullayev – Siyəzən rayonunun Dərəzarat kəndində anadan olmuşdur. Siyəzən şəhər 2 saylı orta məktəbində "ingilis dili" fənnini tədris edib. Sonralar ədəbi yaradıcılıqla məşğul olub. Azərbaycanda fantastik mövzuda yazan ilk yazıçılardan biri olmuşdur.

Fuad Hacızadə - 1952-ci ildə Siyəzən şəhərində anadan olmuşdur. Şəhər 1 saylı orta məktəbi bitirdikdən sonra (1969) Leninqrad Dövlət Universitetinin fizika fakültəsinə daxil olub. Texnika elmləri doktorudur. Hal-hazırda Kosmik tədqiqatlar agentliyinin Ekoloji Monitorinq İnstitutunun direktorudur. Eyni zamanda YAP Binəqədi rayon təşkilatının sədri və YAP siyasi şurasının üzvüdür.

Rəsul Xanəli oğlu Muradov - 1942-ci ildə Siyəzən rayonunun Sədan kəndində anadan olmuşdur. BDU-nun fizika fakültəsini bitirib. Namizədlik və doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmişdir. Professor R.Muradovun elmi işləri nəzəri fizika sahəsinə aiddir. Rəsul Muradov pedaqoji fəaliyyətlə də məşğuldur. Bir müddət BDU-nun fizika fakültəsinin dekanı işləmiş, hazırda isə universitetin xarici əlaqələr üzrə prorektoru kimi fəaliyyət göstərir.

Bəybala Xutkar oğlu Abbasov - 1923-cü ildə Siyəzən rayonunun Zərgərli kəndində anadan olmuşdur. 1949-cu ildə Azərbaycan Tibb İnstitutunu bitirib. Tibb elmləri doktoru, professordur. Qarın aortası və onun bifurkasiyasının rezeksiya və plastikasından sonra hemodinamiki dəyişiklikləri dünyada ilk dəfə olaraq cərrah B.Abbasov kəşf edib və baş verə biləcək ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün profilaktik təklif və tövsiyələr verib.

Professor Azərbaycan Cərrahlar Cəmiyyətinin üzvü, Respublika Səhiyyə Nazirliyinin baş məsləhətçisi, attestasiya komisiyyasının, Tibb Universitetinin böyük elmi şurasının və problem komissiyasının üzvü, 120 elmi əsərin, 3 dərsliyin, "Ümumi cərrahlıq" kitabının, 4 monoqrafiya və səmərələşdirici təklifin müəllifidir. Görkəmli cərrah "Şöhrət" ordeni ilə təltif olunub.

Ağası Zərbalı oğlu Məlikov - 1957-ci ildə Siyəzən şəhərində anadan olmuşdur. Orta təhsilini şəhər 1 saylı orta məktəbində almışdır. 1972-ci ildə BDU-nun mexanika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olmuşdur. Bu təhsil ocağını müvəffəqiyyətlə bitirdikdən sonra bir müddət orta məktəbdə müəllim işləmişdir. Sonra isə elmi fəaliyyətlə məşğul olmaqdan ötrü Kiyev şəhərinə getmişdir. Namizədlik və doktorluq dissertasiyaları müdafiə etdikdən sonra Bakı şəhərinə qayıtmışdır. Elmi sahədə əldə etdiyi uğurlarına görə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçilmişdir. Ağası Məlikov bu gün də pedaqoji və elmi fəaliyyətlə məşğuldur.

Vahid Məmmədov - Siyəzəndə doğulub boya-başa çatmış, şəhər 2 saylı orta məktəbdə təhsil almışdır. Vahid Məmmədov 1977-ci ildə bir çox turnirlərin iştirakçısı və mükafatçısı olmuşdur. Həmin il Azərbaycan Bədən Tərbiyəsi İnstitutuna qəbul olunmuş, 1982-ci ildən isə məşqçilik fəaliyyətinə başlamışdır. Məşqçi kimi ən böyük uğuru 2000-ci ildə Sidney Olimpiyasındakı qələbəsidir. Yetirmələrindən Namiq Abdullayev Olimpiyadanın qızıl medalına layiq görülmüşdür. Bu nəticəsinə görə Vahid Məmmədov "Şöhrət" ordeni almışdır. Özünün qeyd etdiyi kimi, həyatının ən əlamətdar anı bu ali mükafatla Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev tərəfindən təltif olunması olmuşdur. Hal-hazırda yenə əvvəlki kimi idmanın sərbəst güləş növü üzrə məşqçilik fəaliyyətini davam etdirir.

Şəmsəddin Mütəllim oğlu Mütəllimov - 1941-ci ilin mayın 20-də Siyəzən rayonunun Ağ Siyəzən kəndində anadan olub. 1960-65-ci illərdə BDU-nun mexanika-riyaziyyat fakültəsində təhsil alıb. Lomonosov adına MDU-da aspiranturada oxuyub. 1988-ci ildə Novosibirsk Elmlər Akademiyasının Sibir bölməsində "Bərk cisimlə zərbə vaxtı çevik rabitələrdə dalğa dinamikasının bəzi məsələləri" mövzusunda doktorluq disertasiyası müdafiə etmişdir. 1992-ci ildə Azərbaycan Texniki Universitetinin Gəncə Şöbəsinə rektor təyin olunmuşdur. 1995-ci ildə Nyu-York Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilmişdir. 1997-ci ildə Respublika Prezidenti yanında Ali Atestasiya Komissiyasında riyaziyyat və mexanika üzrə ekspert şurasının üzvü olmuşdur.

Samət Əlizadə - 1938-ci ildə Siyəzən rayonunun Zərgərli kəndində anadan olmuşdur. 1966-cı ildə "Sühədənamədə adlar" (isim, sifət, say və əvəzlik) mövzusunda namizədlik, 1992-ci ildə "XVI əsr Azərbaycan ədəbi dili" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib, filologiya elmləri doktoru elmi dərəcəsi alıb, altı tədris proqramının, üç dərs vəsaitinin, bir dərsliyin müəllifidir.

2000-ci ildə "Əməkdar elm xadimi" fəxri adına layiq görülüb. Samət Əlizadə 2001-ci ildə Azərbaycan Respublikası prezidenti yanında Dil Komissiyasına üzv seçilib. Bakı Dövlət Univestetinin professoru Samət Əlizadə həm "Kitabi-Dədə Qorqud" eposunun, ustad FÜzuli yaradıcılığının mahir tədqiqatçısı, həm də dəyərli alim, gözəl insan kimi tanınmışdır.

Əhalisi

Əhalinin ümumi sayı 37365.0

Şəhər əhalisinin sayı, [%] 66.0

Kənd əhalisinin sayı, [%] 34.0

Əhalinin orta sıxlığı 53.15

Əhalinin cins qrupları üzrə sayı: (kişilər), [%] 50.0

Əhalinin cins qrupları üzrə sayı: (qadınlar), [%] 50.0

Əhalinin yaş qrupları üzrə sayı: (uşaqlar), [%] 12.0

Əhalinin yaş qrupları üzrə sayı: (18 yaşa qədər), [%] 23.0

Əhalinin yaş qrupları üzrə sayı: (18-dən 55-60-a), [%] 55.0

Əhalinin yaş qrupları üzrə sayı: (təqaüdçülər), [%] 8.0

Ali təhsilli əhalinin sayı, [%] 4.0

Orta təhsilli əhalinin sayı, [%] 40.0

Məskunlaşmış qaçqınların sayı 215.0

Məskunlaşmış məcburi köçkünlərin sayı 131.0

Ərazisi

Ümumi ərazi, [kv.km] 703.00

Məhsuldar torpaqların ümumi sahəsi, [kv.km] 386.00

Kənd təsərrüfatına yararsız torpaqların sahəsi, [kv.km] 168.00

Heyvandarlıq üçün otlaqların sahəsi, [kv.km] 467.00

Əkilmiş torpaqların ümumi sahəsi, [kv.km] 17.00

Meyvə bağlarının ümumi sahəsi, [kv.km] 1.00

Şoran torpaqların ümumi sahəsi, [kv.km] 45.00