Sosializm

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Sosialist səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Karl Marks (1875), sosializm ideyasının marksist nəzəriyyəsinin banisi.

Sosializm — bütün istehsalatın və gəlirlərin bölüşdürülməsinin dövlətin nəzarəti altında olduğu iqtisadi, ictimai-siyasi formasiya. Müxtəif sosialist cərayanları tərəfdarlarının ümumi məxrəci istehsal vasitələri üzərində ictimai mülkiyyətin mövcudluğu, şəxsi mülkiyyətin tam və ya əsasən sıradan çıxarılmasıdır. Sosyalizm iqtidar və istehsal vasitələrinin xalq tərəfindən idarə edildiyi bir cəmiyyət fikrinə söykənən düşüncə sistemidir.Siyasi termin olaraq sinifsiz bir cəmiyyətin yaradılması məqsədilə, inqilab və ya ictimai təkamül vasitəsi ilə təşkilatçı bir əməksevər sinif yaradılması ilə birbaşa əlaqəlidir. Sosializm, oz rüşeymini sənayeləşmə dövründə, maarifçilik hərəkatları zamanı dilə gətirilən siyasi və ictimai bərabərlik istəyindən almışdır. Zamanla modern demokratik sistemlərə sosial islahatlar formasında təsirini artırmışdır. Marksist nəzəriyyədə sosializm kapitalizmi əvəzləyəcək, sosyalist quruluş öz-özünə süqut etdikdən sonra komunizmə keçid edən cəmiyyətə işarə edir. Komunizm sosializmin davamı hesab edilən ictimai sistemdir.

Tarixi[redaktə]

Sosializm termini ilk dəfə 1827-ci ildə İngiltərədə, Robert Owenin tərəfdarlarını adlandırmaq üçün istifadə olunmuşdur. 1832-ci ildə Fransada l’Encyclopédie nouvelle-də Saint-Simon, daha sonra Pierre Leroux ve J. Regnaud’un fikirlərinin tərəfdarları üçün istifadə edilmişdir. Sosyalist gruplar arasında böyük fərqlər olmasına baxmayaraq, demək olar ki, hamısı cəmiyyətin bir azlığa xidmət etməkdənsə xalq çoxluğuna xidmət edən, həmrəylik prinsipinə görə çalışan, müsavat cəmiyyəti müdafiə edən, fəhlə və kəndlilərlə birlikdə mübarizə aparan, XIX və XX əsrlərə söykənən bir ortaq tarixə sahibdirlər.

Sosialist rejimlərin ümumi xüsiyyətləri[redaktə]

Tək partiyalı rejimlərdir. Bu partiyalar adı sinifsiz cəmiyyətə doğru irəliləyən komünist cəmiyyəti məqsəd seçdiyinə görə “Komunist Partiya”(SSSR)-dır. Lakin bəzi ölkələr fərqli adlar istifadə etmişdir, məsələn: “Sosialist Partiya”, "Fəhlə Partiyası"(Şimali Koreya) və ya "Əmək Partiyası".

Tənqidlər[redaktə]

Bunlar əsasən 3 grupa bölünür; 1.Totalitar ve antidemokratik halların olması. Sosyalist sistemler buna cavab olaraq: "Burjuva sistemlerinde iqtisadi güc mövcüddur." Beləliklə sosialist sistemlər burjua sistemlərini antidemokratik hesab edir. 2.Dinə qarşı anti-liberal halların tətbiqi. Xüsusi ilə SSSR dövründə və əsasən müsəlman cəmiyyətlərində dini ayinlərin tətbiqinin yasaqlanmasına cavab olaraq sosyalistlər dinlə birbaşa olaraq mübarizədən daha çox, hakim zümrənin bu amildən istismar vasitəsi kimi istifadəsinə diqqət çəkmişlər. "Biz dinlərə yox, dinlərin istismar vasitəsi olmasına qarşıyıq." fikirləri ilə çıxış etmişlər. 3.Qapalı iqtisadiyyat üzündən elmin inkişafdan qalma iddiası. Sosialistlər buna iqtisadi sanksiyaların səbəb olduğunu iddia edirlər. SSSR-nin öz hesabına kosmosa çıxış əldə etməsi və bir çox sahədə elmi nailiyyətləri bu iddiaya cavab kimi göstərilir.



Siyasi ideologiyası[redaktə]

Sosializm fəlsəfəinin əsaında aşağıdakı prinsiplər durur:

  • insanın insan tərəfindən istismarına son qoyulur;
  • sosial bərabərlik və sosial ədalət bərqərar olur.

Bu məqsədlərə çatmağın əsas yolu şəxsi mülkiyyətin ləğvi hesab olunur.

Ədəbiyyat[redaktə]

  • Sassoon, Donald. One Hundred Years of Socialism: The West European Left in the Twentieth Century. New Press. 1998. ISBN 1-56584-486-6
  • Guy Ankerl, Beyond Monopoly Capitalism and Monopoly Socialism, Cambridge MA: Schenkman, 1978.

Beckett, Francis, Clem Attlee, Politico's (2007) 978-1842751923

  • G.D.H. Cole, History of Socialist Thought, in 7 volumes, Macmillan and St. Martin's Press, 1965; Palgrave Macmillan, 2003 reprint; 7 volumes, hardcover, 3160 pages, ISBN 1-4039-0264-X.

Friedrich Engels, Socialism: Utopian and Scientific, Pathfinder; 2r.e. edition (December 1989) 978-0873485791

  • Friedrich Engels, The Origin of the Family, Private Property and the State, Zurich, 1884. LCC HQ504 .E6
  • Albert Fried and Ronald Sanders, eds., Socialist Thought: A Documentary History, Garden City, NY: Doubleday Anchor, 1964. LCCN 64-11312.
  • Phil Gasper, The Communist Manifesto: A Road Map to History's Most Important Political Document, Haymarket Books, paperback, 224 pages, 2005. ISBN 1-931859-25-6.
  • Élie Halévy, Histoire du Socialisme Européen. Paris, Gallimard, 1948.
  • Michael Harrington, Socialism, New York: Bantam, 1972. LCCN 76-154260.
  • Jesús Huerta de Soto, Socialismo, cálculo económico y función empresarial (Socialism, Economic Calculation, and Entrepreneurship), Unión Editorial, 1992. ISBN 84-7209-420-0.
  • Makoto Itoh, Political Economy of Socialism. London: Macmillan, 1995. ISBN 0-333-55337-3.
  • Kitching, Gavin (1983). Rethinking Socialism. Meuthen. ISBN 0-416-35840-3. http://www.gavinkitching.com/marx_0.htm.
  • Oskar Lange, On the Economic Theory of Socialism, Minneapolis, MN: University of Minnesota Press, 1938. LCCN 38-12882.