Sukhoi Su-27

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Su-27
Vigilant Eagle.jpg
Rusiya HHQ-yə məxsus Su-27 təlim zamanı
Tipi qırıcı- havada hərbi üstünlük əldə etmək, çoxməqsədli
Dizayner Suxoy Konstruktor Bürosu/Suxoy Korporasiyası
İstehsalçı SSRİ/Rusiya
Baş konstruktor N.S.Çernyakov,
M.P.Simonov və b.
İlk uçuş 20 may 1977
İstismara verilib dekabr 1984
İstismar müddətinin sonu davam edir
Əsas istismarçılar Rusiya HHQ
Çin XAOHQ,
Ukrayna HHQ
İstehsal sayı 680+
Vahidinin qiyməti 30 milyon ABŞ dolları
Variantlar Su-30, Su-33, Su-34 ,
Su-35, Su-37, Shenyang J-11

Su-27 (rus. Су-27) (NATO kod adı: FlankerFlanqa zərbə) — SSRİ/Rusiya tərəfindən istehsal olunan dördüncü nəsil taktiki-qırıcı təyyarə. Təyyarə istənilən hava şəraitində fəaliyyət göstərmək və havada hərbi üstünlük əldə etmək üçün yaradılmışdır.

Müxtəlif modifikasiyalar şəklində Rusiya Hərbi Hava Qüvvələri də daxil olmaqla Müstəqil Dövlətlər Birliyi ölkələri, Hindistan, Çin və digər ölkələrin hərbi-hava qüvvələrinin istismarındadır. Çində lisenziya əsasında "Shenyang J-11" adı ilə istehsal edilir.[1]

Ağır qırıcı təyyarələrə aid edilir. Əsas rəqibi və oxşarı ABŞ istehsalı olan F-15 hesab edilir. MiQ-29 ilə birlikdə cütlük yaradaraq ABŞ-ın F-15F-16 hərbi təyyarə cütlüyünə qarşı mübarizə aparmaq üçün yaradılmışdır. Yüksək manevrliliyi yüngül qırıcılarla mübarizə aparmağa, çoxməqsədli qırıcı kimi istifadə edilməsinə imkan verir. Gəmi versiyası Su-33 adlanır.

Sonuncu versiyası hesab olunan Su-37 (sınaq model) məşhur "Diskaveri" (Discovery Channel) kanalı tərəfindən dünyanın bir nömrəli qırıcısı (F-22 Raptoru ötməklə) kimi təqdim edilmişdir.[2] Ağır qırıcı təyyarələr içərisində yeganə qırıcıdır ki, yüksək pilotaj qrupunda ("Rus pəhləvanları") istifadə olunur. [3]

Yaradılma tarixi[redaktə]

T-10-0001: Su-27-nin ilkin prototipi
"Rus pəhləvanları" akrobatik qrupuna aid Su-27-nin alçaqdan uçuşu

NATO kəşfiyyat təyyarələridən qorunmaq üçün SSRİ-nin istehsal etdiyi MiQ-25-lər ABŞ üçün gözlənilməz oldu [4]. MiQ-25-in uzun qanadları və ümumi görünüşü onun havada üstünlük əldə etmək üçün yaradıldığını sübut edirdi. ABŞ-da bu cür təyyarəyə qarşı cavab kimi F-15 yaradıldı.

F-15-ə cavab olaraq SSRİ-də "Perspektivli Döyüş Qırıcısı" (rus. Перспективный Фронтовой Истребитель) proqramı işə salındı. Proqramın əsas tələbləri ondan ibarət idi ki, yeni qırıcı F-15-i əsas xarakteristikalar üzrə 10%-ə yaxın üstələməli idi.

Qısa müddətdən sonra ABŞ-da belə bir qənaətə gəldilər ki, elə tapşırıqlar var ki, onları yüngül qırıcı təyyarə görməlidir; F-15 kimi ağır, təkmil təyyarədən əlavə yüngül çəkili qırıcıya ehtiyac meydana çıxdı. Həm də bir qrup ABŞ Hava Qüvvələri (US Air Force) zabitlərini F-15-in ağır və az manevrli olması qane etmirdi. Bununla da, F-16F/A-18-lərin hazırlanması proqramlarına start verildi.

SSRİ də analoji şəkildə düşünüb müvafiq addımlar atdı. Bununla da, PDQ proqramı iki istiqamətdə davam etdirildi:"Perspektivli Yüngül Döyüş Qırıcısı" (rus. Лёгкий Перспективный Фронтовой Истребитель) və "Perspektivli Ağır Döyüş Qırıcısı" (rus. Тяжёлый Перспективный Фронтовой Истребитель). Yüngül qırıcı layihəsini 1972-ci ildə "MiQ" KB-sı (MiQ-29) qazandı.

Tədqiqatlar nəticəsinə müəyyən edildi ki, PYDQ və PADQ-lardan 2:1 nisbətində təşkil edilmiş aviaparklar daha effektivli olacaqdır. Əgər MiQ-29 cəbhə bölgəsi üzərində üstünlük əldə etməli idisə, daha uzağa uçun, hədəfləri müstəqil tapıb məhv edə bilən, ağır silahlar daşıyan Su-27 düşmən ərazilərində əməliyyatlar aparmaq üçün hesablanmışdı. [5]

Hələ 1969-cu ilin payızında "Suxoy" KB-dan olan mütəxəssislər yeni qırıcının xarici görünüşünü formalaşdırmağa başlamışdılar. MiQ-21MiQ-23-ləri əvəzləməli olacaq yeni qırıcı ixtisaslaşmış, uzaq və yaxın məsafələrdə döyüş üçün maksimal dərəcədə uyğun olmalı idi. Arzulanan aerodinamik keyfiyyətlər əldə etmək üçün "sinusoidal" qanad adlanan konsepsiyaya üzərində işlər başlandı. Bundan əlavə, Mərkəzi Aerohidrodinamika İnstitutunda (MAHİ) keçirilən təcrübələr "inteqral" qanadların uzadılması nəticəsində arzulanan aerodinamik keyfiyyətin əldə edilməsinin mümkünlüyünü göstərdi. Paralel olaraq inteqral və ənənəvi qanad formaları üzərində də işlər davam etdirildi. [5]

1974-cü ildə MAHİ tərəfindən qırıcının yekun aerodinamik sxemi hazırlanıb qurtardı (T-10). İlkin sınaq nümunəsi (T-10-1) 1976-cı ildə artıq hazır edilmişdi. 20 may 1977-ci ildə qırıcını ilk dəfə səmaya V.S.İlyuşin qaldırdı. İlk sınaq uçuşundan sonra V.S.İlyuşinin "Bu təyyarə məndən ağıllıdır" deməsi məşhur deyimə çevrilmişdir. [6]

İkinci sınaq uçuşu uğursuz oldu. Keçirilmiş növbəti sınaq uçuşları göstərdi ki, istənilən uçuş xarakteristikalarını əldə etmək mümkün deyildir; Mühərrik qənaətcil və kifayət qədər güclü deyildir. 1979-cu ilin dekabrında hərbçilərin keçirdikləri dövlət sınağının nəticələri də qənaətbəxş olmadı. Yeni yaradılacaq təyyarənin F-15-lə rəqabət apara biləcəyinə ciddi şübhələr yarandı.[5] Qoyulmuş taktiki-texniki tələbləri əldə etmək üçün təyyarənin baş konstruktoru M.P.Simonovun təşəbbüsü və ümumi konstruktor E.A.İvanovun göstərişi əsasında konstruktor bürosu təyyarəyə yenidən baxmağı qərara aldı. Bu zaman çəkiyə ciddi nəzarət, hava müqavimətinin azaldılması, qanadların daşıyıcılıq keyfiyyətlərinin, müxtəlif uçuş rejimlərinə uyğunluğunun artırılması, yandan olan təsirlərə qarşı təyyarənin dayanıqlılığının artırılması əsas meyarlar kimi qəbul edildi. [7] [8]

MAHİ-nin təklifi ilə artıq işlənmiş konsepsiya olan trapesiya formalı qanadlar üzərində işlər davam etdirildi. Bundan başqa, hava müqavimətini azaltmaq üçün mühərrikin aqreqatlarının yerləri və şassidə dəyişikliklər edildi. 1978-1980-ci illərdə keçirilmiş sınaqlar tamamilə yeni təyyarə yarandığını göstərdi. Su-27-nin gələcək prototipi olacaq T-10-7 20 aprel 1981-ci ildə havaya qalxdı. 1982-ci ildə isə qırıcının seriya istehsalına start verildi. Modelləşdirmənin nəticələri kimi bildirildi ki, Su-27-i ümumi döyüş potensialı göstəricisinə görə F-15-dən 30% öndədir. [5] [7]

1984-cü ildən etibarən Su-27-lər hərbi hissələrə daxil olunmağa başlasa da, rəsmi olaraq Su-27-lərin silahlanmaya qəbul olunması tarixi 23 avqust 1990-cı ildir. Belə ki, bu dövrə kimi sınıq uçuşları keçirilir və çatışmamazlıqlar aradan qaldırılırdı. HHQ-yə qəbul olunan qırıcılar Su-27S (seriya), HHMQ aviasiyasına qəbul edilən qırıcılar isə Su-27P (tutucu) adlarını daşımışlar.

Konstruksiya[redaktə]

Gövdə[redaktə]

Su-27 sərt döngələrdə: hava burulqanı və qanadların ön hissəsinin əyilməsi

Su-27 normal aerodinamik sxem əsasında hazırlanmışdır. Qırıcının qanadları füzelyaja rəvan şəkildə birləşərək, təyyarənin gövdəsini bütövlükdə aparıcı edir. Bu cür quruluş inteqral tərtibat adlanır. Qanadların bucağı ön haşiyəyə nisbətən 42 dərəcədir. Konstruktorlar sərt hücum bucaqlarında təyyarənin stabilliyinin qorunması və aerodinamikliyin artırılması üçün qanadların ön hissəsinin avtomatik əyilməsini təmin edən sistem tətbiq etmişlər. Bundan əlavə, qanadların gövdəyə rəvan birləşməsi də səsdən yüksək sürətlərdə və sərt hücum bucaqlarında yüksək aerodinamikanı təmin edir. Qanadlarda eleronlar və tormoz qapaqcıqları yoxdur. Flaperonlar hər ikisinin funksiyasını yerinə yetirir.

Təyyarə stabil dayanıqlı deyil. Təyyarənin dayanıqlığı elektron cihazlar vasitəsilə təmin edilir. Bu təyyarənin manevrliliyini artıran əsas amillərdən biridir. Belə ki, pilot təyyarəni hansısa bir hərəkəti etməyə "məcbur etmir", əksinə, stabil vəziyyətdən çıxmağa meylli olan qırıcıya manevri etməyə "imkan verir".

Su-27-nin müxtəlif modifikasiyalarında (Su-30, Su-33, Su-34, Su-35 və s.) burun hissəsində quraşdırılmış olan radarların ağırlığının artması onun stabil dayanıqlığına təsir edə və təyyarənin manevrliliyinin zəifləməsinə gətirib çıxara bilərdi. Bunun qarşısını almaq üçün bu modifikasiyalara ön horizontal dayaqlar quraşdırılmışdır.

Ümumi kütlənin azaldılması üçün titandan geniş istifadə edilir (təqribən 30%)

Təxminən eyni dövrdə hazırlanmış MiQ-29-dan fərqli olaraq Elektrodistansion İdarəetmə Sisteminə (ЭДСУ) malikdir. Yəni pilot təyyarəni mexaniki ötürmələr vasitəsilə deyil, elektron- kompyuter vasitəsilə idarə edir. Bu sistem səs sürətindən aşağı sürətlərdə təyyarənin stabil qeyri-dayanıqlığının idarəedilən olmasını təmin edir.

Avionika[redaktə]

Təyyarənin avionika sistemləri şərti olaraq dörd müstəqil, bir-birinə funksional bağlı olan komplekslərə bölünür:

  • Silahların idarə edilməsi sistemi (СУВ)
  • Pilotaj-naviqasiya kompleksi (ПНК)
  • Rabitə kompleksi (КС)
  • Bort müdafiə kompleksi (БКО)

Optik axtarış və hədəfə alma sistemi[redaktə]

Su-27-nin baza modelinin silahlanmasının mühüm tərkib hissəsini OEPS-27 (ОЭПС-27) elektro-optik sistemi təşkil edir. Bu sistemin tərkibinə lazer məsafəölçən (effektiv uzaqlıq 8 km-ə qədər) və effektiv işləmə uzaqlığı 50-70 km olan infraqırmızı axtarış və hədəfəalma sistemi (ИРСТ) daxildir. Bu sistemlərdə tətbiq edilən optika güzgülü periskoplarda olduğu kimidir (Optika koordinəedici şarvari şüşə sensorla birləşdirilmişdir). Sensor yüksəklik (10 dərəcə axtarış, 15 dərəcə yönəltmə zamanı) və azimut boyu (60 və 120 dərəcə) hərəkət edir və göstəricilərin daim "istiqamətlənmiş" qalmasını təmin edir.

Birləşdirilmiş uçuşa nəzarət və dəyişkən vektor dartısının idarə edilməsi sistemi[redaktə]

AL-31FP (АЛ-31ФП) mühərriklərinin ucluqlarının idarə edilməsi sistemi Uçuşa Nəzarət Sistemi (СКП) və proqram təminatı ilə birləşdirilmişdir. Ucluqların idarəsi ümumi UNS sisteminin tərkibi olan kompyuterlər vasitəsilə həyata keçirilir. Onların idarə edilməsi avtomatlaşdırılmış olduğundan pilotun uçuş zamanı onlara nəzarət etməsinə ehtiyac yoxdur. Bu da ona təyyarənin idarə edilməsini və döyüşü fikri yayılmadan davam etdirməyə imkan verir. UNS sistemi dəstəkpedallar vasitəsilə işləyən pilotun istənilən kiçik hərəkətinə müvafiq davranır.

UNS sistemi Su-27-nin ilkin versiyaları ilə müqayisədə güclü dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Su-27-nin ilkin versiyalarına quraşdırılan radio vasitəsilə məsafədən idarəetmə sistemində (СДУ-10) hücum bucaqlarında məhdudiyyətlər, idarəetmə dəstəyinin vibrasiyası olmuşdur. Müasir Su-27-lərdə quraşdırılan UNS sistemi rəqəmsaldır və dartıların nizamlanması 4 dəfəyə kimi, kursdan yayınmama sistemi isə 3 dəfəyə kimi gücləndirmişdir.

Güc təminatçısı[redaktə]

Silahlanması[redaktə]

Silahlanma

Qırıcı sağ qanadının gövdəyə birləşdiyi yerdə quraşdırılmış bir ədəd 30 mm-lik QŞ-301 tipli aviatopla təchiz edilmişdir. Silahlanmasında idarə edilən raketlərdən "hava-hava" tipli R-27R1, R-27T1, R-73E (yaxın məsafəli döyüşlər üçün) tipli raketlər, idarə edilməyən tipli raketlərdən isə S-8KOM, S-8OM, S-8BM, C-13T, C-25OFM-PU mövcuddur. 100, 250, 500 kq-lıq aviabombaları daşımağa qadirdir.

Qırıcının gövdəsinin silahların asılması üçün 10 yer mövcuddur: 6-sı qanadlarda, 2-si fyüzelyajın, 2-si mühərriklərin altında. Əlavə yanacaq çənləri quraşdırılmır. [9]

Su-27 və F-15[redaktə]

F-15C
Hindistan HQ-yə (IAF) məxsus Su-30MKI

Real döyüş şəraitində Su-27 "ailəsinə" məxsus təyyarələr F-15 "ailəsinə" mənsub qırıcılarla heç bir zaman qarşılaşma imkanları olmayıb.

Bu iki təyyarənin ilk görüşü 1992-ci ilin avqustunda ABŞ-da, hərbi-hava döyüş təlimində olmuşdur. Təlimin şərtlərinə görə, qırıcılar növbə ilə bir-birini izləməli və "məhv etməli" idi. Birinci "döyüşdə" F-15-i izləyən Su-27 rəqibi itirməməyə müyəssər olmuşdur. İkinci görüşdə isə, Su-27-ni izləməli olan F-15 forsaj rejimində yüksəkliyə qalxan rəqibi qaçırmışdır. Su-27 mayor E.Karabasovun idarəsi altında bir müddətdən sonra F-15-in quyruğunda peyda olmuşdur. [10] [11]

Su-27 "ailəsinin" üzvlərinin F-15 qırıcıları ilə qarşılaşmalarından biri 2004-cü ildə Hindistanda "Cope India-2004" adlı döyüş hazırlığının artırılması təlimlərinə təsadüf etmişdir. Təlimlərdə Hindistan tərəfindən silahlanmasında olan müxtəlif Sovetlər və Fransa istehsalı olan qırıcılarla yanaşı Su-27 "ailəsinə" mənsub Su-30MK da iştirak edilmişdir. İlkin olaraq dəyişkən vektor dartılı Su-30 MKİ-nin təlimlərdə iştirakı nəzərdə tutulsa da, hindlilər dəyişkən vektor dartısı olmayan Su-30MK-nın kifayət edəcəyini hesab etmişlər. ABŞ HQ 6 ədəd F-15C ilə təmsil olunmuşdur. Su-30 MK-lar keçirilmiş hər üç döyüşdən ikisində qalib ayrılmışlar. Ümumi nəticədə 20 dəfədən az olmayaraq "Su"-lar döyüşdən qalib çıxmışlar.

Təlimlərdə "Su"-ların RLS-lərdən istifadə etməməsi, F-15-ləri elektro-optik cihazları vasitəsilə hədəfə alması və təlimin şərtlərinə görə, "AWACS" sistemlərindən istifadə edilməməsi Hindistan HQ qələbəsində aparıcı rol oynamışdır: F-15-in RLS-i işləməyən qırıcını görmə imkanları məhduddur; Nəticədə, döyüş yaxın məsafəli-manevrli döyüşlərə keçmişdir. Bu zaman F-15C hədsiz manevrli Su-30MK-ya uduzmağa məhkumdur. Sonradan açıqlanan sənədlərdə ABŞ qırıcılarının sonuncu versiya radarlarla təchiz edilmədiyini bildirmişdir. [12] [13]

İstifadə edən ölkələr[redaktə]

Su-27 və Su-30 istifadə edən ölkələr. Açıq mavi rənglə indiki istifadəçilər, qara rəngdə sifarişçi ölkələr göstərilmişdir.
  • Azərbaycan: Məhdud sayda Qazaxıstandan alınması haqqında məlumatlar yayılmışdır [14]
  • Ermənistan: Rusiyadan alması haqqında məlumat yayılsa da, bunun Su-25-lərlə səhv salındığı vurğulanır. Ən azından, Ermənistanın əraizisi bu tipli qırıcılar üçün yararlı deyil (lazimi hündürlük əldə etməyə ərazinin darlığı və dağlıq reylefin üstünlük təşkil etməsi) [15]

İstinadlar[redaktə]

  1. Sukhoi.org: J-11 отмечает юбилей
  2. Discovery – F22 vs SU-37
  3. "Русские витязи" и "Стрижи" примут участие в параде Победы Rian.ru
  4. Davies 2002, pp. 9–11.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Фронтовой истребитель Су-27
  6. К 100-летию Е.А. Иванова, генерального конструктора Машиностроительного завода имени П.О. Сухого в 1977 – 1983 гг.
  7. 7,0 7,1 Sukhoi.org: СУ-27СК-Историческая справка
  8. Су-27, Flanker-B (Маргинал)
  9. Sukhoi.org: Су-27СК Вооружение
  10. АэроХобби, №2,1993
  11. "Сухой" против Ф-15
  12. "Орел" против "Фланкера"
  13. Are Indian Fighter Pilots better than US Fighter Pilots?
  14. Globalsecurity: Azerbaijan Air Force
  15. Fit for a Fight?: Armenia and Azerbaijan flex military muscles, vow to not be overcome

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]

Commons-logo.svg Commons-da Sukhoi Su-27 ilə əlaqədar fayllar var.