Sultan Mahmud Qəznəli

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Sultan Mahmud Qəznəvi səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Mahmud Qəznəvi
محمود غَزنوی
Mahmud Qəznəvi
Qəznəvilərin üçüncü əmiri və birinci sultanı
997 - 1030
(ləqəbi Yəminəddövlə və Əminəlmillə və Nizaməddin və Nasirəlhəqq Əbulqasim)
Sələfi: Səbuk Təkin
Xələfi: Məhəmməd Qəznəvi
 
Milliyəti: Türk
Dini: Sünnilik
Təvəllüdü: 2 oktyabr 971(971-10-02)
Qəznə
Vəfatı: 30 aprel 1030 (58 yaşında)
Ölüm səbəbi: Vərəm
Dəfn yeri: Qəznə
Sülalə: Qəznəvilər
Atası: Səbuk Təkin
Həyat yoldaşı: Kövsəri Cahan
Uşaqları: Məsud Qəznəvi
Məhəmməd Qəznəvi
Əbdürrəşid Qəznəvi

Sultan Mahmud Qəznəvi (9711030) — Qəznəvilər dövlətinin hökmdarı (998-1030).

Atasının dövründə[redaktə]

994-cü ildə Samanilər dövlətinə xidmət edən Mahmud II Nuh tərəfindən Xorasan hakimliyini almışdı.

Hakimiyyəti[redaktə]

Səbutəkin öləndən sonra oğlu Sultan Mahmud Qəznəvi (998-1030) hakimiyyətə gəldi. Tarixdə ilk dəfə «sultan» titulu Mahmuda verilmişdir. Samanilər dövləti 999-cu ildə dağıldı, onun ərazisi Qəznəvi və Qaraxanlı dövlətləri arasında bölüşdürüldü. Nəticədə keçmiş Samani torpaqları olan Xorasan, Xarəzm, Sistan və indiki Əfqanıstan Qəznəvi dövlətinə qatıldı.

Mahmud Qəznəvi 1001-1026-cı illərdə 17 dəfə Hindistana hücum etmişdi. Onun şimal və şimal-şərq torpaqlarını, yəni Kəşmir, Pəncab, Qucarat vilayətlərini Qəznəvi dövlətinə qatmış, Hindistandan çoxlu qənimət əldə etmişdi. Mahmud hakimiyyətini qərbi İranda yaymaq məqsədilə 1029-cu ildə Rey, Həmədanİsfahan əyalətlərini, az sonra Gur əyalətini tutdu. Sultan Mahmudun hakimiyyətinin son dövründə Qəznəvi dövləti Hindistandan Xarəzmə və Xəzər sahili torpaqlara qədər ərazini əhatə edirdi.

1002-ci ildə I Xələfi devirərək Səffarilər dövlətinə son qoymuşdu. 1008-ci ildə Racput Konfederasiyasını məğlub edən Mahmud Şahilər sülaləsini Hindistanın dərinliklərinə qovdu. Sultan Mahmud hinduizmə nifrət edirdi və hər hücumunda onlarla məbəd dağıdılırdı. O Reyİsfahan kitabxanalarını Qəznəyə köçürmüşdü. Firdövsi məşhur Şahnamə əsərini Sultan Mahmudun sifarişi ilə yazmışdı.

Sultan Mahmudun daxili siyasəti[redaktə]

Qəznəvi dövləti feodal monarxiyası idi. Dövləti sultan idarə edirdi. Sultan Mahmud mərkəzi hakimiyyəti möhkəmləndirirdi, bu məqsədlə mülki əsilzadə, qulamlardan ibarət hərbi əyanlara, türklərdən ibarət hərbi əyanlara arxalanırdı. Sultan Mahmudun ordusunda yüksək hərbi intizam var idi. Ordunun əsasını türk əsilli qulamlar (qvardiya) təşkil edirdi. Qəznəvi ordusunda «qazilər» deyilən könüllü döyüşçülər iştirak edirdi. Hərbi yolla əldə edilən qənimət ordu və dövlət məmurlarını təmin etmirdi. Dövlət ildən-ilə vergini artırırdı. Kəndlilər, sənətkarlar, tacirlər var-yoxdan çıxırdı. Sultan Mahmud Qəznə şəhərinin inkişafına kömək edirdi.

Ailəsi[redaktə]

Mahmud Qəznəvi 971-ci ildə 2 noyabrda Qəznədə anadan olmuşdu. Kiçik qardaşının adı Yusif idi. Kövsəri Cahan adlı xanımından ekiz oğulları olan Məsud və Məhəmməd doğulmuşdu. Bacısı Sitri Muallanı şiə alim Əbu Həsən Müəlla ilə evləndirmişdi. Sultan Mahmud həm də biseksual idi. Məlik Ayaz adlı qulamı ilə sevgisinə dair hekayələr və şerlər yazılmışdır. [1]

Siyasi dəyişikliklər və ölümü[redaktə]

Tomb of Sultan Mahmud of Ghazni in 1839-40.jpg

Həyatının son 4 ilini OğuzlarSəlcuqlarla mübarizəyə ithaf edən Mahmud 1030-cu ildə vəfat etdi. Mavzoleyi Qəznədədir. Yerinə oğlu Məsud keçdi.

Sultan Mahmud haqqında rəvayətlər[redaktə]

Yeni hakimiyyət altına alınan bir Tacik qəsəbəsindən biri bir gün gəlib Sultan Mahmud ilə görüşmək istədiyini deyir, ancaq cangüdənlər təhlükəsizlik amilini nəzərə alıb onu Mahmudun yanına getməyə qoymurlar. Tacik təkid edir və səsini ucaldır. Səsi eşidən Mahmud Qəznəvi otağından çıxır və məsələnin nə olduğunu soruşur, vəziyyəti ona deyirlər. Taciki yanına gətizdirir və "Dərdin nədir?" -deyir. Tacik də, "Onu sənə burada deyə bilmərəm, xəcalət çəkirəm, biraz bunların yanından aralanaq"-deyir. Biraz aralanan kimi Tacik başlayır başına gələnləri deməyə.

"Siz buranı tutandan bir neçə gün sonra bu boyda, bu buxunda, bu yaşlarda olan bir əsgəriniz gəlib məni evdən çıxartdı, balaca uşaqlarım və yoldaşımla bir müddət evdə qaldı sonra çıxıb getdi. Bu işi bir neçə gündən bir görür. Sizdən qorxduğuma görə ona heç nə deyə bilmirəm".

Mahmud Qəznəvi, mühafizlərinə adamı göstərir və "Bu şəxs günün hansı vaxtında gələrsə gəlsin dərhal mənim yanıma gətirərsiniz" deyə göstəriş verir. Tacik gedir aradan üç gün ötəndən sonra azan vaxtı qaçaraq gəlir, Sultanla görüşmək istədiyini bildirir. Görüşdürürlər və o, əsgərin gəldiyini Mahmuda çatdırır. Sultan Mahmud, mühafizlərindən bir neçəsini götürür, məşəlləri yandırıb sürətlə üz tuturlar adamın evinə. Mahmud, Tacikə deyir ki; "Evinə yaxınlaşdıqda mənə deyərsən!" Adam, evə iki və ya üç yüz metr qalmış, "Yaxınlaşdıq" -deyir. Sultan Mahmud məşəlləri keçirtdirir və siyirmə qılınc qaçaraq evə daxil olurlar. Əsgəri bir andaca o biri dünyaya vasil edirlər.

Mahmud, "Məşəlləri yandırın!" deyir. Məşəlləri yandırdıqda, üzü üstə düşüb dəbbələnə dəbbələnə canverən əsgəri gördükdə, "Arxası üstə çevirin!" deyə göstəriş verir. Onu döndərən kimi əyilib üzünə baxır və o andaca səcdə edir "Şükür ya rəbb" deyəndən sonra namaza durur və iki rəkat şükür namazı qılır. Sonra da evin gəlininə üzünü tutur: "Qızım mənə pendir çörək və biraz da su gətir!"-dəyir. Gəlin onun dediklərini gətirir, Mahmud oturur meyidin yanında biraz pendir çörək yeyir, sudan içir. Ev yiyəsi Tacik dözə bilməyib özünü salır Sultan Mahmudun ayağına. "Ey hökmdar, bütün bunların mənası nədir, maraqdan az qalıram dəliyə dönəm. Xahiş edirəm məni məsəldən hali elə!"

Sultan Mahmud başlayır danışmağa: "Sən gəlib məsələni danışdıqda və əsgəri təsvir etdikdə onun mənim oğlumun da ola biləcəyini fikirləşdim, çünkü o təsvir oğluma da uyurdu. Evinə biraz məsafə qaldıqda məşəlləri keçirtdim ki, içəridəki oğlum olarsa atalıq duyğularım qələbə çalar və oğlumu öldürməyimizə əngəl törədə bilər, ancaq hər kim olarsa olsun o hərəkəti eliyən ölməliydi. O öldürüləndən sonra dalı üstə çevirtdirib əyilib üzünə baxdıqda onun mənim oğlum olmadığını gördüm və tanrıya səcdə etdim, sonra da iki rəkat şükür namazı qıldım. Çörək yeməyə gəldikdə, sənin gəldiyin o gündən üzübəri, yəni üç gündür narahatçılığımdan asılı boğazımdan tikə keçməyib. Çox acmışdım ona görə yoldaşından çörək, su istədim və biraz yeyib aclığmı bastırdım".

Həmçinin bax[redaktə]