Sultan Mahmud Qazan xan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Sultan Mahmud Qazan xan
Sultan Mahmud Qazan xan
 
Təvəllüdü: 4 noyabr 1271(1271-11-04)
Abeskun, Mazandaran, İran
Vəfatı: 17 may 1304 (32 yaşında)
Qəzvin, İran

Sultan Mahmud Qazan xan — Elxanlı hökmdarı (1295-1304)

[[[1]]]

Həyatı[redaktə]

Fəaliyyəti[redaktə]

Yalnız Qazan xanın hakimiyyətə gəlişi ilə Elxanlılar dövlətində müsəlmanların vəziyyəti xeyli yüngülləşdi. O, atası Arqun xanın da vəziri olmuş Fəzlullah Rəşidəddinlə birlikdə dini, torpaq, vergi, məhkəmə, rabitə və ticarət sahələrində islahatlar keçirdi. Qazan xan islam dinini qəbul edərək, yerli əhalinin dəstəyini qazandı. Mahmud Qazan xan adını almış bu hökmdar pul sikkələrinin üzərinə «Allah, Məhəmməd, Əli» sözlərini zərb etdirdi.

Qazan xan vergi islahatı ilə vergilərin növlərini, toplama üsullarını və vaxtını dəqiqləşdirdi. Vergilərin toplanması mərkəzi divana tapşırıldı,vilayət hakimlərinin bu işə müdaxiləsinə icazə verilmədi. Məhkəmə islahatında əsas məqsəd ölkədə hüquqi özbaşınalıqlara, qanunsuzluqlara son qoymaq, şəriət qanunlarının aliliyini təmin etdirməkdən ibarət idi. Qazı vəzifəsinə layiqli din xadimlərinin təyin olunmasına, məhkəmələrdə həyata keçirilən əmlak alqı-satqısı işində qayda-qanun yaradılmasına xüsusi fikir verilirdi. Qazı vəzifəsinə təyin olunanlardan qanuna əməl edəcəklərinə dair iltizam alınırdı.

Ölkə ərazisində vahid rabitə-poçt sistemi tətbiq edildi, hər 20 kilometrdən bir rabitə dayanacaqları – yamlar yaradıldı. Yam rəislərinin ixtiyarına lazımi qədər məmurlar, qoşqu vasitələri verildi. Rabitə xidmətləri üçün əhalidən vəsait tələb olunması qəti qadağan edildi. Yollarda karvansaralar tikildi.

Mahmud Qazan xan öz yaxın adamlarından olan Novruz ağa Oyrotu Borçalıya canişin təyin etdi. Lakin tezliklə o, bu vəzifədən kənarlaşdırıldı və edam olundu. Atası Arqun xan tərəfindən boynu vurulmuş Dmitrinin oğlu Davidi yanına çağıraraq, onu Tiflisə canişin təyin etmək istədiyini bildirdi. Lakin David Mahmud Qazan xana qarşı qiyam qaldırmış sultan Orxanın yanına elçilər göndərərək, ona tabe olmaq istədiyini bildirdi. Onun bu hərəkətindən qəzəblənən Mahmud Qazan xan Davidin kiçik qardaşı Georgini canişin təyin etdi. David qorxusundan Araqvi əyalətində gizləndi. Georginin ortancıl qardaşı Vaxtanq Mahmud Qazan xanın yanına gələrək onu hakim təyin etməyi xahiş etdi. Öz fikrini dəyişərək, Vaxtanqı hakim təyin edən Mahmud Qazan xan demişdi: «Doğrudan da böyük qardaşın kiçik qardaşa tabe olması düzgün deyil».

Qazan xanın islahatları[redaktə]

1295-ci ildə daxili çəkişmələr nəticəsində Qazan xan hakimiyyətə gəldi. Onun hakimiyyətə gəldiyi dövrdə Hülakülər dövləti sosial-iqtisadi və siyasi cəhətdən böhran keçirirdi. Qazan xan Hülakülər dövlətini mövcud böhrandan çıxarmaq məqsədilə islahat lahiyəsi hazırladı. Qazan xanın islahatlarının məqsədi:

Maliyyə - vergi sistemini nizamlamaq; Dövlətin xəzinəsini sabit gəlir mənbələri ilə təmin etmək; Monqol əyanlarının özbaşınalığına son qoymaq; Sıravi monqolları torpaqla təmin etmək. Qazan xan Fəzlullah Rəşidəddinin köməyi ilə torpaq, məhkəmə, rabitə və ticarət sahələrində islahatlar keçirdi.

Torpaq islahatı[redaktə]

Qazan xanın torpaq islahatının əsasını monqolların orta təbəqəsinin və dövlətə xidmət edən yerli əyanların mənafeyinin qorunması təşkil edirdi. Qazan xanın torpaq islahatına əsasən: Bayrat torpaqları qeydə alındı və onların sahibkarlığı müəyyənləşdirildi; Sahibsiz torpaqlar divan sərəncamına verildi; Becərilməyən mülklər satın alınaraq dövlət torpaqlarına qatıldı; İqta torpaqları alınıb-satıla bilməzdi; Sahibi öldükdən sonra iqta hərbi xidməti davam etdirən varisə verilirdi; Becərilməyən torpaqlar yeni sahibkarlara paylandı və onların bu ərazi üzərindəki hüquqları divan sənədləri ilə qanuniləşdirildi; Orduda xidmət edən monqollara incu, bayrat və divan torpaqları hesabına iqta verilirdi; Kəndlilər öz torpaqlarını tərk edə bilməzdi(1303-cü il fərmanına əsasən).

Vergi islahatı[redaktə]

Qazan xanın həyata keçirdiyi ən mühüm tədbirlərdən biri də vergi islahatıdır. İslahata əsasən:

Vergi verənlərin siyahısı tutuldu; Qeyri-qanuni vergilər ləğv edildi; Hər bir kəndin və ya şəhərin ödəyəcəyi verginin məbləği lövhələrə həkk olunurdu; Vergilər pulla və ya natura ilə toplana bilərdi; Əldə edilmiş vergilərin məsrəfi üzərinə ciddi nəzarət qoyuldu; Vergilərin toplama vaxtı dəqiqləşdirildi; Vergilərin toplanması Mərkəzi Divana həvalə olundu; Vilayət hakimləri vergilərin toplanmasına müdaxilə edə bilməzdi; Vergilərin toplanmasının icarəyə verilməsinə ciddi nəzarət qoyuldu.

Məhkəmə islahatı[redaktə]

Qazan xan ölkədəki rüşvətxorluq, özbaşınalıq və məhkəmə sistemindəki problemləri həll etmək məqsədi ilə islahat keçirdi. İslahata əsasən:

30 illik iddia sənədləri öz qüvvəsini itirdi; Mühakimələr üçün alınan ödənclər dəqiqləşdirildi; Şəhər, kənd və mahal qazılarının səlahiyyətləri müəyyənləşdirildi; Qazı vəzifəsinə təyin olunanlardan qanuna ciddi əməl edəcəkləri barədə iltizam alınırdı.

Rabitə islahatı[redaktə]

Qazan xanın rabitə islahatına əsasən vahid rabitə sistemi yaradıldı. Əsas yollarda hər 20 km-dən bir yamlar qurulurdu. Yamlara aiddir:

Əmirlər tərəfindən idarə edilməsi; Sərəncamlarında qulluqçuların olması; Elçilərin qarşılanmasında mühüm rol oynaması.

Pul islahatı[redaktə]

Qazan xanın pul islahatına əsasən:

Vahid pul sistemi yaradıldı; Çəki və ölçü vahidləri sabitləşdirildi; Ayrı-ayrı vilayətlərdə işlədilən pullar ləğv edildi. qazan xan kraldi

İslamın qəbul edilməsi[redaktə]

Qazan xan ölkə daxilində birliyi möhkəmləndirmək, müsəlman zadəganları və ruhanilərin dəstəyini qazanmaq üçün İslam dinini qəbul etdi. Qazan xan islam dinini qəbul etdikdən sonra Mahmud adını aldı və "Hicri altıncı əsr İslam dininin islahatçısı" kimi tanınmağa başladı. Qazan xanın islam dininini qəbul etməsilə Azərbaycanda xristianlığın, bütpərəstliyin və digər dinlərin mövqeyi sarsıldı.

Qazan xanın islam dinini qəbul etməsi köçəri monqol əyanlarının narazılığına səbəb oldu. Qazan xana qarşı sui-qəsd hazırlandı. Lakin sui-qəsdin üstü açıldı və onun təşkilatçıları edam edildi. 1297-1298-ci illərdə Qazan xana qarşı baş verən üsyan da yatırıldı.

İstinadlar[redaktə]

  1. Şəkil:Drf|framed|none|zxv


Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]