Türk dilləri ailəsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا

Türkdilli millətlərin yaşadığı ərazilər

Türk dilləri - dünyada böyük sayda əhalinin danışdığı dillər qrupu.

Türk dilləri ailəsi 41 dil, ləhcə və ya şivədən ibarətdir. Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistan, Özbəkistan, Başqırdıstan, Tatarıstan, Tuva, Çuvaş, Yakutiya, Dağlıq Altay və Xakas yerli əhalisinin, eləcə də İran, İraq, Əfqanıstan, Çin, Bolqarıstan, Rumıniya, keçmiş Yuqoslaviya və Albaniyanın bir sıra xalqlarının genoloji (mənşəcə) və tipolji cəhətdən qohum dilləri. Keçmiş SSRİ-də türkdilli xalqlar slavyan xalqlarından sonra II yeri tuturdu və SSRİ-də bu dil ailəsinə mənsub 23 dil olmuşdur. Türk dilləri qismən Dağıstanda (Qumuqlar, Noqaylar), Kabarda-Balkar, Qaraçay-Çərkəz (Balkarlar, Qaraçaylılar, Noqaylar), Stavropolda (Noqaylar, Truxmenlər), Moldoviyada (Qaqauzlar), Litvada (Karaimlər, Tatarlar), Krım (Krım tatarları) və s. yerlərdə də yayılmışdır. Türk dillərinin hansı dillər ailəsinə daxil olması indiyədək müəyyənləşdirilməmişdir. Alimlərin bir qismi onları Ural-Altay, digər qismi isə Altay dillərinə daxil edirlər. Türk dilləri qrupunu müstəqil dil ailəsi hesab edənlər də var.

Hazırda bu dil ailəsi 180 milyon insanın doğma dilidir.

Türk dillərinin tarixi inkişafı aşağıdakı mərhələlərə bölünür:

Altay və Hun dövrləri (eramızın V əsrinədək)
Qədim Türk dövrü (V-X əsrin əvvəli)
Orta Türk dövrü (X-XV əsrlər)
Yeni və ən yeni türk dövrləri (XVI-XX əsrdə).

[redaktə / تحریر] Türk dillərinin təsnifatı

Qəbul olunmuş təsnifata görə türk dilləri Qərbi (Qərbi hun) və Şərq (Şərqi hun) qollarına ayrılır:

Qərb qolu
- bulqar
- Oğuz
  - Oğuzlar(X-XI əsrlər)
  - Azərbaycan dili
  - Türk dili (yəni Türkiyə türkcəsi)
  - Türkmən dili
  - Qaqauz dili
- Qıpçaq
  - Başqırd dili
  - Qazax dili
  - Qaraçay dili
  - Balkar dili
  - Qaraqalpaq dili
  - Qumuq dili
  - Karai dili
  - Noqay dili
  - Tatar dili
  - və s.
- Karluq
  - Özbək dili
  - Uyğur (yeni uyğur) dili
  - və s. qruplara

Şərqi qolu
- Uyğur
  - qədim Uyğur dili
  - Tuva dili
  - Yakut dili
  - Xakas dili
  - Şor dilləri
  - s.
- Qırğızqıpçaq
  - Qırğız dili
  - Altay dili

[redaktə / تحریر] Dil ailəsinin xüsusiyyətləri

Türk dillərinin hamısında ahəng qanunu, samitlərin assimiliyasiyası, kök və şəkilçilərin xüsusi quruluşuna malik olması, demək olar ki, eynilik təşkil edir. Bu tipoloji uyğunluq morfologiyaya da aiddir. Türk dili iltisaqi dillərə daxildir. Onlarda qrammatik cins kateqoriyası yoxdur. Qoşmalar sözün sonuna əlavə olunur, sözdüzəldici və sözdəyişdirici şəkilçilərin sırası möhkəm qanunauyğunluğa tabedir. Hal və mənsubiyyət kateqoriyaları çoxlu ümumi cəhətlərə malikdir. Kök sözlərin heç bir şəkilçi qəbul etmədən işlənə bilməsi, vahid təsrif sistemi, əvəzliklərdəki ümumilik və s. də belə oxşarlıqlardandır. Bu dillərin sintaktik quruluşunda da tipoloji eynilik çoxdur; söz və söz birləşmələrinin cümlədəki sırası sabitdir: təyin təyin olunandan əvvəl gəlir və onunla uzlaşmır, tamamlıq tamamladığı sözlərdən əvvəl gəlir, tabeli mürəkkəb cümlələr az, tərkiblər isə çoxdur. Lüğət tərkibində ümumilik daha qabarıq şəkildə özünü göstərməlikdədir.

	Əski türkcə	Türkiyə türkcəsi	Türkməncə	Tatarca	Qazaxca	Özbəkcə	Uyğurca	Yakutca	Çuvaşca
	ata	ata		ata		ota
	ana	anne/ana	ene	ana	ana	ona	ana		an'n
	o'gul	oğul	oğul	ul, uğıl	ul	o'gil	oghul	uol	yvul
	er(kek)	erkek	erkek	ir	yerkek	erkak	är	er	ar
	kyz	kız	gyz	qız	qιz	qiz	qiz	ky:s	χe'r
	kiši	kişi	kişi	keşe	kisi			kihi
	kelin	gelin	geli:n	kilen	kelin	kelin	kelin	kylyn	kilen
	Əski türkcə	Türkiyə türkcəsi	Türkməncə	Tatarca	Qazaxca	Özbəkcə	Uyğurca	Yakutca	Çuvaşca
	jürek	yürek	ýürek	yöräk	zhürek	yurak	yüräk	süreq
	qan	kan	ga:n	qan	qan	qon	qan	qa:n	jon
	baš	baş	baş	baş	bas		baş	bas	puš
	qyl	kıl	qyl	qıl	kyl	kyl	kyl	kyl	χe'le'r
	köz	göz	göz	küz	köz	ko'z	köz	kos	kör
	kirpik	kirpik	kirpik	kerfek	kirpik	kiprik	kirpik	kirbi:	χurbuk
	qulqaq	kulak	gulak	qolaq	qulaq	quloq	qulaq	gulka:k	χo'lga
	burun	burun	burun	borın	murιn	burun	burun	murun
	qol	kol	gol	qul	qol	qo'l		qol	χol
	el(ig)	el	el					ili:	ala'
	barmak	parmak	barmak	barmaq		barmoq	barmaq
	tyrnaq	tırnak	dyrnaq	tırnaq	tιrnaq	tirnoq	tirnaq	tynyraq
	tiz	diz	dy:z	tez	tize	tizza	tiz	tüsäχ
	baltyr	baldır	baldyr	baltır	baldyr	boldyr	baldir	ballyr
	adaq	ayak	aýaq	ayaq	ayaq	oyoq		ataq
	qaryn	karın	garyn	qarın	qarιn	qorin	qor(saq)	qaryn	χyra'm
	Əski türkcə	Türkiyə türkcəsi	Türkməncə	Tatarca	Qazaxca	Özbəkcə	Uyğurca	Yakutca	Çuvaşca
	at	at	at	at	at	ot	at	at	ut
	siyir	sığır	sygyr	síır (sıyır)	siyιr	sigir
	yt	it	it	et	iyt	it	it	yt	jyda
	balyq	balık	balyk	balıq	balιq	baliq	beliq	balyk	pola'
	bit	bit	bit	bet	biyt	bit	pit	byt	pyjda
	Əski türkcə	Türkiyə türkcəsi	Türkməncə	Tatarca	Qazaxca	Özbəkcə	Uyğurca	Yakutca	Çuvaşca
	ev	ev	öý	öy	üy	uy	öy		av
	otag	otağ	otaq		otaq	otoq		otu:
	yol	yol	yo:l	yul	zhol	yo'l	yol	suol	sol
	köprüq	köprü	köpri	küpar	köpir	ko'prik	kövrük	kürpe
	oq	ok	ok	uk		o'q	oq	oχ	ugu
	ot		ot	ut	ot	o't	ot	uot	vot
	kül	kül	kül	köl	kül	kul	kül	kül	kö'l
	suv	su	suw	syw	suw	suv	su	ui	syv
	kemi	gemi	gämi	kimä	keme	kema			kim
	köl	göl	köl	kül	köl	ko'l	köl	küöl
	atov	ada	ada	atan	aral	orol	aral		ută
	küneš	güneş	gün	qoyaş	kün		kün	kün	χĕvel
	bulut	bulut	bulut	bolıt	bult	bulut	bulut	bylyt	pĕlĕt
	yulduz	yıldız	ýyldyz	yoldız	zhuldιz	yulduz	yultuz	sulus	şăltăr
	topraq	toprak	toprak	tufraq	topιraq	tuproq	tupraq	toburaχ	tăpra
	töpü	tepe	depe	tübä	töbe	tepa		töbö	tüpe
	yağac	ağaç	agaç	ağaç	ağaš				jyvăş
	tenri	tanrı	taňry	täñre			tängri	tanara	tură
	Əski türkcə	Türkiyə türkcəsi	Türkməncə	Tatarca	Qazaxca	Özbəkcə	Uyğurca	Yakutca	Çuvaşca
	uzun	uzun	uzyn	ozın	uzιn	uzun	uzun	uhun	vărăm
	yany	yeni	yany	yaña	zhanga	yangi	yengi	sana	şĕnĕ
	semiz	semiz	semiz	simez	semiz	semiz	semiz	emis	samăr
	tolu	dolu	do:ly	tulı	tolι	to'la	toluq	toloru	tulli
	aq	ak	ak	aq	aq	oq	aq
	qara	kara	gara	qara	qara	qora	qara	χara	χura
	qyzyl	kızıl	gyzyl	qızıl	qızıl	qizil	qizil	kyhyl	χĕrlĕ
	kök	gök	gök	kük	kök	ko'k	kök	küöq	kăvak
Saylar	Əski türkcə	Türkiyə türkcəsi	Türkməncə	Tatarca	Qazaxca	Özbəkcə	Uyğurca	Yakutca	Çuvaşca
1	bir	bir	bir	ber	bir	bir	bir	bi:r	pĕrre
2	eki	iki	iki	ike	yeki	ikki	ikki	ikki	ikkĕ
4	tört	dört	dö:rt	dürt	tört	to'rt	töt	tüört	tăvattă
7	yeti	yedi	yedi	cide	zheti	yetti	yättä	sette	şiççĕ
10	on	on	o:n	un	on	o'n	on	uon	vunnă
100	yüz	yüz	yü:z	yöz	zhüz	yuz	yüz	sü:s	şĕr

Şəxs əvəzlikləri
Türkiyə	Azərbaycan	Türkmən	Özbək	Yeni Uyğur	Başqırd	Tatar	Qazax	Qırğız	Yakut	Çuvaş
ben	mən	men	men	men	min	min	men	men	min	epĕ / ep
bana	mənə	maňa	menga	manga	miñä	miña	mağan	maga	miexe / miexeğe	mana
beni	məni	meni	meni	méni	mine	mine	meni	meni	miigin	mana
bende	məndə	mende	menda	mende / méningde	mindä	mindä	mende	mende	-	manra
benden	məndən	menden	mendan	mendin / méningdin	mindän	minnän	menen	menden	miigitten	manran
benim	mənim	meniň	mening	méning	mineñ	minem	meniñ	menin	miene	man / manăn
benimle	mənimlə	men bilen / meniň bilen	men bilan / mening bilan	men bilen / méning bilen	mineñ menän	minem belän	menimen	men menen	miiginen	manpa
Türkiyə	Azərbaycan	Türkmən	Özbək	Yeni Uyğur	Başqırd	Tatar	Qazax	Qırğız	Yakut	Çuvaş
sen	sən	sen	sen	sen	hin	sin	sen	sen	en	esĕ / es
sana	sənə	saňa	senga	sanga	hiñä	siña	sağan	saga	eyiexe / eyiexeğe	sana
seni	səni	seni	seni	séni	hine	sine	seni	seni	eyigin	sana
sende	səndə	sende	senda	sende / séningde	hindä	sindä	sende	sende	-	sanra
senden	səndən	senden	sendan	sendin / séningdin	hindän	sinnän	senen	senden	eyigitten	sanran
senin	sənin	seniň	sening	séning	hineñ	sineñ	seniñ	senin	eyiene	san / sanăn
seninle	səninlə	sen bilen / seniň bilen	sen bilan / sening bilan	sen bilen / séning bilen	hineñ menän	sineñ belän	senimen	sen menen	eyiginen	sanpa
Türkiyə	Azərbaycan	Türkmən	Özbək	Yeni Uyğur	Başqırd	Tatar	Qazax	Qırğız	Yakut	Çuvaş
siz	siz	siz	siz	siz / sili	heź	sez	siz	siz	en	esir / esĕr
size	sizə	size	sizga	sizge / silige	heźgä	sezgä	sizge	sizge	eyiexe / eyiexeğe	sire
sizi	sizi	sizi	sizni	sizni / silini	heźźe	sezne	sizdi	sizdi	eyigin	sire
sizde	sizdə	sizde	sizda	sizde / silide	heźźä	sezdä	sizde	sizde	-	sirĕnte
sizden	sizdən	sizden	sizdan	sizdin / silidin	heźźän	sezdän	sizden	sizden	eyigitten	sirĕnten
sizin	sizin	siziň	sizning	sizning / silining	heźźeñ	sezneñ	sizdiñ	sizdin	eyiene	sirĕn
sizinle	sizinlə	siz bilen / siziň bilen	siz bilan / sizning bilan	siz bilen / sizning bilen / sili bilen	heźźeñ menän	sezneñ belän	sizben	siz menen	eyiginen	sirĕnpe
Türkiyə	Azərbaycan	Türkmən	Özbək	Yeni Uyğur	Başqırd	Tatar	Qazax	Qırğız	Yakut	Çuvaş
o	o	ol	u	u	ul	ul	ol	al	kini	văl / ul
ona	ona	oňa	unga	uningha	uğa	aña	oğan	aga	kiniexe	ăna
onu	onu	onu	uni	uni	unı	anı	onı	anı	kinini	ăna
onda	onda	onda	unda	unda / uningda / anda	unda	anda	onda	anda	-	unra / unta
ondan	ondan	ondan	undan	undin / uningdin / andin	undan	annan	onan	andan	kinitten	unran / untan
onun	onun	onuň	uning	uning	unıñ	anıñ	onıñ	anın	kiene	un / unăn
onunla	onunla	o bilen / onuň bilen	u bilan / uning bilan	u bilen / uning bilen	unıñ menän	anıñ belän	onımen	al menen	kininen	unpa
Türkiyə	Azərbaycan	Türkmən	Özbək	Yeni Uyğur	Başqırd	Tatar	Qazax	Qırğız	Yakut	Çuvaş
biz	biz	biz	biz	biz	beź	bez	biz	biz	bihigi	epir / epĕr
bize	bizə	bize	bizga	bizge	beźgä	bezgä	bizge	bizge	bihiexe / bihiexeğe	pire
bizi	bizi	bizi	bizni	bizni	beźźe	bezne	bizdi	bizdi	bihigini	pire
bizde	bizdə	bizde	bizda	bizde	beźźä	bezdä	bizde	bizde	-	pirĕnte / pirte
bizden	bizdən	bizden	bizdan	bizdin	beźźän	bezdän	bizden	bizden	bihigitten	pirĕnten / pirten
bizim	bizim	biziň	bizning	bizning	beźźeñ	bezneñ	bizdiñ	bizdin	bihiene	pirĕn
bizimle	bizimlə	biz bilen / biziň bilen	biz bilan / bizning bilan	biz bilen / bizning bilen	beźźeñ menän	bezneñ belän	bizben	biz menen	bihiginen	pirĕnpe
Türkiyə	Azərbaycan	Türkmən	Özbək	Yeni Uyğur	Başqırd	Tatar	Qazax	Qırğız	Yakut	Çuvaş
siz	siz	siz	senlar	siler / sénler	heź	sez	sender	siler	ehigi	esir / esĕr
size	sizə	size	senlarga	silerge / sénlerge	heźgä	sezgä	senderge	silerge	ehiexe / ehiexeğe	sire
sizi	sizi	sizi	senlarni	silerni / sénlerni	heźźe	sezne	senderdi	silerdi	ehigini	sire
sizde	sizdə	sizde	senlarda	silerde / sénlerde	heźźä	sezdä	senderde	silerde	-	sirĕnte
sizden	sizdən	sizden	senlardan	silerdin / sénlerdin	heźźän	sezdän	senderden	silerden	ehigitten	sirĕnten
sizin	sizin	siziň	senlarning	silerning / sénlerning	heźźeñ	sezneñ	senderdiñ	silerdin	ehiene	sirĕn
sizinle	sizinlə	siz bilen / siziň bilen	senlar bilan	siler bilen / sénler bilen	heźźeñ menän	sezneñ belän	sendermen	siler menen	ehiginen	sirĕnpe
Türkiyə	Azərbaycan	Türkmən	Özbək	Yeni Uyğur	Başqırd	Tatar	Qazax	Qırğız	Yakut	Çuvaş
onlar	onlar	olar	ular	ular	ular	alar / ular	olar	alar	kiniler	vĕsem / vălsem
onlara	onlara	olara	ularga	ulargha	ularğa	alarğa	olarğa	alarga	kinilerge	vĕsene
onları	onları	olary	ularni	ularni	ularźı	alarnı	olardı	alardı	kinileri	vĕsene
onlarda	onlarda	olarda	ularda	ularda	ularźa	alarda	olarda	alarda	-	vĕsenche
onlardan	onlardan	olardan	ulardan	ulardin	ularźan	alardan	olardan	alardan	kinilerten	vĕsenchen
onların	onların	olaryň	ularning	ularning	ularźın	alarnıñ	olardıñ	alardın	kiennere	vĕsen / vĕsenĕn
onlarla	onlarla	olar bilen	ular bilan	ular bilen	ular menän	alar belän	olarmen	alar menen	kinilerinen	vĕsempe

[redaktə / تحریر] Əlifbası

Türk dilinin qədim yazılı abidələri (Orxon-Yenisey əlifbası ilə) VI-XI əsrlərə aiddir; daha qədim abidələri isə mani, brahmi və soğdi əlifbası ilə yazılmışdır (Sintszyan və Orta Asiya). Sonralar türk yazısı (Uyğur və Ərəb əlifbaları ilə) şərqdə Kaşqar, Orta-Asiya və Qızıl Ordada, qərbdə isə Səlcuqilər dövlətində (Kiçik Asiya), Azərbaycanda, Türkiyədə, Misirdə, Hindistanda və s. yerlərdə inkişaf etmişdir.

XX əsrin 20-30-cu illərində keçmiş SSRİ-nin türkdilli xalqları latın əlifbasından istifadə etmişlər. 30-cu illərin sonunda bu dillərin çoxu üçün kiril qrafikası əsasında əlifba yaradılmışdır. Türkiyədə 1928-ci ildən latın qrafikalı əlifba qəbul olunmuşdur. Lakin SSRİ dağıldıqdan sonra azad olmuş türkdilli dövlətlər yenidən latın qrafikalı əlifbadan istifadə etmişlər.

[redaktə / تحریر] Türk dil qrupu

[redaktə / تحریر] Cənub (Güney) Türkcəsi

[redaktə / تحریر] Şimal (Quzey) Türkcəsi

[redaktə / تحریر] Qərb (Batı) Türkcəsi

[redaktə / تحریر] Şərq (Doğu) Türkcəsi

[redaktə / تحریر] Həmçinin Bax

[redaktə / تحریر] Mənbə

Linqivistika lüğəti (ru)
Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası

[redaktə / تحریر] Xarici keçidlər

Türk Dilləri Portalı

g • m • r Türk dilləri
Bulqar qrupu	Bulqar dili* \| Çuvaş dili \| Hun dili* \| Xəzər dili*
Qıpçaq qrupu	Baraba dili \| Başqırd dili \| Krım Tatarcası¹ \| Koman dili* \| Qaraçay dili \| Karai dili \| Qaraqalpaq dili \| Qazax dili \| Qıpçaq dili* \| Qırımçak dili \| Qumuq dili \| Noqay dili \| Tatar dili \| Urum dili \| Altay dili \| Qırğız dili ¹
Oğuz qrupu	Əfşar dili \| Azərbaycan dili \| Krım Tatarcası¹ \| Qaqauz dili \| Xorasan Türkcesi \| Osmanlı Türkcəsi* \| Peçeneq dili* \| Qaşqay dili \| Salar dili \| Türk dili \| Türkmən dili \| Urum dili¹
Uyğur və ya Çagatay qrupu	Ayni dili \| Cağatay dili* \| İli Turki \| Lop dili \| Uyğur dili \| Özbək dili
Sibir qrupu	Çulım dili \| Dolqan dili \| Fuyü Qırğız dili \| Xakas dili \| Şərqi Altay dili \| Şor dili \| Tofa dili \| Tuva dili \| Qərbi Yugur dili \| Yakut dili
Arqu qrupu	Xələc dili
Qeydlər: * Ölü dillər