Türkmanlar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Türkmanlar
Flag of Iraq Turkmen Front.svg
Ümumi sayı
3 000 000[1]
Yaşadığı ərazilər
Ninəvə, Ərbil, Kərkük, Səlahəddin, Vasit, Diyalə, Bağdad
Dili

Azərbaycan dili, Türk dili, Ərəb dili

Dini

İslam

Qohum xalqlar

Azərbaycanlılar

Türkmanlar (İraq azərbaycanlıları və ya İraq türkləri) — İraqın şimalında yaşayan türk etnosu. Ad oxşarlığına baxmayaraq türkmanlar mənşə baxımından Orta Asiya türklərinə və türkmənlərə deyil, azərbaycanlılara yaxın olub, Oğuz türklərindəndirlər. Yaşadıqları ərazilərdə isə ilk dəfə Səlcuqların ilk axınları zamanından xeyli əvvəllər məskunlaşmışdılar. Daha sonralar isə Səfəvi hökmdarları ən qədim Azərbaycan tayfalarından biri olan türkmanların yaşayışlarının daha da möhkəmləndirilməsini təmin etmişlər.

Tarix[redaktə]

Ərəb İraqı tarix boyunca bir çox mədəniyyətə beşiklik etmişdir. İraqda türk ünsürünün tarixi eramızdan əvvələki dövrlərə dayansa da tam olaraq indi İraqda etnik qruplar içərisində üçüncü ən çoxsaylı toplum olan türklərin əcdadlarının bu torpaqlara gəlişi 673-cü ilə təsadüf etməkdədir. Qeyd edilən tarixdə Əməvi sülaləsinin (661-750) əmirlərindən biri olan İraqi Ərəb vilayətinin hakimi Übeydullah bin Ziyad 4,000 türk əsilli süvarini bölgənin təhlükəsizliyi məqsədiylə Bəsrə şəhərinə yerləşdirmişdir.[2] Əməvi sülaləsinin xəlifəliyinin bütün dövrlərində və Abbasilər sülaləsinin (750-1258) xəlifəliyinin ilk dövrlərində (750-945) türk əsilli əhali İraqın əsasən mərkəz və cənub hissələrinə yerləşir və bölgənin silahlı qüvvəsinin önəmli hissəsini təşkil edirdilər. 932-ci ildə indiki İranın qərbində Cibal bölgəsində əsas hökümdarı şahənşah titulu daşıyan şiə dövləti olan Büveyhilər yarandı. Büveyhilər sülaləsinin nümayəndlərinin müxtəlif bölgələrdə hakimiyyəti 932-ci ildən 1062-ci ilədək davam etmişdir. Büveyhilər 932-1028-ci illərdə Cibal əyalətini, 934-1062-ci illərdə Fars əyalətini, 936-1048-ci illərdə Kerman əyalətini, 945-1055-ci illərdə Bağdad şəhəri mərkəz olmaqla İraqi Ərəb əyalətini idarə etmişdirlər. 945-ci ildə İraqın Büveyhilərin əlinə keçməsi ilə Abbasi xəlifələri faktiki Beveyhilərin oyuncağına çevrildilər. Beləki onların şərti hakimiyyəti yalnız Büveyhilərin icazəsi ilə saxlanılmışdı. Büveyhilər dövründə yeni türk dalğaları artıq əsasən indiki İraqın şimalında Səmərra, Mosul, Kərkük, Ərbil kimi stratejik əhəmiyyətə sahib şəhərlərdə yerləşməyə başladılar.[2] Yeni dalğa ilə gələn türklər özlərini Quz adlandırıdılar.[2] Abbasi xəlifəsi Qaimin xahişi ilə 1055[2]-ci ildə Böyük Səlcuqlu İmperatoru Sultan Toğrul Qınıq öz ordusu ilə Bağdada daxil oldu və Ərəb İraqında Beveyhilərin hakimiyyətinə son qoydu. İraq türklərinin ən böyük tayfalarından biri olan Bayatların Ərəb İraqına ilk gəlişləri 1055-ci ildə Səlcuqluların gəlişi ilə birlikdə baş vermişdir.[2]

Sayları[redaktə]

Bir İraqlı türkman qızı

Rəsmi[redaktə]

  • 1927, 1934, 1947, 1957, 1965, 1977, 1987 və 1997-ci illərdə İraqda ölkə əhalisi rəsmən siyahıya alınmışdır. Rəsmi siyahıya almaların yekunlarına əsasən :
  • 1957-ci (həmin ildə elan olunmuş ilkin məlumatlara əsasən) il İraqda Türkmanlar 136,800 nəfər (və ya əhalinin 2,16%-i):
    Kərkük vilayətində 83,371 nəfər
    Kərkük şəhərində 45,306 nəfər
  • 1977-ci il İraqda Türkmanlar 132,000 nəfər (və ya əhalinin 1,15%-i):
    Kərkük vilayətində 80,347 nəfər
    Ninəvə vilayətində 9,487 nəfər
  • 1987-ci il İraqda Türkmanlar 222,000 nəfər:
    Kərkük vilayətində ? nəfər
    Ninəvə vilayətində 1,681 nəfər
    Diyalə vilayətində 8,885 nəfər
  • 1997-ci il İraqda Türkmanlar 227,000 nəfər:
    Kərkük vilayətində 50,099[3] nəfər
    Diyalə vilayətində 1,555 nəfər

İraq hökumətinin 1957-ci il əhalinin siyahıya alınmasının 1958-ci il inqilabından sonra 1959 – cu ildə elan etdiyi son göstəricilərinə görə İraq əhalisinin təxminən 9%-i (567,000 nəfər)[4][5] türkmanlar olmuş, Kərkük vilayətində əhalinin yarıdan çoxunu (180,000 nəfər) türkmanlar, 1/3-ni isə kürdlər təşkil etmişdir.[6] Digər siyahıya almalarda (1977, 1987, 1997-ci illər) isə tükmanların ərəb və ya kürd kimi siyahıya alınaraq sayları qəsdən az göstərilmişdir. Təxmini mütəxəssis qiymətləndirilmələrinə görə indi sayları təxminən İraq əhalisinin 13%-i qədərdir.[1][7][8]

Məskunlaşdıqları yaşayış məntəqələri[redaktə]

Hazırda Türkmanlar İraqın 8 elində məskunlaşıblar .[9]

Ninəvə mühafazası[redaktə]

3 sentyabr 1970-ci ildə Mosul mühafazası adı dəyişdirilərək Ninəvə mühafazası olmuşdur. Ninəvə mühafazası inzibati cəhətdən Mosul, Təlafər, Tilkəf, Sincar, Həmdəniyə, Məxmur, Şixan və Hətrə qəzalarına bölünür. Mühafazanın ümumi əhalisi 2003-cü ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən 2,473,727 nəfərdir .[10] Türkmanlar Mosul şəhərində, Mosul qəzasının kəndlərində, Təlafər şəhərində , Təlafər qəzasının qəsəbə və kəndlərində , Səncər qəzasının bəzi kəndlərində yaşayırlar .

Mosul qəzası[redaktə]

Mosul şəhərinin əhalisi də daxil olmaqla qəzadakı əhalinin ümumi sayı 2003 – cü ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən 1432,2 min nəfərdir .

  • Mosul qəzasındakı Türkman kəndləri : Abbasiyə , Abzah, Ağqoyun, Albey , Əli Rəis, Ağquş, Arpacı , Babuniyet, Ba Hamza, Basahra, Ba Şika, Bisatlı, BiRhallon, Cilevhan, Çınçı, Dervişler, Ebucerbua, Əskişəhər , Fazıliyə, Qazixan, Göyçəli, Hamdaniye, Haraba, Harabasultan, Havvar, Haznebent, Hıdır (İlyas), Horsabad, İsteh, Kadıköy (Kazıyye), Karakoyun, Karakuş, Karaşor, Karatepe, Karatepe Şebek, Karayatağ, Keberli, Kehris, Kelek, Kelete, Kepresor, Kızfahre, Körgariban, Minara Şebek, Müşərrəfiyə, Muhalləbiyə, Ortaharap, Ömerqan , Ömer Qayaçı, Rəşidiyə, Rezzakiye, Səlamiye, Seyyidlər, Şəbək, Şemsıyyat, Şennif, Şeyhemir, Şirahan (Aşağı ve Yukarı Şirahan), Tahrava, Telagub, Tercile, Tevfıkiye, Tezharab, Tilyara, Toprakziyaret, Topzava, Verdek, Yarımca, Yengi, Bisatlı, Zehrahatun, Zeynelabidin .

Mosul şəhəri[redaktə]

Telafer qəzası[redaktə]

Təlafər qəzasının əhalisinin mütləq əksəriyyətini türkmanlar təşkil edir. Telafer şəhərinin əhalisi də daxil olmaqla qəzanın ümumi əhalisi 1976-cı ildə 132.845 nəfər, 1987-ci il siyahıyaalınması zamanı 235.015 nəfər, 2003-cü ilə olan rəsmi təxminə əsasən isə 300.878 nəfər olmuşdur. Qəza 3.039 km² ərazini əhatə edir. Telafer qəzası inzibati cəhətdən 4 nahiyyəyə ayrılır: Təlafər, Zimmər, Rəbiyyə və Ayadiya. Zimmər nahiyyəsi 1984-cü ildə yaradılıb, onun sahəsi 768 km², əhalisi 1987-ci il siyahıyaalınmasına əsasən 34.885 nəfər , 2007-ci ilin may ayına olan təxminə əsasən isə 142.080 nəfərdir (94.720 nəfəri türkman, 24.162 nəfəri ərəb , 23.198 nəfəri kürd olmaqla). Təlafər nahiyyəsinin sahəsi 2.271 km², əhalisi 1987-ci il siyahıyaalınmasına əsasən 200.130 nəfərdir. Telafer nahiyyəsinda bir dənə də olsa qeyri-türk yaşayış məntəqəsi mövcud deyildir. Bütün qəzada irili-xırdalı şəhər, qəsəbə və kəndlərin sayı 300-dür . Onların çoxunda türkmanlar əhalinin əksəriyyətini təşkil edirlər .

Qəzadakı bəzi böyük türkman kəndləri: Ağbuğa, Ağbulaq , Ağtəpələr, Antallav, Arpatəpə , Ankenni (Efkenni), Azzotəpəsi, Buhur, Ceddu, Cegen Harabi, Cubara, Cuma, Çordağtəpə, Çeliyliler, Tarrı (Tar, tarla deməkdir , Tarrı isə tarlalar), Damlamaca, Daşlıdərə, Dəvəboynu (2 kənd), Efkenli (bu kənd bucaq mərkəzidir), Faka, Hamra, Harala, Harna, Irfi, Kırmızı, Kızılkuyyu (Kızılkuyu), Kızıl Par, Körkuyyu, Kubbuk, Kuyyu (Kuyu), Malviren, Mıstah, Miççə , Muhalləbiyə , Sonbar, Seca, Sobhan (Sapan), Sualtı, Şeyx İbrahim, Purmu, Üçtəpələr.

Səncər qəzası[redaktə]

Səncər qəzasının əhalisi 2003-cü il siyahıya almasına əasən 166,5 min nəfərdir. Qəzadakı nisbətən böyük türkman kəndləri : Meydankulu, Sibate, Sino və Tellavi .

Kərkük eli[redaktə]

Elin əhalisi 2003 – cü ildə aparılmış siyahıya almaya asasən 839,121 nəfərdir .[11]

Səlahəddin eli[redaktə]

Elin əhalisi 2003-cü ildə aparılmış siyahıya almaya əsasən 1,077,785 nəfərdir .[13] Türkmanlar Səlahəddin elinin Tuzxurmatu elçəsinin şəhər , qəsəbə və kəndlərində məskunlaşıblar .

Tuzxurmatu elçəsi[14][redaktə]

Tuzxurmatu elçəsi 1952-ci ildə Kərkük elinin tərkibində təşkil edilib , 1976-cı ildə Kərkük elindən qoparılaraq Səlahəddin elinə birləşdirilib . Elçə inzibati cəhətdən Navcul , Əmirli və Süleymanbəy bucaqlarına ayrılır . Elçə əhalisi 1977-ci il siyahıya almasına əsasən 98,560 nəfər , 1987-ci il siyahıya almasına əsasən isə 86,253 nəfər , 2003-сü il siyahıya almasına əsasən 103,4 min nəfər olmuşdur . Elçənin əhalisinin əksəriyyətini Türkmanlar təşkil edir . Elçədəki türkman əhalinin çoxluğu islamın şiə təriqətinə etiqad edir .

  • Elçədəki Türkman əhalini əmələ gətirən türk əsilli tayfalar : Xatlan tayfası , Bəndər tayfası , Çayır tayfası , Qara Ulus tayfası , Bayat tayfasının Vali Əli qəbiləsi , Bayat tayfasının Əsaffi qəbiləsi , Musəvi qəbiləsi , Qulami tayfasının Dəffa qəbiləsi , Əl Vəndivi tayfası , Əl Bayat tayfası , Muradlı tayfası .
  • Tuzxurmatu qəsəbəsi : eyni adlı elçənin inzibati mərkəzi və ən iri yaşayış məntəqəsidir . Qəsəbə Ak Su çayının sahilində yerləşir . Onun sahəsi 35 kvadrat kilometrdir . Tuzxurmatu qəsəbəsinin əhalisini Türkmanlar təşkil edir . Tikrit şəhəri ilə arasındakı məsafə 96 km-dir .
  • Əmirli qəsəbəsi – eyni adlı bucağın inzibati mərkəzidir . Qəsəbə əhalisini türkmanlar təşkil edir .
Bucağın adı Bucağın əhalisi, 1977 Bucağın əhalisi, 1987
Əmirli 15,104 22,522
Süleymanbəy 7,719 11,733

Ərbil eli[redaktə]

Diyalə eli[redaktə]

Diyalə eli 6 elçəyə bölünür : Kifri , Xalis , Şəhrəban (dəyişdirilmiş hazırki adı Müqdədiyə) , Bələdruz , Baquba , Xaneqin . Türkmanlar Diyalə elinin Xaneqin , Bələdruz , Kifri və Şəhrəban elçələrində məskunlaşıblar .

  • Xaneqin elçəsi (qədhəsi) 1921-ci ildə yaradılıb, onun sahəsi hazırda 2,794 km², əhalisi 1957-ci il siyahıya almasına əsasən 58,499 nəfər (34,199 nəfəri kürd, 17,238 nəfəri ərəb, 3,124 nəfəri türkman), 1965-ci il siyahıya almasına əsasən 85,088 nəfər (46,725 nəfər kürd , 30,932 nəfər ərəb, 2,918 nəfər türkman, 4,513 nəfər digər etnik qruplar), 1977-ci il siyahıya almasına əsasən 98,855 nəfər (66,657 nəfəri ərəb, 27,042 nəfəri kürd, 4,177 nəfəri türkman, 1,039 nəfəri digər etnik qruplar), 1987-ci il siyahıya almasına əsasən 101,398 nəfər (73,116 nəfər ərəb , 24,505 nəfər kürd , 3,777 nəfər türkman), 1997-ci il siyahıya almasına əsasən isə 127,989 nəfərdir (92,461 nəfəri ərəb , 29,460 nəfəri kürd , 6,068 nəfəri türkman) . 1997-ci il siyahıya alması zamanı Mədain və Qaratəpə bucaqları Xaneqin elçəsinə daxil deyildi . 1957-1977-ci illərdə Xaneqin elçəsi Xaneqin , Qaraxan(ərəbləşdirilmiş adı Cələvlə), Qızıl Rabat (ərəbləşdirilmiş adı Sədiyə), Qaratəpə (ərəbləşdirilmiş adı Qoratu) və Mədain bucaqlarından ibarət idi. Hazırda (1987-ci ildən indiyədək) Xaneqin elçəsi inzibati cəhətdən 3 bucağa ayrılır: Xaneqin, Qaraxan və Qızıl Rabat . 1997-ci il siyahıya almasına əsasən Xaneqin bucağında 49,968 nəfər, Qaraxan bucağında 46,147 nəfər, Qızıl Rabat bucağında isə 31,874 nəfər əhali yaşayır. Türkman qəsəbələri Qızıl RabatQaraxan eyni adlı bucaqların inzibati mərkəzləridir.
  • Bələdruz elçəsi (qədhəsi) 2,017 km² əraziyə, 1987-ci il siyahıya almasına əsasən 48,625 nəfər əhaliyə malikdir. Elçə inzibati cəhətdən 2 bucağa (nahiyyəyə) ayrılır : Bələdruz və Mendeli. Bələdruz bucağının ərazisi 504 km², əhalisi 1987-ci il siyahıya almasına əsasən 40,533 nəfərdir. Mendeli bucağının ərazisi 1,513 km² , əhalisi 1987-ci il siyahıya almasına əsasən 8,092 nəfərdir . Türkman qəsəbəsi Mendeli bucağın inzibati mərkəzidir.
  • Kifri elçəsi (qədhəsi) 1975-c ildə Kərkük elindən qoparılaraq Diyalə elinə birləşdirilmişdir. Elçənin sahəsi 1,928 km² , əhalisi 1987-ci il siyahıya almasına əsasən 28,600 nəfər, inzibati mərkəzi Kifri qəsəbəsidir . Kifri elçəsi inzibati cəhətdən 2 bucağa (nahiyyəyə) ayrılır: Kifri və Qara Təpə. Kifri bucağı 1,015 km² əraziyə və 1987-ci il siyahıya almasına əsasən 10,536 nəfər əhaliyə malikdir . Qara Təpə bucağı 913 km² əraziyə , 1987-ci il siyahıya almasına əsasən 18,064 nəfər əhaliyə malikdir . KifriQara Təpə qəsəbələri eyni adlı bucaqların inzibati mərkəzləridir .
  • Şəhrəban (Müqdədiyə) elçəsi 1955-ci ildə yaradılıb. Elçənin ərazisi 524 km², əhalisi 1977-ci il s.a. əsasən 72,649 nəfər, 1987-ci il s.a. əsasən 78,671 nəfərdir.

Vasit mühafazası[redaktə]

Ərazisi 17,153 km², əhalisi 2003-cü il siyahıya almasına əsasən 913,386 nəfər olan Vasit mühafazası inzibati cəhətdən 6 qəzaya ayrılır: Kut (2003-cü ildə 374,547 nəfər), Nəmaniyə (2003-cü ildə 107,618 nəfər), Hay (2003-cü ildə 136,208 nəfər), Bedra (2003-cü ildə 20,601 nəfər), Əziziyə (2003-cü ildə 112,900 nəfər) və Süveyrə (2003-cü ildə 161,602 nəfər). Türkmanlar Bədrə və Əziziyə qəzalarında məskunlaşıblar.

  • Bedra qəzası inziati cəhətdən 2 nahiyyəyə ayrılır: Zirbatiyə və Cəssən. Zirbatiyə bucağı 1,835 km² əraziyə, 1987-ci il siyahıyaalmasına əsasən 12,715 nəfər əhaliyə malikdir. Zirbatiyə bucağının inzibati mərkəzi türkmanların əksəriyyət olduğu Bedra qəsəbəsidir.
  • Türkman qəsəbəsi Əziziyə eyniadlı qəzanın inzibati mərkəzidir.

Bağdad eli[redaktə]

Bağdad eli (2003-cü il s.a.-da 6,024,300 nəfər) inzibati cəhətdən 8 elçəyə ayrılır : Xərx (2003-cü il s.a.-da 1,541,500 nəfər) , Rusafa (2003-cü il s.a.-da 1,252,000 nəfər) , Səddam (2003-cü il s.a.-da 936,800 nəfər) , Ədhəmiyə (2003-cü il s.a.-da 808,500 nəfər) , Qədimiyə (2003-cü il s.a.-da 728,500 nəfər) , Mahmudiyə (2003-cü il s.a.-da 350,100 nəfər) , Əbu Qərib (2003-cü il s.a.-da 289,400 nəfər) və Mədain (2003-cü il s.a.-da 117,500 nəfər) . Bağdad elinin yaşayış məntəqələrində 50 min türkman ailəsi məskunlaşmışdır .

Dil və din[redaktə]

Dillərinə ərəb diliosmanlı dili təsir etmişdir. XX əsrin 30-cu illərində ərəb dilinin İraqda dövlət dili statusu almasından sonra ərəb dilinin türkmanların danışıq dilinə təsiri nisbətən artmışdır. Elmi mənbələrdə Türkmanların ana dili olaraq Azərbaycan dilinin Cənubi Azərbaycan ləhcəsində (daha dəqiq Əfşar şivəsində)[15] danışdıqları, Türkiyə türkcəsinin İstanbul ləhcəsində təhsil aldıqları və latın qrafikalı əlifbadan istifadə etdikləri qeyd edilir.[16]

Türkmanların hamısı müsəlmandır. 65% islamın şiə, 35%-i isə sünnü təriqətinə etiqad edir.

Tanınmış şəxsiyyətlər[redaktə]

  • İhsan Doğramacı
  • Əbdüləziz Səmin Bayatlı - şair, yazıçı, tərcüməçi
  • Sübhiyə Xəlil Zəki - şairə
  • Firdevs Kərküklü - şairə
  • Fətullah Altınsəs - məşhur müğənni və incəsənət xadimi, bəstəkar
  • Şevkət Said - məşhur xanəndə
  • Mustafa Kamal Yayçılı - siyasətçi, türkmən siyasi liderlərindən biri
  • Sabah Qaraaltun - hərbiçi, məşhur şair
  • Nurəddin İzzət - tanınmış rəssam
  • Əbdülvahid Kuzəçioğlu - məşhur xanəndə, müğənni
  • Muhamməd Sadıq - məşhur Osmanlı divan şairi
  • Mehmed İzzət Xəttat - məşhur şair
  • Hicri Dədə - XX yüzilin məşhur türkman şairi
  • Ərşad Hürmüzlü - şair, siyasi fəal
  • Molla Sabah Hürmüzlü - tanınmış din xadimi
  • Molla Əbdülvahid Türkalanlı - tanınmış din xadimi
  • Məhəmməd Əsəd Ərbili - tanınmış din xadimi
  • Əta Tərzibaşı - yazıçı, tədqiqatçı, vəkil
  • Şakir Sabir Zabit — folklorşünas, etnoqraf və tarixçi
  • Əbdüllətif Bəndəroğlu — İraq, şair və tədqiqatçı.

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. 1,0 1,1 Unrepresented Nations and Peoples Organization-Iraqi Turkmen:...The Turkmen of Iraq are concentrated in the northern Iraqi provinces of Mosul, Erbil, Kerkuk, Salahaddin and Diyala. There are also significant numbers of Turkmens in the central provinces of Baghdad, Wasit. The Turkmens are the third largest ethnic group in Iraq after the Kurds and Arabs. The number of Turkmens is estimated at 3 million or 13% of the Iraqi population. They form a cultural buffer zone between Arabs and Kurds. The Turkmens, originally came from central Asia. They are descendants of the Turkic speaking Oghuz tribes who began settling in Iraq about 1500 years ago where they inhabited all of Iraq. Revised census of 1957, showed the Turkmens as 9% of the Iraqi population.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi: Doç. Dr. Ekrem Pamukçu :Kerkük tarihi
  3. Power-Sharing in Kirkuk: Conflict or Compromise?
  4. Ethics and Public Policy Center, "Iraq: Making Ethnic Peace After Saddam: A Conversation with Kanan Makiya and Patrick Clawson"
  5. Ersed Hurmuzlu, "Kerkük ve Türkmeneli Bölgesinin Etnik Yapısı", Kardaşlık journal, vol. 34.
  6. Crisis in Kirkuk: The Ethnopolitics of Conflict and Compromise: Авторы: Liam D. Anderson,Gareth R. V. Stansfield
  7. İraq Türkmən Cəbhəsi : Irak Türklerinin yerleşim durumu-...Irak'taki Türk nüfusu, Türkiye Cumhuriyeti'nin Irak'la sınır teşkil ettiği Hakkari Siirt illeri hattından başlar, Musul şehrinin kuzey doğusunda bulunan Irak'ın en büyük ilçesi konumunda olan Telafer Şehri'ni (Irak'ın Türk yerleşim bölgesinin kuzey ucudur) içine alır. Telafer şehri bir Türk şehri olmakla birlikte nüfusu bir milyona yakındır. Telafer 'den itibaren şerit halinde devam eden Türk yerleşim bölgesi Musul'u içine alarak doğuya ve güneye doğru ilerler doğuda diğer bir Türk şehri olan Erbil şehri bulunmaktadır. Erbil 'in güneyinde Altın Köprü ilçesi, güneye doğru aynı uzaklıkta da Irak Türklüğünün en büyük şehri ve Irak Türklüğünün merkezi olan Kerkük bulunmaktadır. Kerkük şehri civarında Türk yerleşim bölgesi genişler. Kerkük'ün güneyine doğru inildikçe Türk yerleşim bölgeleri Dakuk (Tavuk), Tuzhurmatu, Tazehurmatu, Kifri gibi büyük ve önemli Türk ilçeleri ve yüzlerce köyden oluşan Bayat köyleri bulunmaktadır. Ayrıca kuzeyden güneye doğru inildikçe bu tür köylere sürekli rastlamak mümkündür. Bu şerit, çoğunluğunu Türkmen yerleşim bölgelerinin oluşturduğu pek çok kasaba ve yüzlerce köyü de içine alarak Bağdat'ın 120 km doğusuna kadar ilerler diğer Türk kasabaları olan Bedre ve Mendeli 'yi de içine alarak uzanır. Görüldüğü gibi Irak Türkleri, daha çok ülkenin kuzey ve orta bölgelerinde yerleşmekte olup yukarıda belirtilen şehirler ile Bağdat kentine yayılmış durumdadırlar. Bağdat şehrinde 200.000'den fazla Irak Türkü bulunmaktadır. Irak'taki nüfus projeksiyonu 1921, 1926, 1947, 1957 ve 1965 yapılan sayımlarındaki oranlarla 1976 sayımında 11.505.000 iken 1988'de 18.100.000 olarak bulunmuştur. Bu sayımlardaki Irak etnik yapısı aşağıdaki şekilde ortaya çıkmıştır. Arap %62 Türk %15 Kürt %20 Hıristiyan %3 Bu oranlara göre, Irak nüfusunu 20.000.000 (yirmi milyon) olarak alırsak ve Irak'ta bugüne kadar yapılan bütün sayımlar, yıllık büyüme oranı ve buradaki etnik nüfus dağılımını da göz önüne alırsak tahmini nüfus etnik yapıya göre şöyledir; Arap 12.400.000 Türk 3.000.000 Kürt 4.000.000 Hıristiyan 600.000 Ancak yine de Irak'taki Türk varlığının sayısını kesin olarak bilmek çok güçtür.
  8. Site of Kirkuk City
  9. European Turkmen Friendships
  10. World Gazetteer : Irak: divisions administratives (population et superficie)
  11. [1]
  12. The Sarajevo of Iraq: Worsening Kurdish-Arab Friction Threatens the Region
  13. [2]
  14. [3]The Turkmen City of Tuz Khormatu
  15. Svenska Forskningsinstitutet i Istanbul, Published with fõnancial support from Magn. Bergvalls Stiftelse, Lars Johanson :Discoveries on the Turkic Linguistic Map--Iraqi Turkic
  16. Etnologue report for language code :azb---Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.