Təcil

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Təcil
\vec a = {d\vec v \over dt}
Ölçü vahidi
BS m/san²
SQS sm/san²
Qeyd
Vektorial kəmiyyət


Klassik mexanika
Tarixi
Təcil sürət vektorunun dəyişməsidir. Qrafikdə istənilən nöqtədə vaxtdan asılı olaraq təcilin qiyməti həmin nöqtədə əyriyə çəkilmiş toxunanın tangens bucağına bərabərdir.

Təcil- sürət dəyişməsinin bu dəyişməyə sərf olunan zamana olan nisbətinə deyilir.BS-də ölçü vahidi 1 m/san2-dır.Düzxətli hərəkətdə sürətin ancaq qiyməti dəyişir və təcil sürət istiqamətindədirsə t anindakı sürət v=v0+a.t düsturu ilə hesablanar və hərəkət bərabəryeyinləşən olar. Əgər təcil hərəkət sürətinin əksinədirsə sürətin qiyməti getdikcə azalır v=v0-a.t hərəkət bərabəryavaşıyan olur.Çevrə üzrə modulca sabit sürətli hərəkətdə təcil modulca sabit qalaraq daim bu çevrənin mərkəzinə doğru yönələr və bu səbəbdən mərkəzəqaçma təcili adlanır.

Təcil (adətən \vec a , nəzəri mexanikada isə \vec w kimi işarə olunur) cismin sürətinin zamana görə törəməsidir. Təcil vektorial kəmiyyət olub, cismin vahid zamanda sürət vektorunun dəyişməsi ilə xarakterizə olunur.

Məsələn, hava müqavimətini nəzərə alınmazsa yerə sərbəst düşən cismin sürəti 1 saniyədə təxminən 9,8 m/san artır. Bu o deməkdir ki, həmin cismin aldığı təcil 9,8 m/san²-dır. == Sərbəstdüşmşmə ==-Yer səthində cisimlərin havasız fəzada düşməsidir. == Sərbəstdüşmə təcili ==-sərbəstdüşmə zamanı cismin aldığı təcildir. Başqa bir misal, dağa yoxuşa qalxan avtomobil yolun ortasında yanacağı qurtararsa, onda o, ağırlıq qüvvəsinin təsirindən aşağıya doğru hərəkət etməyə başlayır. Bu hərəkət sürətinin təcili həmin yoxuşun bucağının sinusunun sərbəst düşmə təcilinə hasilinə bərabər olur (sürtünmə qüvvəsi nəzərə alınmazsa).

İstənilən halda təcili yaradan səbəb qüvvədir. Təcil, cismə təsir edən qüvvələrin əvəzləyicisi ilə düz cismin kütləsi ilə tərs mütənasibdir:a=F/m

Mexaniki təcil[redaktə]

Təcil sürətini istənilən vaxt anı üçün sürətin diferensiallanması ilə almaq mümkündür: 
\vec a = {d\vec v \over dt}
.

Təcil vektorunu (\vec a) bu cür də təsvir etmək olar:

 
\vec a = {a}_\tau {\vec \tau} + {a}_n {\vec n} = {{dv}\over{dt}}{\vec \tau} +  {{v^2}\over{R}} {\vec n}

burada

  •  v — sürətin qiyməti,
  •  {\vec \tau} — trayektoriyaya vahid toxunan (sürət istiqamətində),
  •  {\vec n} — trayektoriyaya perpendikulyar vahid vektor,
  • R — trayektoriyanın əyrilik radiusu.

{a}_\tau{\vec \tau} {a}_n{\vec n} vektorlarına toxunan və normal təcillənmə deyilir.

İstinadlar[redaktə]

  • M.Muquzov və b.VIII Sinif üçün dərslik səh.11.Bakı 2005.