Tağı Ərani

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Tağı Əbülfət oğlu Ərani (5 sentyabr 1902(1902-09-05)-4 fevral 1940(1940-02-04))—İran inqilabçısı.

Həyatı[redaktə]

Tağı Ərani 1902-ci il sentyabrın 5-də Təbriz şəhərində, məmur ailəsində anadan olmuşdur. Atası Əbülfət Ərani İranın maliyyə nazirliyində vergi yığan idi. Bu vəzifə az müddətdə xeyli var-dövlət toplamaq imkanı verirdi. Bir çox mə'murlar belə də edirdilər: onlar soyğunçuluq və aldatma yolu ilə dövlət yığır, özləri üçün mənsəb və rütbə satın alırdılar. Lakin Əbülfəth Ərani bu yol ilə gedə bilmirdi; o, öz vəzifəsini namus və vicdanla yerinə yetirir, yeri düşəndə zəhmətkeşlərin ağır vəziyyətini yüngülləşdirirdi.

1907-ci ildə Ərani ailəsi Tehrana köçdü. Bundan sonra Əbülfət Ərani öz xidmətinə görə tez-tez və uzun müddətə əyalətlərə getməli olurdu. Evi dolandırmaq və uşaqları böyüdüb tərbiyələndirmək dərd–sərini Tağının anası çəkirdi. Bu zəhmətsevən, xeyirxah və mehriban qadın evi bacarıqla dolandırır, uşaqları–bircə oğlunu və iki qızını nəvazişlə tərbiyələndirirdi. Tağı zehinli, hər şeyi bilmək istəyən bir uşaq idi. Atası axşamlar evdə olan zaman Tağı ondan İranın digər rayonlarında gördüklərini xəbər alırdı. Atasının söhbətləri kədərli olurdu. O, xalqın dərin ehtiyacı və müsibətləri, feodalların və məmurların işgəncələri və zorakılıqları haqqında danışırdı. Bütün eşitdikləri nazik ürəkli, həssas uşağın qəlbinə dərindən tə'sir edirdi.

Tağı məktəbdə özünü çalışqan və çox fərasətli bir şagird kimi tanıtdırdı. Onda fövqəl'adə qabiliyyət var idi. O, təbiiyyat elmlərinə xüsusi maraq bəsləyirdi. Tağı 1920-ci ildə orta məktəbi müvəffəqiyyətlə qurtarıb, Tehran tibb institutuna daxil oldu. Həmin illərdə (indinin özündə də) İranda həkim çox az idi. Şəhərlərdə və xüsusən kəndlərdə yoluxucu xəstəliklər adamları qırıb tökürdü. Xəstəliklərə qarşı mübarizə üçün həkim lazım idi. Ərani də özünu bu nəcib sənətə həsr etməyi qərara aldı.

Tağı Ərani orta məktəbdə və Tehran Tibb institutunda oxuduğu illərdə bütun İranda inqilabi çıxışlar dalğalanırdı. 1918–1921-ci illər İranda milli-azadlıq hərəkatının coşqun yüksəliş dövru idi. Rusiyada Böyük Oktyabr inqilabının qələbəsi bəşəriyyət tarixində yeni dövr açdı. O, imperializmə qüvvətli bir zərbə vurdu, imperializmin müstəmləkəçilik sisteminin tar-mar olunmasının başlanğıcını qoydu, xalqlar arasındakı munasibətlərdə yeni səhifə açdı. Oktyabr inqilabı müstəmləkə və asılı ölkələrin xalqlarına, o cümlədən İran xalqına olduqca böyük inqilabi tə'sir göstərdi.

II Ümumrusiya Sovetlər qurultayının sülh haqqında qəbul etdiyi dekretdə çar hökumətinin bağladığı qeyri-bərabər hüquqlu müqavilələrin hamısının ləğv edilməsi elan olunurdu. Digər sənədlər arasında İranda "bitərəf" sahənin bölüşdürulməsi haqqında Çar Rusiyası ilə İngiltərə arasında 1915-ci ildə bağlanan məxfi saziş də nəşr olundu. 1917-ci il noyabrın 17-də "Rusiyanın və Şərqin bütün zəhmətkeş müsəlmanlarına" Sovet hökumətinin müraciəti nəşr olundu. Bu müraciətdə deyilirdi: "Rusiya respublikası və onun hökuməti–Xalq Komissarları Şurası özgə torpaqların işğal edilməsi əleyhinədir... İranın bölüşdürülməsi haqqında müqavilə cırılıb məhv edilmişdir. Hərbi əməliyyat dayandırılan kimi qoşunlar İran torpağından çıxarılacaq və iranlıların öz müqəddəratını azad surətdə müəyyən etmək hüququ tə'min ediləcəkdir". Şərqin məzlum xalqlarının böyük dostu V.İ.Leninin başçılıq etdiyi Sovet Rusiyası bütün xalqlarla tam bərabərlik pripsiplərinə əsaslanan sülh və dostluq siyasəti elan etdi. Sovet hökuməti rus qoşunlarını İrandan çıxartdı, çar hökumətinin İrana zorla qəbul etdirdiyi müqavilə və sazişlərin hamısını ləğv etdi, çar Rusiyasının 100 milyon manat qızıldan artıq məbləğdə maddi sərvətini əvəzsiz olaraq İran xalqına verdi. Oktyabr inqilabının qələbəsi və Sovet dövlətinin yaranması, Sovet hökumətinin siyasəti İrana ingilis ağalığını aradan qaldırmağa imkan verdi. Lakin İran irticası bu fürsət və imkandan istifadə etmək istəmədi. 1918-ci ildə ingilis qoşunları demək olar ki, bütün İran torpağını işğal etdilər. İngilis imperialisitləri İranın hakim dairələrindəki öz agentlərinin köməyi ilə 1919-cu ilin avqust ayında İran xalqına əsarətli sazişi qəbul etdirdilər. Bu saziş İran ordusunu, polisini, maliyyəni, rabitəni, gömrüyü və sairəni ingilis nəzarəti altına verirdi. İngiltərə müstəmləkəçilik siyasəti və İran hökumətinin itaətkarlığı İran xalqının geniş təbəqələrinin etirazıia səbəb oldu, kütləvi demokratik və milli azadlıq hərəkatının yüksəlişi başlandı. Hər yerdə keçirilən mitinq və nümayişlərin iştirakçıları İranda ingilis hökmranlığını aradan qaldırmağı, Sovet Rusiyası ilə dostluq münasibətləri yaratmağı, ölkədə demokratik azadlıqların təmin olunmasını tələb edirdilər.

1920-ci ilin yayında Ənzəli şəhərində İran Kommunist Partiyasının I qurultayı oldu*. İran xalqının ən yaxşı nümayəndələrini öz sıralarında toplamış olan kommunist partiyası İran xalqının azadlığı və səadəti uğrunda, İranı ingilis müstəmləkəçilərinin pəncəsindən xilas etmək uğrunda mübarizə aparmağı öz məqsədi hesab etdi. Qurultayda partiyanın Proqramı qəbul edildi. Bu proqram aşağıdakı ən yaxın vəzifələri irəli sürürdü: ingilis imperialistlərini İrandan qovmaq və 1919-cu ilin əsarətli İngiltərə–İran sazişini ləğv etmək; Qacar sülaləsini yıxmaq və şahlıq üsuli-idarəsini ləğv etmək; xanların və feodalların hökmranlığını məhdudlaşdırmaq; İranda xalq respublikası yaratmaq; demokratik hökumət və xalq ordusu təşkil etmək; gizli səsvermə yolu ilə ümumi seçkilər əsasında tə'sis məclisi keçirmək. Milli iqtisadiyyatı möhkəmləndirmək və xalqın həyat səviyyəsini yuksəltmək üçün də tədbirlər keçirilməsi nəzərdə tutulurdu.[1]

Milli azadlıq hərəkatı İranın şimal rayonlarında, yə'ni İran Azərbaycanında, Gilanda və digər əyalətlərdə daha çox yüksəldi. 1920-ci ilin aprel ayında İran Azərbaycanında mərkəzi hökumətə qarşı və bu hökumətin arxasında duran ingilis imperialistlərinə qarşı silahlı üsyan baş verdi. Bu üsyana Azərbaycanın görkəmli demokratı Şeyx Məhəmməd Xiyabani başçılıq edirdi. Üsyançılar İran Azərbaycanını "Azadlıq ölkəsi" elan etdilər, Təbrizdəki hökumət idarələrini ələ keçirdilər. İran hökumətinin tə'yin etdiyi qubernatoru və mə'murları şəhərdən qovdular. Bir sıra demokratik islahat həyata keçirildi, ərzaq mallarının qiyməti ucuzlaşdırıldı və s. 1920-ci ilin iyun ayında Xiyabaninin başçılığı ilə İran Azərbaycanının milli hökuməti tə'sis edildi. Həmin il Gilandakı inqilabi qüvvələr də hakimiyyət başına gəldi. 1920-ci il iyunun 4-də Gilan respublikası elan olundu. Gilan respublikası hökumətinin tərkibinə sonralar İran kommunistləri də daxil oldular. Bu hökumət ingilis imperialistlərinə qarşı mübarizəni, şah üsuli-idarəsini yıxmağı, feodal quruluşuna qarşı mübarizəni ilk plana çəkmişdi. Respublika hökumətinin ən mühüm vəzifələrindən biri Tehranı ələ keçirmək idi.

İran Azərbaycanında və Gilanda üsyan etmiş xalqın qazandığı müvəffəqiyyətlər bütün ölkəni hərəkətə gətirdi. Xalq qəzəbinin dalğaları ingilispərəst Vosuq-əd-Dövlə hökumətini alt-üst etdi. Hakimiyyət başına gələn Moşir-əd-Dövlə İranda ingilis tə'sirini məhdudlaşdırmağa cəhd etdi və 1919-cu ilin İngiltərə–İran sazişinin həyata kecirilməsinin qarşısını aldı.

Bu zaman Sovet Rusiyası ilə İran arasında diplomatik münasibətlər yaratmaq haqqında danışıqlar başlandı. İngilis imperialistləri və onların İrandakı agentləri bu danışıqlara hər vasitə ilə mane olmağa çalışırdılar. Buna baxmayaraq danışıqlar 1921-ci ildə dostluq haqqında müqavilə imzalanması ilə başa çatdı, iki qonşu ölkə arasındakı münasibətlərdə yeni səhifə açdı. İran tarixində bu, böyük dövlətlə bağlanmış ilk bərabər hüquqlu müqavilə idi. Sovet Rusiyası ilə bərabər hüquqlu müqavilənin imzalanması İranın suverenliyini möhkəmlətmək, onu müstəmləkə asılılığından xilas etmək üçün əlverişli şərait yaratdı. İran ictimaiyyətinin bütün tərəqqipərvər və demokratik ünsürləri Sovet–İran müqaviləsinin bağlanmasını alqışlayırdılar.

İran irticası müqaviləyə tamamilə başqa cür yanaşdı. O, müqavilənin həyata keçirilməsini necə olursa-olsun pozmağa can atırdı. Müqavilənin tam mətni İran mətbuatında dərc edilmədi. Sovet səfirinin ölkəyə gəlməsinə maneələr törədildi.

Eyni zamanda İranın hakim dairələri ölkədə, ilk növbədə İran Azərbaycanında və Gilanda milli azadlıq hərəkatını hər vasitə ilə boqmağa çalışırdılar. 1920-ci ilin sentyabrında İran Azərbaycanında üsyan yatırıldı; bir il sonra isə Gilan respublikasını boğdular.

Tağı Əraninin mətanəti və qırılmaz inqilabi əhvali-ruhiyyəsi cəlladları qəzəbləndirirdi. Buna görə Əraninin məhv edilməsi planı hazırlandı. Məhkəmədən sonra Əranini başqa bir kameraya keçirdilər. Ondan qabaq həmin kamerada yatalaq xəstəliyinə tutulmuş məhbus qalırdı, Əraninin zəifləmiş orqanizmi sirayətə qarşı müqavimət göstərə bilmədi və o, çox keçmədən ağır xəstələndi. Əlbəttə, yaxşı müalicə və yaxşı qulluq edilsəydi, onu xilas etmək olardı. Lakin hökumət orqanlarının xain niyyətində bu yox idi. 1940-cı il fevralın 4-də doktor Ərani 38 yaşında ikən vəfat etdi.

Mənbə[redaktə]

  • Mübarizəyə həsr edilmiş ömür. Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, Bakı–1967, səh.69-75.


İstinadlar[redaktə]

  1. 1916-cı ildə İranda sosial-demokrat "Ədalət" qrupu yaradılmışdı. Bu qrup çox keçmədən "Ədalət" partiyası adlandı. 1920-ci ilin iyun ayında "Ədalət" partiyasının I qurultayında bu partiya İran Kommunist Partiyası adlandırıldı.

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]