Tar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Tar
Aserbaidschanische Volksinstrument Tar.JPG
Azərbaycan tarı
Məxsusluğu: Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Flag of Iran.svg İran (Cənubi Azərbaycan)
Yaranma tarixi: XIX (modifikasiya)
Uzunluğu: mm
Diametri: mm
Pərdələrin sayı: 22
Simlərin sayı: 11
Tarzənlər: Qurban Primov, Mirzə Sadıq, Əhməd Bakıxanov, Mirzə Mansur Mansurov, Ceyran Haşımova, Elxan Mansurov, Mirzə Fərəc Rzayev, Mirzə Ələsgər Məmmədov, Məmmədağa Muradov, Mənsur Mənsurov, Məşədi Cəmil Əmirov, Məşədi Zeynal Haqverdiyev, Vamiq Məmmədəliyev, Əhsən Dadaşov, Əli Səlimi, Ənvər Mansurov
Dinlə: [[Şəkil:
Cahargah rapsodiyası
Ramiz Quliyevin ifasında məşhur bəstəkar Tofiq Quliyevin əsəri
Bu faylın oxunmasında problem var? Bax media kömək.
|300px|]]


Tar — Azərbaycanda geniş istifadə edilən simli musiqi musiqi aləti.

Mündəricat

Etimologiya [redaktə]

Bəzi dilçilər "tar" sözünün farskökənli olduğunu yazır. [1] Ancaq sözün hər hansı dildə mövcudluğu hələ onun həmin dildə doğma olduğuna dəlalət eləmir. Hind-avropa dillərinin heç birində "tar" kökünün məntiqli etimoloji və fonetik açıqlaması yoxdur. [2] [3] Altaist Sergey Starostin öz "Babil qülləsi" adlı etimoloji toplusunda göstərib ki, "taram-/tera-" kökü [4] (saç, tel, sim) yalnız türk və altay dillərində mövcuddur, belə ki: qırğız, qazax, noğay, başqırd, qaraqalpaq dillərində "taramış" biçimində; özbək, uyğur, şor, oyrat dillərində isə "taram" kimi. "Tar" və "taram" sözləri "daramaq" (1. saç daramaq, 2. dağıtmaq) feilindən törəyib [5], necə ki "saç" sözü "saçmaq"dan (ətrafa yayılmaq, dağılmaq) əmələ gəlib [6]. Azərbaycan türkcəsində "tarım" sözü (bərk dartılıb çəkilmiş) [7] indi də var. Mənasından belə bir sonuc çıxarmaq olar ki, "tar" sözü "daramaq" deyil, "dartmaq" feilinin törəməsidir. Tarixən simli alətlərin telləri müəyyən üsullarla dartılmış heyvan bağırsaqlarından hazırlanmışdır [8].

"Dütar" sözü farsca "ikitelli", "setar" - "üçtelli", "çahartar" - "dördtelli", "pənctar" - "beştelli", "şeştar" - "altıtelli" deməkdir. "Setar / sitara" sözü yunan dili vasitəsiylə ("kithara", "kifara" biçimində) Avropa dillərinə "gitara" kimi gəlib çatmışdır. [9]

Tarixi [redaktə]

Tarı ilk dəfə Carco şəhərinin Fərab adlı bir kəndində X əsrdə Türküstan türklərindən Tərxanın oğlu Məhəmməd Əbunəsr Fərabi düzəltmişdir[10][11][12] [13].

Nizami Gəncəvinin "İsgəndərnamə" əsərində şair tarı belə təsvir edir:

Müğənni, tək bircə gecə də çal tar,
Məni bu dar yolda əzabdan qurtar!
Bəlkə, genişlənsin, açılsın yolum,
Köçüm, bu daşlıqdan asudə olum...

Orta əsr rəsm əsərlərində də tarın təsvirinə rast gəlmək olur. 1816-cı ildə Əbu Qasım Təbrizinin yağlı boya ilə çəkdiyi "Tarçalan qız" əsəri bu baxımdan maraqlıdır.

Dütar, setar, çahartar, pənctar və şeştar kimi simli musiqi alətləri tarın müxtəlif növləri hesab edilir. Əbdülqadir Marağai "Məqasid əl-əlhan" əsərində şeştar (6 simli) barədə məlumat vermişdir.

XIX əsrin II yarısında Azərbaycanlı tarzən Mirzə Sadıq (Sadıqcan) tərəfindən tarın quruluş və formasında dəyişikliklər edilmişdir. O, tarın tutma qaydasında da dəyişikliklər edərək tarı diz üstündən sinəyə qaldırmışdır. Məhz onun təkmilləşdirdiyi Azərbaycan tarı Qafqazda və Orta Asiyada geniş yayılmışdır.

Azərbaycanın tar ifaçılıq sənəti YUNESKO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-maddi mədəni irs üzrə Reprezentativ siyahısına daxil edilmişdir.[14]

Quruluş və forması [redaktə]

Quruluş və forma etibarı ilə başqa musiqi alətlərindən fərqli olan tar, əsasən, üç hissədən - çanaq, qol və kəllədən ibarətdir. Tarın çanaq hissəsi tutdan, qol və kəllə hissələri isə qoz ağacından hazırlanır. Onun uzunluğu 850 mm, çanağının hündürlüyü 16 mm, eni 185 mm-dir. Qoluna 22 pərdə bağlanır. Çanagının üzərinə mal ürəyinin pərdəsi çəkilir. Müxtəlif diametrli 11 metal simi vardır. Sümük ya ebonitdən hazırlanmış kiçik mizrabla dilləndirilir.

  • Simlər üç qrupa bölünür:
  1. Ağ, sarı və kök simlər (hər biri bir olur).
  2. Kök sim (tək qalın sim yalnız muğamla ifa olunur).
  3. Zəng simlər (cingənə; iki cüt olur).
Bəm tar (Bas tar)

Tar sinədə üfüqi tutulur, sağ əlin biləyi ilə çanaq hissəsi döşə sıxılır, simlər baş və şəhadət barmaqlarının arasında tutulmuş mizrab vasitəsi ilə ehtizaza gətirilir. Tarın qolu sol əlin baş və şəhadət barmaqları arasında sıxılır, sağ əlin ehtizaza gətirdiyi simlər sol əlin şəhadət, orta və adsız barmaqları ilə müxtəlif pərdələri sıxmaqla çalınır. İfa zamanı texniki və bədii imkanları təmin etmək üçün trel və müxtəlif mizrabvurma üsullarından, ştrixlərdən istifadə edilir. Üstmizrab, altmizrab, üst-altmizrab, alt-üstmizrab, rux (sağ-sol) mizrab, santurmizrab (üstaltüst) və digər ştrixlərdən əlavə, lal barmaq, dartma sim (vibrasiya), sürüşdürmə barmaq (qlissando) kimi ştrix və üsullardan da istifadə olunur. İfaçı mizrabı simə vuraraq tarı döşünə sıxmaqla səsi uzun müddət dalğalandırır. Alınmış bu fasilə zamanı yaranan effekt "xum" adlanır.

Tar üçün notlar "do" sistemli metsosoprano açarında yazılır. Tarın səs düzümü xromatik olub, 2,5 oktavanı əhatə edir. Diapazonu kiçik oktavanın "do" səsindən ikinci oktavanın "sol" səsinə kimidir.

  • Bas tar (Bəm tar) - tarın ən aşağı registrə malik növü; qalın, bəm səsli simli-dartımlı musiqi aləti. XX əsrin 60 illərində musiqi kollektivlərində bas (bəm) səslərə olan ehtiyacı ödəmək üçün yaradılmışdır (Varid Fərzəlibəyov tərəfindən). Bas tarın quruluşuna görə tarın böyük formasıdır, mizrabı adi tar mizrabından iki dəfə böyükdür. Bir qayda olaraq, tarzənlər tərəfindən ifa olunur. Alətin notları bas açarında yazılır. [15]

Şəkillər [redaktə]

  • Azərbaycan Respublikasının poçt markası

  • Belarus Respublikasının poçt markası

  • tarın sxematik quruluçu

İstinadlar [redaktə]

  1. ↑ Bəhruz Abdullayev, Mirzə Əsgərli, Həsən Zərinəzadə. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatında işlənən ərəb və fars sözləri lüğəti. Bakı: "Şərq-Qərb", 2005, səh. 339.
  2. ↑ Douglas Harper. Online Etymology Dictionary - Tenet
  3. ↑ Sevan Nişanyan. - Çağdaş Türkçenin Etimolojik sözlüğü - gitar
  4. ↑ Sergey Starostinin etimoloji toplusu - *TAram kökü
  5. ↑ Севортян, Э.В. Этимологический словарь тюркских языков:Общетюркские и межтюркские основы на букву"В","Г" и "Д"/ АН СССР.Ин-т языкознания;Ред.Н.З.Гаджиева.-М.:Наука,1980. Bax: səh. 149.
  6. ↑ Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и межтюркские основы на буквы «Л», «М», «Н», «П», «С» Издательство: М.: Восточная литература РАН, 446 страниц; 2003 г. Bax: səh. 230-233.
  7. ↑ Azərbaycan dilinin onlayn izahlı sözlüyü
  8. ↑ Azərbaycan ənənəvi musiqi atlası - Simli alətlər
  9. ↑ Douglas Harper. Online Etymology Dictionary - Guitar
  10. ↑ Naleyi-ney, nəğmeyi-tar
  11. ↑ Firidun Şuşinski. "Azərbaycan xalq musiqiçiləri" kitabı. 1985.
  12. ↑ "Yeni yol" qəzeti. 1929.
  13. ↑ Профессор Музыкальной Академии Сеадет Абдуллаева - Мелодия из глубины веков.
  14. ↑ "Azərbaycanın tar ifaçılıq sənətinin YUNESKO-nun siyahısına daxil edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır"
  15. ↑ Muğam Ensiklopediyası - Bas tar və ya Bəm tar

Qaynaq [redaktə]

  • Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. 25 cilddə. "Azərbaycan" cildi, səh. 793. Bakı 2007 ISBN 978-9952-441-01-7, ISBN 978-9952-441-00-0, (azərb.)
  • Aserbaidschan - Land des Feuers, Broschiert: 294 Seiten, Verlag: Reimer; Auflage: 1., Aufl. (August 2008), Sprache: Englisch, Deutsch, ISBN-10: 3496028203, ISBN-13: 978-3496028208

Həmçinin bax [redaktə]

b·m·r
Azərbaycan xalq çalğı alətləri
Simli alətlər: Qopuz  • Çoğur  • Çəqanə  • Rübab  • Bərbət  • Şirvan tənburu  • Çəng  • Rud  • Səntur  • Saz  • Tar  • Kamança  • Qanun  • Ud
Zərb alətləri: Laqqutu  • Qoltuq nağara  • Cürə nağara  • Böyük nağara  • Qoşa nağara  • Qaval  • Dəf  • Dümbək
Nəfəsli alətləri: Ney  • Balaban  • Zurna  • Tulum  • Tütək  • Qarmon  • Musiqar
Həmçinin bax: Muğam  • Xalq musiqisi
Musical notes.svg  Musiqi ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.
Mənbə — "http://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Tar&oldid=2681433"