Tomas Peyn
Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا
| Tomas Peyn | ||
 |
||
| Doğum Tarixi | 29 yanvar 1737 | |
| Doğum Yeri | Thetford, Böyük Britaniya | |
| Ölüm Tarixi | 8 İyun 1809 | |
| Ölüm Yeri | Nyu-York, ABŞ | |
|
||
Tomas Peyn (ing, Thomas Paine, d. 29 yanvar 1737 Thetford, İngiltərə, Böyük Britaniya, ö. 8 İyun 1809 Nyu-York, ABŞ) – məşhur ingilis publisisti, inqilabçısı və intellektualı
Tomas Peyn təhsilini yerli məktəbdə almışdı. Gənc yaşlarında kömrük məmuru kimi işləmiş, lakin müəyyən səbəblərdən işdən azad edilmişdi, 1774-cü ildə İngiltərədə tanış olduğu Benyamin Franklinin dəvəti ilə ABŞ-a yollanmışdır, Bu Birləşmiş Ştatlar və İngiltərə arasında müharibə ərəfəsində baş tutur, ABŞ-da izdihamlı kütlə qarşısında çıxış edən Peyn o dövr İngiltərə hakimiyyətini amansız tənqid atəşinə tutaraq amerikalılara özlərini müstəqil elan etməyə çağırmışdır,
1775-ci ildə konqresin tapğırışı ilə kolonistlərin müraciətinin çatdırmaq məqsədilə İngiltərəyə yollanır, Müraciət cavabsız qaldıqda Peyn Amerikaya qayıdır və özünün “Sağlam Düşüncə” (Common Sense) broşurasını dərc etdirir, Peyn bu əsərində hər bir xalqın özünün arzuladığı höküməti qurmaq hüququna malik olduğunu göstərir, Vaşinqtonun sözlərinə görə Peynin broşurası şüurlarda çevrilişə səbəb oldu, Azadlıq deklarasiyası elan oldunqudan və ABŞ və İngiltərə arasında müharibə başladıqda Peyn Vaşinqtonun düşərgəsinə yollanır və kiçik Amerika ordusunun nümayiş etdirdiyi şücaəti təsvir edən “Amerika Böhranı” qəzetinin nəşr etdirir, Belə məqalələrdən biri Vaşinqtonun əmri ilə əsgərlərın gündəlik əmr yerinə oxunur və ordunun o dərəcəyə qədər ruhlandır ki, döyüşə atılan amerika əsgərləri Peynin məqaləsindən olan ilk kəlməni durmadan təkrarlayırlar: “İnsan ruhunun gücünü nümayiş etdirməyin vaxtı gəldi”,
Bunların sayəsində Peyn Amerikada Vaşinqtondan sonra ikinci ən məhşur adam sayılır, 1780-ci ildə Çarlstoun ingilislər tərəfidən əsir götürüləndə Vaşinqton çıxılmaz vəziyyətə düşür, Bu vaxt Peyn hərbi xərcləri ödəmək üçün milli iltizam təşkil etməyi təklif edir və özü 500 dollar yazdırır, 1781-ci ildə o Amerika hökümətinin qərarı ilə Parijə maddi yardım almaq üçün göndərilir və bu tapşırığın öhdəsindən uğurla gəlir,
Müharibədən sonra Peyn İngiltərəyə qayıdır, Peyn Berns və Vordvordla birgə 1789-cu ildə baş verən Fransa inqilabını bütün bəşəriyyətin azadlığının başlanğıcı adlandıraraq alqışlayır, 1790-cı ildə Bork “Fransa inqilabı haqqında düşüncələr” əsərini dərc etdirəndə Peyn Borka qarşı “İnsan hüququ” (The Rights for Man”) adlı böyük bir məqalə ilə çıxış edir Peyn bu məqaləsində insannın təbii hüquqlarını müdafiı edir, Peynin fikrincə insan ictimai birliyə öz təbbi hüquqlarını qurban vermık üçün deyil, hüquqlarının bir qismini cəmiyyətin maraqlarına güzəştə getməklə onların təmin edilmısi məqsədilə daxil olur, özündən sonra fikir azadlığı, dini vicdan azadlığı və başqalarına zərəryetirmədən öz xoşbəxtliyi üçün calışmaq hüququnu qoyur, Borkla bu məsələ barəsində mübahisə aparan Peyn ən cüzi vergi verən fransıza belə səsvermıə hüququ bəxş edən Fransanın yeni konstitusiyasını aqışlayır və bununla parallel İngiltərə konstitusiyasını şiddətli tənqid atəşinə tutur, Hakimiyyət məqalənin müəlifini təqib etmək qərarına gəlir,
1792-ci ilin mayında Peynə qarşı kral və konstitusiyanı təhqir etmə ittihaml irəli sürülür, Milli konventin üzvü olan və Parijdı yaşayan Peyn məhkəmədə özü iştirak edə bilmədiyindən kitabının və şəxsiyyətinin müdafiəsini məhşur vəkil Tomas Erskinə həvalə edir, Gənc Erskinin məhkəmədəki möhtəşəm cıxışına baxmayaraq məhkəmə Peyni müqəssir elan edir, Konventin üzvü olan Peyn jirondistlərin qəti tərəfdarı idi və həmişə onlara səs verirdi, Kralın məhkəmə prosesində Peyn Lüdoviq XVİ-nın sürgün edilməsini təklif edir və kralın edamımın böyük siyasi yanlışlıq olacağını kütlənin diqqətinə çatdırır, Edam əvəzinə o kralın Amerikaya sürgün edilməısini təklif edir və kralın orada azadlıq və ədalətli hakimiyyət prinsiplərinə əsaslanan respublika idarəetmə sistemində ictimai rihafın necə çiçəkləndiyini öz gözləri ilə görəcəyini bildirir, Montanyarlar Peynin krala havadarlığını heç cürə bağışlaya bilmirlər, Jİrondistlərin məğlubiyyətindən sorna Peyn həbs olunur, ölümə məhkum edilir və yalnız möcüzə sayəsində edamdan qaça bilir, Dustaq olduğu vaxt özünün məşhur “Ağıl əsri” məqaləsini qələmə alır, Bu əsərdə Peyn İncilin təhlilində rasional təndiq üsullarını tətbiq etməyə cəhd göstərir,
Dini görüşlərində Peyn ingilis deistlərinin ardıcılı idi, Onun məqsədi özünün ifadə etdiyi kimi incil və xristian mifologiyasını nüfuzunu sarsıtmaq idi, 1795-ci ildə Peyn özünün siyasi baxışları əks olunmuş kiçik bir traktatını dərc etdirir, 1797-ci ildə Peyn teofilantropik dərnək təsis edir, Bu dərnəyin görüşlərində o özünün mövhumatdan ayrılmış dininin əsaslarını qoyur, 1804-cü ildə Peyn Amerikaya yollanır, Prezident Cefferson Peynin Amerikanın azadlığında göstərdiyi xidmətlərini xatırlayaraq bütöv bir gəmini onun ixtiyarına verir, Ozünün yenə də böyük sevinc hissi ilə qarşılanacağını düşünən Peyn dərindən yanılır, “Ağlın əsri” əsəri amerika cəmiyyətini əsərin müəllifinə qarşı qoyur, Ən yaxın dostları belə ondan öz döndərir, Peyn bunlara dözə bilməyərək içkiyə qurşanır, O Nyu-Yorkda hamı tərəfindən atılmış, lakin rahat bir halda, həyatını heç də əbəs yerə yaşamadığı hissi ilə vəfat edir, “Mənim həyatım bəşəriyyət üçün xeyrli oldu, mən bacardığım qədər yaxşılıq etdim və odu ki Tanrının mərhəmətinə ümid edərək rahat ölürəm,”
Peyn həm siyasi həm də dini baxışlarında rasionalimzin tipik nümayəndəsi idi, Onun qədər insan ağlına inana biləcək ikinci şəxs yox idi, Bəzən fikirlərini olduqca sadəlövlüklə bildirdiyindən özünə kifayət qədər düşmən qazanmışdı, Lakin sübhəsiz ki, Peyn sağlam düşüncəsi, güclü məntiqi və öznünü gözəl və aydın ifadə etmə qabiliyyətinə görə başqalarından fərqlənirdi, Peyn sözün əsl mənasənda xalq tribunası idi, Bu təkcə onun sadə xalqın başa düşə biləcəyi dildə danışmaq qabilliyət ilə bağlı deyildi, bu həm də həyatının ən aparıcı ideyalarının məhz xalqa xidmətıdə görməsində idi, Benyamin Franklinin məşhur “Mənim vətənin harda azadlıq var oradir” kəlamnə bir qədər düzəliş verən Peyn isə belə deyirdi:” Mənim vətənim oradı ki, orda azadlıq yoxdur, amma insanları azadlıq əldə etmək üçün vuruşurlar” Bu sözlər onu xarakterizə edə biləcək ən yaxşı sözlərdir.
[redaktə / تحریر] Xarici kəçidlər
