Tona

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Tona
azərb. Tona, erm. Դեբեդ, gürc. დებედა
Ermənistan-Gürcüstan sərhəddində Tona çayı[1]
Ermənistan-Gürcüstan sərhəddində Tona çayı[1]
Ölkələr Flag of Armenia.svg Ermənistan, Flag of Georgia.svg Gürcüstan


Mənbə yüksəkliyi 897,6 m
Mənsəb yüksəkliyi 299,2 m
Uzunluğu 92 km
Su sərfi 29,7 m³/san
Hövzəsi Xəzər
Hövzə sahəsi 1 250 km²
Bild.gif
?
Emblem-important-red.svg
?
UNESCO logo green.svg
Ağtala monastır kompleksi
Welterbe.svg
?
Leaf icon 07.svg
?
Herpétologie test.png
?
Crystal licq.png
?
MarkeRingBlau.svg
?
Sites.gif
?
Tona (Qafqaz)
Blue 0080ff pog.svg
mənbəyi
Blue pog.svg
mənsəbi
Tona çayı Qafqazın fiziki xəritəsində:
Blue 0080ff pog.svg Koordinatlar: 40°57′ şm. e. 44°37′ ş. u. (G)40°57′ şm. e. 44°37′ ş. u. (G)
Blue pog.svg Koordinatlar: 40°57′ şm. e. 44°37′ ş. u. (G)40°57′ şm. e. 44°37′ ş. u. (G)
Commons-logo.svg Tona Commonsda


Tona[2], Tana (erm.: e.ə. Դեբեդ, l.ə. Debed, gür.: g.ə. დებედა, l.ə. Debeda) — indiki ErmənistanGürcüstan ərazilərindən axan çay. Anaxatır çayının sağ qolu. XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərinədək Rus mənbələrində tarixi Borçalı mahalının adı ilə Borçalı çayı adlanırdı.[3][4][5][6]

Adın mənşəyi[redaktə]

Coğrafi mövqeyi[redaktə]

Tona hövzəsi Kiçik Qafqazın təqribən orta hissəsində, Ermənistan (yuxarı və orta axımı) və Gürcüstan (aşağı axımı) ərazisində yerləşir. Hövzə 44° və 45°10′ şərq uzunluqları və 40°30′ ilə 41°15′ şimal enlikləri arasında yerləşir.[7]

Tona çayı iki ən böyük qolları olan CəlaloğluPəmbək çaylarının birləşməsindən yaranır. Pəmbək çayı başlanğıcını Pəmbək dağ silsiləsindən, Cəlaloğlu çayı isə Ağlağan dağ silsiləsindən götürür. Pəmbək çayı AğlağanPəmbək dağ silsilələri arasındakı vadi ilə axaraq Karpi çayını qəbul etdikdən sonra şimal-şərq istiqamətində axaraq Ağlağan dağ silsiləsi ilə Hələb dağ silsiləsi arasından keçərək Dsex kəndi yaxınlığında Tona çayının ikinci böyük qolu olan Cəlaloğlu çayı (rus. река Дзорагет, erm.: e. Ձորագետ գետի, l. Dzoraqet qeti) ilə birləşir.[7] Buradan başlayaraq çay Tona adlanır və Gürcüstan - Ermənistan sərhəddinədək (Loru mərzinin Ləlvar kəndinin şimali-qərbində) 70 km uzunluğa sahibdir. Bu ərazidə çay dar, dərin, əyri dərələrlə axır və Ağtala məntəqəsini keçdikdən sonra əsasən dağətəyi ilə axaraq Gürcüstanın Sarvan bələdiyyəsinin Böyük Muğanlı kəndi yaxınlığında (kəndin təxminən 400 m cənubunda) Anaxatır çayına tökülür.[7] Gürcüstan - Ermənistan sərhəddindən mənsəbinədək çayın uzunluğu 22 km-dir.

Pəmbək (hövzəsi: 1.370 km²) və Cəlaloğlu (hövzəsi: 1.460 km²) çaylarının hövzələri də daxil olmaqla Tona çayının hövzəsinin ümumi sahəsi 4.080[8] km²-dir, onun 3.790[9][10] km²-i Ermənistanın, 290 km²-i isə Gürcüstanın ərazisində yerləşir. Tona çayının uzunluğu Pəmbək çayı (uzunluğu: 84 km) daxil olmaqla 176 km-dir.[11][8] Onun 154[9][11] km-i Ermənistan, 22 km-i isə Gürcüstanın ərazisinə düşür. Cəlaloğlu və Pəmbək çaylarının birləşdiyi məntəqədə (Koordinatlar: 40°57′26.48″ şm. e. 44°37′58.46″ ş. u. (G) ; məntəqənin dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 897.6 m) başlayan Tona çayı Anaxatır çayına qovuşduğu məntəqəyədək (Koordinatlar: 41°22′36.25″ şm. e. 44°57′46.28″ ş. u. (G) ; məntəqənin dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 299.2 m) 92 km məsafədə uzanır və meylliyi 6.5[12] m/km-dir. 164 km-lik Ermənistan - Gürcüstan dövlət sərhəddinin təxminən 12 km-i Tona çayından keçir.

İstinadlar[redaktə]

  1. Ermənistan-Gürcüstan sərhəddində Tona çayı. Şəkil 2008-ci ilin aprel ayında çayın Ermənistan tərəfindəki sahilindən çəkilmişdir. Sağdakı körpü iki ölkə arasındakı keçid məntəqəsidir və Ləmbəli (erm.: e. Բագրատաշեն, l. Baqrataşen) kəndi ilə Sadaxlı dəmiryolu stansiyası arasında keçidi təmin edir.
  2. İlyas Adıgözəlli. "Elim-obam Sadaxlı". Azərbaycan nəşriyyatı, Bakı, 2000-ci il, səhifə 36 , səhifə 98
  3. Энциклопедический словарь, под редакцией профессора Ивана Ефимовича Андреевского. Томь IV. Битбург — Босха. Издатели: Фридрих Арнольд Брокгаузь (Лейпцигь), Илья Абрамович Ефронь (Санкт-Петербургь). Санкт-Петербургь, Типо-Литография (И.А. Ефрона), Прачешный переулок № 6, 1891, стр. 451
  4. Географическо-статистический словарь Российской империи. Том I. Санкт-Петербургь, 1863, стр. 209
  5. Потто Василий Александрович. Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и биографиях. Том III. Персидская война 1826-1828 годов. Выпуск I. Издание второе. Санкт-Петербург, Колокольная, собственный дом, № 14. 1888. Дозволено цензурой, Санкт-Петербург, 15 апреля 1888 года. Типография Тренке и Фюсно, Максимилиановский переулок, № 15. Оглавление I выпуска: Вторжение Персиян, стр. 30
  6. Большая Советская Энциклопедия. Первое издание. Том седьмой. Больница - Буковина. Москва, 31 августа 1927 года, стр. 200
  7. 7,0 7,1 7,2 Расходы поверхностных вод СССР. Том 9: Закавказье и Дагестан. Вып.1, Л.: Гидрометеоиздат, 1975
  8. 8,0 8,1 Большая советская энциклопедия: Дебед
  9. 9,0 9,1 Հայաստանի Հանրապետության Ազգային վիճակագրության ծառայություն (ing. Armenian Statistical Service of Republic of Armenia): Հայաստանի Հանրապետության մարզերը և Երևան քաղաքը թվերով,2011 (ing. Marzes of the Republic of Armenia and Yerevan city in figures, 2011):Հայաստանի Հանրապետության աշխարհագրական բնութագիրը (ing. Geographic Characteristic of the Republic of Armenia)
  10. Ущелье реки Дебед
  11. 11,0 11,1 Հայաստանի Հանրապետության Ազգային վիճակագրության ծառայություն (ing. Armenian Statistical Service of Republic of Armenia): Հայաստանը թվերով, 2011 (ing. Armenia in figures, 2011): Հայաստանի Հանրապետության ընդհանուր բնութագիրը (ing. General characteristik of the Republic of Armenia)
  12. Qeyd: hesablanma əsasında alınmış rəqəmdir —> 897.6 m-299.2 m=598.4 m/92 km≈6.5 m/km

Xarici keçidlər[redaktə]