Urmiya gölü

37.116667, 45.083333

Urmiya gölü
azərb. Urmu Gölü
Kosmosdan görünüşü/
Yerləşməsi	Cənubi Azərbaycan
DSH	1280  m
Uzunluğu	140  km
Eni	55  km
Sahəsi	5960  km²
Ən dərin yeri	16  m
Orta dərinliyi	5  m
Tökülən çaylar	Nazlıçay, Acıçay, Sofuçay, Cığatıçay, Tətovuçay

Urmiya gölü - ya Urmu Gölü (Farsca: دریاچه ارومیه)- Güney Azərbaycan və İranın Şərqi Azərbaycan (ostan) və Qərbi Azərbaycan (ostan) əyalətləri arasında göl. CәNubi Azərbaycan və İranın ən böyük gölü. Səthinin sahəsi 4,868 km²-dir. Maksimum həddi şimaldan cənuba 140, şərqdən qərbə 55 kilmoterdir. Ən dərin nöqtəsi 16 metrdir. Göldə 100-dən çox ada var. Bunlardan ən böyüklərindən birində Çingiz xanın nəvəsi Hülakü xanın qəbri var.

Urmiya gölü Cәnubi Azərbaycan və İranın ən mmeşhur gölüdür. Onun sahəsi təxminən 6 min kvadrat kilometrdir. Köçəri quşlar bu göldən miqrasiya zamanı fasilə məntəqəsi kimi istifadə edirlər. Fasiləsiz quraqlıq^{[Mənbə göstərin]} səbəbindən Urmiya gölü tədricən dayazlaşır, sahəsi isə azalır. Bu isə təkcə bitkilərə deyil, həm də heyvanlara mәnfi təsir göstərir. Ətraf mühit məsələləri üzrə mütəxəssislər qeyd edirlər ki, gölün xilası üçün İran hökuməti tərəfindən başlanılacaq tədbirlər hələ ki, kifayət deyil. Nə qədər ki, gec deyil, bu gölün quruyub yoxa çıxmasının qarşısı alınmalıdır.

Gölə tökülən çaylar

"Urmiya Gölü"'nün bayrağı

• Nazlıçay
• Acıçay
• Sofuçay
• Cığatıçay
• Tətovuçay

Urmiya Gölünün İqtisadi Dəyərləri

251,876km²dən artıq olan Urmiya Gölünün su tökülən hövzəsi Təbriz, Urmiya, Xoy Tufarqan, Marağa, Qoşaçay, Soyuqbulaq, Xana, Salmas, Üşnü, və Sulduz buzqırlarına şamildir. Bu hövzə, Cәnubi Azərbaycanın torpaqlarının beşdə birini yәni 20%-ini, və münbit torpaqları olan,ən yaxşı və dəyərli əkin bölgələrindən sayılır.
Urmiya Gölünün 5 milyard ton potas, 60 milyon ton potasium sulfat, 240 milyon ton maqnezium, 28 ton bromid, 250 ton litiumun olduğu təxmin olunur. İndilikdə Marağanın Vərcövu kəndində tikilmiş Kavə Soda zavodu şüşənin әn mühüm materialının ixracı ilə məşğuldur.Qeyd etmәk lazımdır ki,bu zavod gölün sakinlәri üçün mühüm tәhlükә mәnbәyidir.Bu zavod әtraf mühiti zәhәrlәyir vә gölü çirklәndirir.
1975- ci ildə Milli Park olmuş Urmu Gölü, Asiyanın batısında dayim su olan ən böyük göldür. Bu gölün adalarında 27 cür məməli heyvan, 41 cürə sürüngən, 212 cürə quş, 7 cürə Suda-quruda yaşayan, 26 cürə balıq yaşayır. Bu canlıların varlığı və çeşidliliyi Urmu Gölünün Yunesko tərəfindəb Yaşam Gəzəgəninin Deposu ad almasında səbəb olub. Urmu Gölü öz gözəl təbiəti, və zığının mualicəvi özəlliyi ilə bir çoxlu turistin Güney Azərbaycana gəlməsinə nədən olabilir.
Həmdə bu göldə yaşayan Artimiya Urmiana (Urmu Gölü Artemiası) adlı çox dəyərli bərk-dərili bu gölün iqtisadı dəyərlərini çoxaldır.

Urmu Gölünün bugünkü durumu

Urmu gölünün üzərinə salınmış körpü özlüyündə dəyərli bir plan olsada, onun necə aparılmasında sorğu yeri var. Gölün yaxınlığında yerləşən Zənbil Dağını söküb gölə tökmək ilə, 1979-cu ildə tikilməsinə başlanan körpü sonda 2008-ci ildə birinci fazı istifadəyə verildi. Bu körpü üzüntüylə, gölü quzey və güneyə bölməklə (körpünün 20 gözü, göldə suyun cəryanını olduğu kimi icad edəbilmir), gölün qurumaması içi ildə ən azı 6,000,000,000m³ suya ehtiyacı var. Bu mizan su illərdir bu gölə tökülmüyür. Bu gölün suyu ötən 10 ildə, 6m dərinliyində azalıb. Su 6m azalmaqla, tutum yaxlaşıq 20% dala çəkilib; elə ki tarix boyunda sabiqəsi olmayan bir durumda, gölün 9 adasından beşi quruluğa yapışıb və hududən 120,000 hektar şoraket(düz çölü) yaranıb. Bu göldə yaşamaqda olan Artimiya sayısı təbii halda litrdə 4000 qədər ola bildıyı halda,bugün Artimiyanın sayısı litrdə 1 danaya enmişdir.
Yenə üzücüklə bu gün Urmu gölünün suyunun duzu litrdı 280-300 qırama çatır. Urmiya gölünün sahillərində görünməkdə olan ağ rəngli duz daşları lap aydın təhlükə əlaməti sayılabilər. Duz quşların dimdiyində belə qandıl bağlayır.

Urmu Gölünün durumu 2008-ci ilinin qışında

2008ci ildən bu yana Urmu gölünün suyunun azalması yavaş-yavaş özünü ciddi şəkildə göstərir və Azərbaycan aydınları, milli çalışqanlar, yaşam ortamı çabacılar və mütəxəssisləri buna görə xəbərdarlıq və uyarı verirlər. Bütün uyarı verənlər göl ətrafında sayısız bəndlərin tikilməyini Urmu gölü yaşamını təhlikəyə salmaq anlamında bilirlər.

Şərqi Azərbaycanın Su və Lağım-Su(Ab və Fazilab) idarəsinin rəhbərinin dediyi sözlərə görə, Azərbaycanda çəkilmiş kəmərlərin pert və bitirdiyi sular 100 də 20.6 dır. Şərqi Azərbaycan ostanının yerəl su idarəsinin(Ab məntəqəyi-e Azərbaycan) sözlərinə görə, axar suların azlığından, yağıntı normal olsada hidroloji susuzluq olacaq. 2007-ci ilə görə، Nəhənd səddində 76%، Səttarxan səddində 25%، Ələviyan səddində 32% gələn sular azalıb. Ayduğmuş səddinin arbaxarında(su yığışan hövzəsində) qar əsla yoxdur، Nəhənd səddinin axarbaxarında isə qar ötən ilə görə 80% azdır. O həmidə artırdı indilikdə şərqi Azərbayccan vilayətində 9 məxzən səddi tikilməkədə dir!

Göl nəyə quruyur (yoxsa qurudulur!)?

Türkiyə də yerləşən Van gölü, Urmu gölünün qonşuluğundandır, ancaq ora qurumaqda dəyil

Gölün qurumasına iki əsas nədən sayılır:

1. Doğal(təbiyi) amillər: yağıntının azlığı. Gölün suyun səthi 2008ci ildə 2007ci ilə görə 18sm daha yenib. Ancaq 2009, 2010 və 2011 ci illər də yağıntın çoxalmasına rəğmən su səthi ginə azalıb və başqa tərəfdən satellayt(peyk, uydu) görüntülər göstərir ki sınırın o tayında, Türkiyə torpağında çox yaxınlıqda yerləşən qonşu göl, Van Gölü, suyu azalmayıb.
2. İnsan əli və siyası amillər: Əkinçilyin sudan yaxşı və modern yararlanmaması, əkin çeşidlərinin yaxşı seçilməməsi, sayısız və hisab-kitabsız su bəndlərinin salınması və cavazsız quyuların çoxluğu, ildən ilə bu gölün suyun daha da azalmasına səbəb olur.

Bu faciədən çıxış yolu

Yuxarıda işarə olduğu kimi, bu neçə ildə Urmu Gölünü qurumaqdan qurtarmaq için, mütəxəssislər, bilim adamları, aydınlar, öyrəncilər, jurnalistlər və xalq arasında çoxlu danışmalar və yazışmalar olub və bir sayı çözüm önərilmişdir:

1. Güclü yayınlar ilə Umum milləti meydana çağırıb onlara bu təhlikəyə görə uyarı vermək. İranda bu iş təkcə dövlət əlindən gələr, ancaq bəlirsiz nədənlərə görə hükümət bunu önəmli bir sorun bilmir.
2. Səddləri açmaqla Urmu gölünün su haqqını ödəmək.
3. Zab ya Araz çayları və hətts Xəzər dənizindən Urmu Gölünə acili su çəkməyə tələsmək.
4. Acı çayını suyunu kəmər ilə şoraket yerlərindən geçirdib və gölün şorluğunu doğal mizanına çatdırmaq.
5. Göl ətrafındaki düzəlmiş su bəndlər və başqa tikintiləri bir vahid müdürlük və sistem ilə göz altına almaq.
6. Uluslararası qurumlardan teknolojik, bilgisəl və ya maddi yardım almaq.
7. Əkinçilərə əkin ülügüsü verməklə onları əllərinə gələni əkməkdən çəkindirmək.
8. Mekanizə suvarma sistemlər ilə, əkinçilik sistemində suyun randimanında qaldırmaq.
9. Urmu gölünün üzərinə salınmış körpüdən gölün quzey ilə güneyi arasında olan su axımını çoxaltmaq.
10. Cavazsız quyuların qazılmasının qabağını almaq.
11. Kavə Soda kimi Urmu gölü suyunu zəhərləndirən fabrikalarının işlərini yaşam ortamı istandardlar ilə uyğunlaşdırmaq
12. Urmu gölü Artimiyası zəxirəsini yenidən çoxaltmağa çalışmaq

Urmu Gölünün qurumasına görə toplumsal etirazlar və göstərilər

2010cu ilin aprel ayında Tirəxtur yandaşlarının dəvətinə görə, uşaqdan tutdu qocaya, minlərlə Güney Azərbaycanlı Urmu gölü qırağına gedib ora bir az su tökdülər

Urmu gölünün get-gedə qurumağı, hökumət yetkililərin bu qonuda uyğun bir iş görməməkləri, və başqa tərəfdən gündə su bəndlərin artırılması, Güney Azərbaycanın milli və çevrə fəallar arasında bu ciddi şübhəni yaratmışdır ki Urmu gölünün qurumusaı bir əmdi prosesdir; və buna görə özəlliklə 2010-cu ilindən, ardıcıl kütləvi etirazlar olunubdur. Demək olar bu göstərilərin qaynağı Tirəxtur Futbol Klubunun yandaşları olublar. Urmu gölünün qurutdurmasına olan etirazların ən önəmliləri bunlardan ibarətdir:

• 2.Aprel, 2010, (Çöl bayramı günü, sizdək günü), Urmu və Təbriz şəhrlərindən gölün arasındakı körpüyə sarı axışmaq: Tirəxtur yanlıları və başqa fəallar, stadionlar və internet saytlarında yayılmış bildirilər ilə, Urmu gölünə öz dəstəklərini göstərmək için, qərar verildi novruz bayramının 13 cü günü (Çöl bayramı), bütün Azərbaycanlılar Təbriz və Urmu arasında tikilmiş körpünün üstünə yığışmaq ilə, gölə bir dolça su töksünlər. Ancaq əmniyyəti quvvələr belə bir işə əngəl yaratmaqla, göl qırağı və körpü üstündə Urmu gölünə dəstək verən minlər etirazçı ilə çatışdılar və bu arada bir çoxu yaralayıb və 200dən artığı da göz altına alıb həbs etdilər.

• 2.Aprel, 2011, (Çöl bayramı günü, sizdək günü), Urmu və Təbriz küçələrində etiraz etmək: Bir ildən sonra ginə də 2010ci ilin aprel etirazları tikrar olundu; ancaq bu dönə, Urmu gölünün qurumasına etiraz edənlər Təbriz və Urmunun ən önəmli nöqtələri yığışdılar. Təbrizdə Azərbaycan meydanına yığışıb bəyanatların oxuyub, və "Urmu gölü susuzdu, Azərbaycan oyanmasa uduzdu" və "Səddləri sındırın, Urmu gölün doldurun" kimi sloqanları deyəndən sonra, Acıçaya su boşaldanlar polis və intizami quvvəllərinin basqısına məruz qalıb onlar etirazçı tutuqlandılar.

• 25.Avqust, 2011, Azərbaycan derbisində İran məclisinə etiraz və Urmu Gölünə dəstək: 2010ci ilin oktyabr ayında, Bələdiyyə spor və Tehranın Perspolis komandaları arasında kı yarışda, Tirəxtur və Bələdiyyə yanlıları ilk dönə olaraq, "Gəlin gedək ağlıyaq, Urmu gölün dolduraq" şuarını verdilər və hətta bu şuar Tirəxturun Tehran, Kərəc və Qəzvində ki oyunları səsləndi. Ama stadionlarda Urmu gölünə verilən şuarlar 2011ci ilin avqust ayınacaq, siyasi olmamışdır. 2011ci ilin Avqust ayında Urmu Gölünə su çatdırmaq layihəsinin İranın İslamı məclisində 2-təcili(2-foriyyətli) səs alabilməməyi, Millət vəkillərinin Azərbaycan xalqına qarşı danışıb və onları Azərbaycandan köçürtməyə görə danışmaqlar, layihəyə səs verməyən bütün Azərbaycanlı millət vəkillərinin adlarının bilinməsi, Güney Azərbaycanlılar, özəlliklə Tirəxtur yandaşları arasında ginə böyük bir etiraz dalğası yaratmaqla, bayis oldu 25 Avqust gecəsi oynanılan Azərbaycan derbisi, Tirəxtur və Bələdiyyə Spor yarışında, 50,000 dən artıq tamaşaçı Səhənd İstadionuna toplansın və Məclis əleyhinə Urmu Gölü can verir, Məclis onun qətlinə fərman verir kimi şuarlar verilsin.

• 27.Avqust, 2011, Urmu göstəriləri:
  

  

  Urmu gölü göstərilərində bir qorxmaz gənc təhlükəsizlik qüvvələri qarşısında Urmu gölünə xatir, arxası üstündə yerə uzanıb və canından geçmək niyyətindədir
  Təbriz derbisindəki şədid etirazlardan sonra, Güney Azərbaycanın bir sıra şəhərlərində, o cümlədən Urmu və Təbrizdə Urmiya gölünün qurumasına etiraz aksiyası keçiridi. Bu arada Urmu göstərisi gözlənilməz durumda idi və xəbəri dünyalıq medialarda yayıldı. Urmu da ksiya 3 minə yaxın etirazçının yürüşü ilə başlayandan sonra, Polis və təhlükəsizlik qüvvələri vəziyyətə nəzarət etmək istəsələr də iştirakçıların sayı artıb, ərazi genişlənmişdir. Urmiyadakı etiraz yürüşləri genişlənərək, şəhərin İmam və Ətayi xiyabanlarından başqa küçələri, eləcə də Besət, Bakiri və Əsgərabadi xiyabanlarını da bürüyüb. Məlumatlara əsasən, hakimiyyət qüvvələri ilə etirazçılar arasında qarşıdurma olub. Urmiyanın Yekanlılar bazarında, Doşabçıxanda daha ciddi qarşıdurma olub. Günün sonuna qədər aksiyaçıların sayının 20 mini aşdığı haqda xəbərlər yayılıb. 100 nəfərdən çox iştirakçı, o cümlədən qadınlar tutulub. 50 nəfərdən çox yürüşçü yaralanıb. Polis yaralıları tutmaq üçün şəhərin Mütəhhəri adına xəstəxanasına hücum edib.

• 3.Sentyabr, 2011, Təbriz və Urmu göstəriləri: Urmu etirazlarından sonra Təbriz və Urmu ginə də ayağa qalxır. Bu dönə Azərbaycan kilmilyi və anadili haqda da şuarlar verilir və təhlukəsizlik quvvəllərlə yenədən qarşıdurma olur. Batı Azərbaycan valısının dediklərinə görə 60 nəfər və Təbrizdə də 10lar tutuqlanırlar. Təbrizdə tutulanların arasında, qadınlar və insan haqları fəallı, Fəranək xanım Fəridin da adı gözə dəyirdi. Bu gün Quzey Azərbaycan və Türkiyənin başkəndləri, Bakı və Ankara da da, Azərbaycanlılar İran səfirliyi qarşısında etirazlarını bildirirlər. Ankarada ki göstəri edənlər yerə yatıb öz üstlərinə düz səpirlər.

• 9.Sentyabr, 2011, Tehranda Tirəxtur yandaşlarının etirazları:
  

  

  Tirəxtur azarkeşləri Tehran da Urmu Gölü haqda da şuar verirlər
  Tirəxtur və Tehranın İstiqlal taxımının yarışı günü minlər güneyli Tehranın 100 min nəfərlik stadionuna sarı yola düşürlər. Bütün basqılara rəğmən 30 min nəfərdən artıq Tirəxtur azarkeşi stadionun içinə girir və öz sevdiyi klubu dəstəkləyib Urmu Gölü haqda da şuar verirlər. 40 yanlı yaralanır və yüzlər yanlı müvəqqəti olaraq tutuqlanır.

• 12.Sentyabr, 2011, Ərdəbil göstəriləri: Muğan, Xiyav və Ərdəbilli kimlikçi və çevrə fəallar da Azərbaycanın başqa şəhərləri kimi, Ərdəbilin mərkəzi küçələrinə toplanıb və Urmu Gölünün qurudulmasına öz etirazlarını bildirirlər. Ancaq Əhmədinijadın Ərdəbil vilayətindən planlanmamış görüşü başlanmaq bəhanəsi ilə, polis və təhlükəsizlik qüvvələri mədəni göstəriçiləri döyüb, və bir çoxunu göz tutuqlayırlar. Adlım tutulanların arasında Abbas bəy Lisaninın adını çəkmək olar. Əhmədinijad Ərdəbildə ki danışıqlarında Güney Azərbaycanın Urmu gölü haqda etdiyi etirazları bur-bucaqlardan gələn hayküy adlandırıb və Urmu gölünün hər 500 ildə bir dönə qurumasını doğal olduğunu iddia etdi!

• 22.Sentyabr, 2011, Zəngan göstəriləri:

Xarici keçidlər

• urmu golu yadimicilari >>>>> Lake Urmia Fans
• Bura Baxin...