Vasili Jukovski
| Vasili Jukovski | |
| Vasili Andreyeviç Jukovski | |
 |
|
| Doğum tarixi: | 9 fevral 1783-cü il |
|---|---|
| Doğum yeri: | Tula quberniyası, Rusiya |
| Vəfatı: | 24 aprel 1852-ci il |
| Vəfat yeri: | Baden-baden, Fransa |
| Milliyyəti: | Rus |
Jukovski Vasili Andreyeviç (1783-1852) – tanınmış rus şairi, 1827-ci ildə Peterburq EA-nın fəxri üzvü, 1841-ci ildə üzvü olmuşdur. Tərcüməçi və ədəbi tənqidçi kimi də məhşurdur.
Mündəricat |
[redaktə] Həyatı
Böyük rus Ģairi Jukovski Vasili Andreyeviç 1783-cü ilin yanvarında Tula quberniyasının MiĢensk kəndində anadan olmuĢdu. Bu diyar sinəsində özünün pozulub itməyən əsil niĢanələrini – Bulqar çarlığının, ardınca möhtəĢəm Qızıl Orda epoxasının əlamətlərini saxlamaqda idi. "Tula – Tolu Orda imperiyasının Ģəhərlərindən olmuĢ" – bu adın qədim türk, tatar Ģəxs və ya yer adları içərisində bolluğunu nəzərə alan Karamzin Tula Ģəhərinin adını tatar əsilzadəsi adı, xan ailəsinə mənsub olan tarixi Ģəxsiyyət adı ilə bağlayır. Həqiqətən də Tuladan Rus Ģəhəri kimi danıĢanda onu müəyyən tarixi dövrlə çərçivələmək lazımdır. Belə ki, həqiqətən hələ XVI əsrdə Tula Ģəhəri (torpaqları) Moskva-Rus knyazlığına yeni-yeni daxil olmaqda idi. ġairin doğulduğu MiĢen(sk) kəndi adı da rus dilində olan saysız hesabsız türk sözlərindən olan miĢen "niĢan, əlamət, hədəf" sözü ilə bağlıdır. Bu kəndin də, digər kəndlər kimi sahibi Ģairin həqiqi atası çox varlı mülkədar olan Afanasi Ġvanoviç Bunin idi. Onun Tula, Oryol və Kaluqa quberniyalarında çoxlu mülkü var idi. Buninlər hələ monqol-tatarların gəliĢinə qədər Rusa qaynayıb qarıĢan Bulqar türklərindən idilər. ġairin anası isə qəmli taleyinə oğlunun ağlamalı Ģerlər həsr etdiyi əsir türk qızı Salihə idi. Salihə öz bacısı Fatimə ilə birgə 1770-ci ildə ruslar Bəndəri iĢğal edərkən əsir düĢmüĢdü. Bu gün müasir Moldovanın liman Ģəhəri olan Benderdən vaxtilə bu qədim Osmanlı Ģəhərində iki dəfə olmuĢ Övliya Çələbi "aman yeri Bəndərabad" deyə "Səyahətnamə"sində ondan güclü qala kimi bəhs edirdi: "Turla (Dnestr çayının qədim türk adı) nəhri kənarında qayalar üstündə tikilmiĢ bu gözəl qalanın hər bir daĢı fil gövdəsi boyda sərt daĢlardır. MemarbaĢı Sinan ağa bu qalanı tikərkən bütün məharətini göstərmiĢdir". Qala 1770-ci ildə Rus-Türk müharibəsində iĢğal olunsa da ruslar çox ağır itkilər verir. Bu itki də onların qələbə sevinclərinə ağır kölgə salırdı. Odur ki, Ģəhərə girərkən dəhĢətli intiqam aldılar. Heç kimə rəhm etmədilər, əllərinə kim keçdi, qılıncın ağzına verdilər. Bəndəri tutarkən ordusunun çox tələfat verdiyini eĢidən II Yekaterina general Paninə: "Bu qədər qurbanlar bahasına bu qalanı almaqdansa, almasanız daha yaxĢı olardı" – deyə generalın tərsliyinə və bihudə qaniçənliyinə narazılığını ifadə etmiĢdi. Yandırılıb külə verilən və əhalisi qılıncdan keçirilən bu Ģəhərdə bu kiçicik qızların sağ qalması bir möcüzə idi. Oryollu mülkədar rus zabiti Afanasi Bunin təzəcə pardaqlanan gül kimi incə və təravətli bu qızı atının tərkində düz evinə müharibə qəniməti, əziz töhfə kimi gətirmiĢdi. Türk qızı doğma Turla çayından (indiki adı Dnestr) Oka çayı sahillərinədək olan bu yolu ümidlə nicat gözlədi. Oğrun-oğrun baxan gözləri arxadan bir çapar, xilas gözləyirdi, heç kimsə yox idi... Rus-türk müharibələrinin alovlandığı XVIII əsr boyunca belə tarixçələr adi hal idi. Yazıçı Sergey Aksakovun arvadının anası Gülsüm (rus cəmiyyətində: Ġqelsum) 12 yaĢında Oçak kalanın (müasir Oçakov) mühasirəsi zamanı əsir düĢmüĢdü. MəĢhur Aksakov qardaĢlarının nənəsi türk qızı imiĢ!... Rus Ģairi Vasili Kapnistin anası Kırımda əsir tutulan Səlimə adlı türk qızı idi. MəĢhur arlist ġepkinin arvadı paĢa qızı Aliyə iki yaĢında əsir düĢmüĢdü. 1791-ci ildə, Anapa baĢdan-baĢa od tutub yananda. Göz yaĢları içində sevgi doğulurdu. Bu yaĢla dolu gözlər onlara mərhəmət və Ģəfqətlə baxan gözlərə biganə qala bilmirdi. Nə qədər ki, Afanasi Buninin canı sağ idi, malikanənin əlavə, ayrıca hissəsində – fligeldə Salihə ilə yaĢayırdı. Tezliklə onu xaçladılar; yeni adı Yelizaveta Turçaninova oldu (Turçaninova "türk qızı" deməkdir). Oğlu olanadək Salihənin üç qızı olmuĢdusa da körpələr çox yaĢamamıĢdı. Salihə əvvəl evdə ağanın kiçik uĢaqlarının dayəsi kimi xidmət göstərirdi, daha sonra təsərrüfatı idarə etməyi də ona həvalə etmiĢdilər. Gələcək Ģair doğulanda oğlunu öz adına yazdıra bilməyən Bunin onun gələcəyindən ötrü əndiĢə keçirir; belə ki, gələcəkdə onun əsilsiz, kəndli oğlunu müddətsiz əsgərlik və təhkimçilik boyunduruğu gözləyirdi. Odur ki, uĢağa zadəgan "ata" tapmaq lazım idi. Dostu olan kasıb, lakin qəlbi bol mərhəmətli zadəgan Andrey Jukovskini öz oğluna rəsmən ata yazdırmağa razı sala bilir. UĢağa ata kimi hər hansı bir təhkimli kəndlisini də yazdıra bilərdi, lakin belə olduqda bütün qapılar bu talesiz uĢağın üzünə bağlanmayacaqdımı?! Hələ gələcək Ģair anadan olmamıĢ Buninlər ailəsinə fəlakət üz verir. Onların on bir uĢağından altısı bir-birinin ardınca vəfat edir. Onların arasında Leypsiq universitetinin tələbəsi olan yeganə oğulları da var idi. Ġndisə oğlu olması münasibətilə Bunin kənddə yeni kilsə tikdirir. Yarımçıq bir sevinc içindədir o. UĢaq doğulan kimi altı uĢağı dalbadal əlindən gedən dərdli ana bu qanunsuz uĢağı dərhal götürüb saxlayır. Amma onun kimliyi barədə bircə kəlmə də demədən. Dərddən ölüm yatağına düĢən ata son vəsiyyətində üzünü arvadına tutub yalvardı: "Xanım, mən gedirəm, anına bu iki bədbəxti sənə tapĢırıram. Onların bu dünyada heç kimləri yoxdur, rəhm eylə". Jukovskinin uĢaqlıq illəri atası evində keçsə də bu evdə onun güzəranı anasının kənizliyi üzündən kədərli keçirdi. Həqiqi atasını heç tanımamıĢdı, onun kimliyi müəmma idi onun üçün. Heç kimlə də bu barədə – çəkindiyi mövzuda danıĢmazmıĢ. "Mən həmiĢə tək idim, tək-tənha; yenə özümü hamıdan kənarda tuturam, çünki heç vaxt, heç yerdə mənə mərhəmət göstərməmiĢlər. Odur ki, adi qeydkeĢliyi belə mən böyük lütf və inayət kimi qəbul edirəm", – deyə gündəliyində sonralar yazacaqdı. Sonra ərli bacılarının evində ayrı-ayrı müəllim və tərbiyəçilərin himayəsində təlim-tərbiyə almıĢdı. Ata evində də, sonra Tulada gimnaziyada oxuyanda da, ərli bacılarının evində qalarkən daim qızların əhatəsində olurdu. Bu da onun onsuz da yumĢaq olan mehriban təbiətinə öz təsirini göstərirdi. Jukovskinin atası oğluna saxta dvoryan familiyası verməklə qapıları onun üzünə açmıĢdı. Lakin onun doğulması ilə bağlı əhvalat, qeyri-qanuni oğul damğası hər zaman özünü hiss etdirirdi. Ġstər cəmiyyətdə örtülü münasibət, istər anasının qarabaĢ həyatı ona dağ çəkir, anasının Buninlərin evində nökərlərlə bir yaĢaması onun bərkiməmiĢ gənc qəlbinə sağalmaz yara vururdu. Anasını bu evdə – onun doğulduğu evdə qulluqçu görməsi, sahiblərinin qabağında ayaq üstə durması, xanınların hüzurunda otura bilməməsi onun ürəyinə kədəri köklü-köməçli əkib göyərdirdi. 14 yaĢı olanda Moskva Universitetinin nəzdində Nücəba pansionuna daxil olub, dörd il orada təhsil alır. Ġlk Ģeirlərini yazmağa baĢlayır. Pansionda Derjavin və Lomonosov ruhunda təntənəli və fəlsəfi mədhiyyələrini yazır. Əslində bu ruhu gözəl anasının ağlaya-ağlaya gizlində pıçıltıyla oxuduğu qəmli türkülərdən almıĢdı. Universitetdə "Sobranie" (ToplanıĢ) adlı ədəbi cəmiyyət fəaliyyət göstərirdi. Universitet yoldaĢları – Bludov, DaĢkov, Uvarov, Turgenev qardaĢları idi. Bunlar Rusiyanın gələcəkdə böyük dövlət adamları olacaq gəncləri idi. Bu əsnada balladalarını yazmağa giriĢir: "Lüdmila" (1808), "Kassandro" (1809), "Svetlana" (1808-1812) çap olunur. Rusiyada romantizmin nəfəsi duyulmağa baĢlayır. Tərcüməçiliyə böyük maraq göstərir, ən çox alman ədəbiyyatına giriĢir. ġillerdən baĢlayır... Belinski sonralar onun haqqında sərrast deyəcəydi: "Jukovskinin səbəbinə alman poeziyası bizə doğmadır". Ən mühüm o idi ki, anasını qul-qarabaĢlıq etdiyi evdən ayırıb, ayrıca evə köçürür. Qərib ürək gülməyi-sevinməyi yadırğamıĢdı. Al-qana boyanan doğmaları, yanan evlərinin müdhiĢ xatiratını bu yad ellərdə gördüyü təhqir və zülm əsir Salihəni onu əzizlərinin doğrandığı kazak qılıncından da bərk kəsirdi. Ġndi burada o türküləri oxumaq olardı, balasının qaraca saçlarını tumarlayıb doyunca "yavrucuğum" deyə bilərdi. Lakin yaralı könül bülbül Ģikəstəsini yadırğamıĢ, yenidən cəh-cəh vurmağa dili dönmürdü. Adını dəyiĢmiĢ, onu kilsədə xaçlamıĢdılar. Ġndi onun Salihə adını – təmiz, nurlu qadın adını da dini-inancı kimi qadağan etmiĢdilər. Yeni xristian adına alıĢıb uyğunlaĢmalı idi. Özünün doğduğu xristian oğlunun xətrinə. Amma ahu ceyran ədalı alagözlü anasının Ģirin ninniləri nə qulağından, nə qəlbindən çəkilib getmirdi. Anası "Bəndərdə yüz yerindən qılınclanan anası o qədər gənc idi ki, onları uĢaq vaxtı yatıranda sanki gəlinciklərini yatırdan yeniyetmə qız idi. ...ġair nəhayət doğma evi buraxıb Moskvaya yola düĢür. "Vestnik Yevropı" jurnalının redaktor iĢini aparır. Ġlk mətbuu Ģeri olan "Kənd məzarlığı" adlı böyük Ģeiri bu jurnalda çıxır. Lakin canını diĢinə tutub məcburən iki il qala bilir. Tələsik kəndə dönür. Gizli həsrət daĢıyırdı. Moskvaya gələn kimi kənddə bacısı qızlarının dərsi ilə məĢğul olarkən, öz Ģagirdi Mariya Protasovanı sevirdi... Məhəbbətini gizlədirdi. QarĢılıqlı xoĢbəxt məhəbbət!.. Hardasan?! Özlüyündə öz məhəbbətinin xülya, xam xəyal olduğunu bilir və susurdu. Ġndi tarixlə, ədəbiyyatla məĢğul olur, oradan əsas və ciddi biliklər əldə edirdi. Bunlar gələcəkdə onun fəaliyyətinin əsas damarlarını gücləndirəcək, onun ciddi, ağır çəkili yaradıcılığının ruhunun ölməzliyini təmin edəcəkdi. 1812-ci il Vətən müharibəsi baĢlayır. Rusiyada hamı silaha sarılır, Napoleon ordularının qalibiyyətli yürüĢləri və bunun müqabilində fəlakətə düĢən Vətənin ağrıları hamının bir anda düçar olduğu və həmin andaca hamını birləĢdirən faciə onu cəsarətləndirir, onun dilini açır... Jukovski elçi düĢür. Qızın anası (Jukovskinin ata bir bacısı) nəhayət onların bacı-qardaĢ olduğu səbəbindən bu izdivacın qeyri-mümkün olduğunu bildirib birdəfəlik etiraz edir. Yetim türk oğluna sevgini də çox görürlər.
Xəbər nə qədər gözlənilməz olsa da məhəbbət artıq onun qəlbində elə dərin riĢə atmıĢdı ki, belə qəfil, göydəndüĢmə mənfur "tapıntı" da onun eĢqini öldürə bilmir. Jukovski həyatı boyunca yeganə eĢqi olan qızın – MaĢa Protasovanın sağlığında da, ölümündən sonra da ona çox Ģerlər həsr etmiĢdi. Həqiqətən Ģairin məhəbbət lirikası faciəvidir: "O qıza", "Mahnı", "19 may 1823-cü il", "Sevincim səndədir", "Dəniz" adlı Ģeirlərində Ģair hər Ģeydən uca, fəqət ayrılığa və ölümə məhkum olan "bəhrəsiz" məhəbbəti vəsf edir. Rədd cavabı alan Ģair səfərbərliyə almır, Tarutin altında düĢərgədə "ġair rus döyüĢçülərinin düĢərgəsində" adlı vətənpərvər Ģeirini yazır, Rus ordusunu əl-əl gəzən bu coĢqun vətənpərvərlik Ģeiri Ģairə müqayisəyə gəlməz Ģöhrət gətirir. Həmin ruhda baĢladığı "Svetlana" poemasını bitirir. Ġlk əsəri onun siyasi və ədəbi baxıĢları etibarilə N.M.Karamzinin davamçısı olduğunu göstərirdi. "Olum və ya ölüm" təhlükəsi qarĢısında qalan Rusiyada bu anlarda elə güclü patriotizm dalğası qalxmıĢdı ki, varlılar – ağalar öz rəiyyətindən alaylar düzəldib, paltarını, çörəyini, silahını verib, bu qüvvələri cəbhəyə atırdı. Varlı tacirlər "daĢ tərəzi günahkarları", "arĢından bir çərək sürüĢdürən" dünənki pul hərisləri bu gün bütün var dövlətlərini "uf" demədən ortaya qoymuĢdular. Bunun sədaları yazıçı Lev Tolstoyun "Hərb və Sülh" əsərindən eĢidilməkdədir. Jukovskinin də bu duyğuların əlində yazdığı "Ġmperator Aleksandra" Ģeiri onun taleyini həll edir, ana – imperatriça Mariya Fyodorovna onu saraya dəvət edir, paytaxta çağırır. ġair əvvəl sarayda Ģahzadə qızlara, eləcə də gələcək çar Nikolayın niĢanlısı alman Ģahzadəsi olan gəlinə rus dili və ədəbiyyatı dərsi verir. Onun mənən büllur xisləti, təmiz vicdanı, Ģəfqətli qəlbi hamının diqqətini cəlb edir, heyrətə salır, ehtiram oyadırdı. Odur ki, Ģairə imperiyanın gələcəyini tapĢırırlar; 1825-ci ildən çar I Nikolayın oğlu vəliəhd Aleksandr Nikolayeviç (gələcək rus çarı II Aleksandr) tərbiyəçisi təyin olunur. Gələcəkdə II Aleksandrın gördüyü mütərəqqi tədbirlər, azadlıq yolunda proyektləri (məhz o hakimiyyətə gəldiyi gün dekabristlərin əfv olunma fərmanına qol çəkdi, dekabristlər bütün hüquqları bərpa olunaraq geri çağırıldılar; təhkimçilik hüququnu ləğv etdi və s.) nəticəsində rus tarixində "Aleksandr Osvoboditel" (nicat verən) ləqəbini qazandı. Bunlar monarxın, padĢahın qəlbinə hələ körpəykən müəlliminin axıtdığı nur – Ģəfqət və mərhəmətin nuru idi. 15 il daim vəliəhdin yanında oldu, ondan ayrılmadı. Jukovski siyasi baxıĢlardakı fərqə belə baxmadan istedadlı adamlara böyük hörmət göstərib dəstək olurdu. Ölümünə qədər PuĢkinin dostu oldu. Belinski bunu nəzərdə tutaraq Jukovskinin cəmiyyətdəki yerini düzgün müəyyənləĢdirməyə çalıĢaraq ona verdiyi qiymətində bunu belə ifadə edirdi: "Jukovski rus ədəbiyyatı üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən simadır... Jukovski olmasaydı PuĢkin də olmazdı". PuĢkin bu qəlbə, təmənnasız dostluğa bütün ümidlərini bağlamıĢdı. Ölərkən son nəfəsdə ailəsini ona tapĢırdı. Və əbədi vəfa əlaməti olaraq barmağından heç çıxarmadığı bəxt-qələbə simvolu olan firuzə üzüyünü çıxarıb ona yadigar verdi. Bu üzüyü xanım Vorontsova Ģair Cənubda sürgündə olarkən ona yadigar vermiĢdi. Bu üzüyü xanım ona aĢiq olan Ģairə vermiĢdi ki, füruzə üzük damarında ərəb qanı axan dəli aĢiqi qadadan-bəladan saxlasın. PuĢkinin o qadına həsr etdiyi Ģeirlər içində "Talisman" Ģeiri (talisman əsli türkcə olub tilsim, cadu sözündəndir, rus dilində də həmin mənalarda iĢlənilir) bu üzüklə bağlıdır. ... Bəndələrin ondan əsirgədiyi mərhəməti Allah Jukovskiyə bol-bol vermiĢdi. Sarayda böyük nüfuzu sayəsində Rusiyanın bir çox qabaqcıl adamlarını ağır ittihamlardan qurtara bilirdi. PuĢkinə, Hertsenə, Lermontova, ġevçenkoya, Baratınskiyə, dekabristlərə - terrorçu inqilabçılara, hamıya, hər kəsə kömək dururdu. Vəliəhdlə imperiyanı gəzərkən (vəliəhdin hədd-buluğa çatması münasibətilə) Kurqanda olarkən Ģahzadəni müĢayiət edən Jukovski dekabristlərlə görüĢür, bağrına basır. Əslində bağrına basdığı bir çox məhbusları heç məhkumluqdan əvvəl tanınırdı. Hamıya kömək edir. Polyaklara – öz ölkələrinin milli-azadlıq mübarizəsinə qalxmıĢ polyaklara kömək durur, elə oradaca vəliəhddən onları xahiĢ edir. Bir dəfə yazıçı və naĢir Kireyevdən ötrü çara ağız açarkən əminliklə: ona mən zamin dururam, – deyə çarı arxayın salmaq istədikdə çar Nikolay onun təmənnasız adam olduğunu, mələk qədər təmizliyini nəzərdə tutub: Bəs sənə kim zamin duracaq?! – demiĢdi. Bununla onun fədakarlığını yüksək qiymətləndirmiĢdi. Xarakterindəki dərin və ülvi humanizm, çox bütöv düĢüncə tərzi Jukovskini Rusiyanın ən yaxĢı adamları ilə tanıĢdırıb dost etdi. ...Jukovski rus oxucusunu dünya ədəbiyyatının böyük simaları ilə tanıĢ etdi: F.ġiller, C.Bayron, Lamott Fukeni tərcümə edib rus dilinə çevirdi; Homerdən, Firdövsidən, Hind ədəbiyyatından abidə-nümunələri rus oxucularına yetirdi. Rus xalqının folklor irsindən bəhrələnərək eynən PuĢkin kimi sevdalı, sehirli nağıllar yazdı: "Çar Berendeyin nağılı", "YatmıĢ Ģahzadə", "ġahzadə Ġvan və Boz Qurd", "Zambaq ağacı", "Çəkməli PiĢik". Anası çoxdan ölmüĢdü. Atasının arvadı isə 83 il yaĢamıĢdı. Anası günüsünün ölümündən sonra nəhayət çıxıb oğlunun yanına gəlmiĢdi. Onun da yanında ölmüĢdü. Jukovskinin anası Novo Deviçi qəbristanlığında dəfn olunmuĢ, baĢdaĢına yalnız "E.T." xristian adının və soy adının baĢ hərfləri həkk olunmuĢdu. Məchul bir ömür və taleyin bu dünyada qalan mübhəm niĢanəsi. 1841-ci ildə onun tərbiyəçi vəzifəsi baĢa çatır. Fəxri təqaüdə çıxıb Almaniyada məskunlaĢır. 21 aprel 1841-ci ildə Drüssel-dorfda rəssam Reyterin 18 yaĢlı qızı ilə evlənir. Özünün – bu qədimi türkün 58 yaĢı vardı. Sevdiyi Mariya – ilk məhəbbəti isə 18 il əvvəl ölmüĢdü. Lakin ailə həyatı uğurlu olmur. Arvadının xəstəliyi, öz nasazlığı, gözlərinin tutulmaq təhlükəsi ... ömrün gözəl çağlarının ötüb-getdiyini, qalanının isə fərəhsiz möhlət olduğunu ona üst-üstən yetirməkdə idi. Nə qədər can atsa da, Rusiyaya bir də dönə bilmir, dostları, doğma MiĢen kəndi, Muratovo, Dolbino... həsrəti ilə Baden-Badendə 1852-ci il aprelin 14-də dünyanı tərk edir. Tərcümə etdiyi "Ġliada" əlində yarımçıq qalır. Tezliklə Rusiyaya gətirib Aleksandr Nevski Fəxrdi Dərgahda dəfn edirlər. Əbədi mənzili Karamzinin yanındadır.
