Bəd-xassəli şişlər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Xərçəng (xəstəlik) səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar

Xərçəng, hüceyrələrdə DNT-nin ziyanı nəticəsində hüceyrələrin idarəsiz və ya anormal bir şəkildə böyüməsi və çoxalmasıdır. Gündə bədənimizdə (DNT-də) təxminən 10.000 mutasiya olmasına baxmayaraq immün sistemimiz hər millisaniyə bədənimizi darayar və xərçəngli hüceyrələri yox edər.

bədənimizdəki bütün orqanlar canlının ən kiçik quruluş daşı olan hüceyrələrdən meydana gələr Sağlam bədən hüceyrələri bölünə bilmə qabiliyyətinə sahibdirlər. Ölən hüceyrələrin yenilənməsi və yaralanan toxumaların təmir edilməsi məqsədiylə bu qabiliyyətlərini istifadə edərlər. Lakin bu qabiliyyətləri də məhduddur. Sonsuz bölünə bilməz. Hər hüceyrənin həyatı boyunca müəyyən bir bölünə sayı vardır. Sağlam bir hüceyrə nə vaxt və harada bölünebileceğini bilmə qabiliyyətinə malikdir

Buna qarşı xərçəng hüceyrələri, bu şüuru itirər, nəzarətsiz bölünməyə başlayır və çoxalarlar. Xərçəng hüceyrələri toplanaraq urlar (şişləri) meydana gətirərlər, şişlər normal toxumaları sıxışdıra bilər, içinə sızabilirler ya da təxrib edə bilərlər. Əgər xərçəng hüceyrələri meydana gəldikləri şişdən ayrılsa, qan ya da limfa dövranı vasitəçiliyi ilə bədənin digər bölgələrinə gedə bilərlər. Getdikləri yerlərdə şiş koloniyaları meydana gətirər və böyüməyə davam edərlər. Xərçəngin bu şəkildə bədənin digər bölgələrinə yayılması hadisəsinə metastaz adı verilər.

Xərçənglər meydana gəlməyə başladıqları orqan və mikroskop altındakı görünüşlərinə görə təsnif edilərlər. Fərqli tipdəki xərçənglər, fərqli sürətlərdə böyüyərlər, fərqli yayılma formaları göstərərlər və fərqli müalicələrə cavab verərlər. Bu səbəblə xərçəng xəstələrinin müalicəsində, var olan xərçəng növünə görə fərqli müalicələr tətbiq olunar. Hər xərçəng eyni quruluşa sahib deyil.

Bədəndə mutasiyaya uğrayan hüceyrələrin ancaq çox kiçik bir qisimi xərçəngə gətirib çıxarar. Bunun bir çox səbəbi vardır:

Mutasiya göstərən hüceyrələrin həyata qabiliyyətləri normal hüceyrələrə görə daha azdır. Buna görə ölərlər.

Mutasiya göstərən hüceyrələrin bir çoxunda belə hələ həddindən artıq böyüməyi önləyən normal Geri dönün nəzarət qurğusu ("Şiş zəiflədici genlər") tapılar. Buna görə həyatda qala bilən mutant hüceyrələrin çox azı xərçəngli hüceyrəyə çevrilər.

Sıxlıqla, xərçəng potensialı daşıyan bu hüceyrələr böyüyüb xərçəng meydana gətirmədən əvvəl bədənin immunitet sistemi tərəfindən yox edilərlər.

Bu hadisə belə açıqlanmaqdadır: Mutant hüceyrələrin çoxu, dəyişikliyə uğramış genləri səbəbiylə öz içlərində anormal zülal meydana gətirərlər. Bu anormal zülallar bədənin immunitet sistemini xəbərdar edərək anticisim istehsalına və ya xərçəngli hüceyrəyə qarşı həssaslıq qazanmış lenfosit meydana gəlməsinə səbəb olaraq xərçəngli hüceyrənin yox edilməsini təmin edərlər. (Bu hadisəni dəstəkləyən bir gerçək də orqan trasnplantasyonu səbəbiylə immünsupresif müalicə görən xəstələrdə xərçəng riskinin beş qat artmasıdır.

İmmunitet sisteminin fəaliyyətini pozan vəziyyətlər xərçəngi hazırlayıcı faktorlar (predispozan) olaraq bilinər. İmmunitet sistemi tərəfindən yox edilməmiş olan bu hüceyrələr idarəsiz şəkildə üreyerek olduqları toxumanı işğal edərlər. Yalnız o toxumayla məhdud qalmayıb qonşu toxumalara da yayılarlar (invazyon). Qan və linfa dövranı yolu ilə bədənin maraqsız bölgələrinə də daşına (metastaz).

Xərçəng başlanğıcı olan sahədə ən əhəmiyyətli xüsusiyyət, kütlənin ətraf toxumalara dolaşıq, yapışıq olmasıdır. Yaxşı xasiyyətli (benign) şişlər ümumiyyətlə sərhədləri diqqətə çarpan kitlelerdir. Ancaq pis xasiyyətli (bədxassəli) şişlər, sərhədləri qeyri-müəyyən və ətraf toxuya möhkəmcə yapışıq halda olurlar. İlk mərhələlərdə ümumiyyətlə ağrısızdırlar. Xərçəng, meydana gəldiyi yəni mənşə aldığı toxuya görə adlandırılar.

Xərçəng hüceyrələri; ətraflarındakı toxuma lara çataraq, qan dövranı, limfa sistemi və ya bədən boşluqları və səthləri yollarıyla bədənin digər tərəflərinə yayılarlar. Buna metastaz deyilir.

Bədənimizdə idarəsiz olaraq böyüyən pis xasiyyətli şişlərə xərçəng deyilir. Xərçənglər yaxşı xasiyyətli və pis xasiyyətli olmaq üzrə iki hissəyə ayrılır. Pis xasiyyətli şişlər başqa toxumalara və orqanlara yayılma (metastaz) xüsusiyyəti göstərərlər.

Star of life.svg Xəstəlik ilə əlaqədar olan bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.