Xəzər xaqanlığı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Xəzər İmperiyası səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Xəzər xaqanlığı
ממלכת הכוזרים

Şərqi Türkiyə

Xaqanlıq

650 — 1048



Şəkil:Khazar khaganate by xumarov-d55o56v.png Davestar.jpg
Xəzər xaqanlığı bayrağı Gerb
Chasaren.jpg
Xəzər xaqanlığı (650-850)
Paytaxt Bələncər, Səməndər, İdil
Dil(lər) Xəzər dili
Din İudaizm, Tenqriçilik
Pul vahidi Yarmaq
Sahəsi 850-ci ildə 3.000.000 km²
İdarəetmə forması Monarxiya
Sülalə Aşina

Xəzər xaqanlığı və ya Xəzər Dövləti (448-1048) – 634-cü ildə Şərqi Göytürk dövləti dağıldıqdan sonra yaranmış, Qara dənizin Şimal sahilləri, Kiyev ə qədərki bu günki Ukrayna torpaqları, Xəzər dənizinin Şimal və Şimal-qərbini örtən geniş torpaqlarda hökm sürmüş olan Türk dövləti. Bəzi mənbələrdə Manqışlaqdan Aral gölü nə qədər olan torpaqlar da xaqanlığa daxil edilir. Paytaxtı əvvəl Səməndər , sonra İdil şəhəri olmuşdur.

Avropada qurulan ilk türk dövlətlərindən ən qüvvətlisi və ən uzun ömürlüsü Xəzər xaqanlığıdır. Qara dənizin şimalına qədər hakimiyyətini genişləndirən Qərb Goytürk dövləti nin davamı kimi meydana gəlmişdir. Göytürklər VII yüzilliyin başlanğıcında Xəzər dəniziQara dəniz arasında dağınıq halda yaşayan Sabar, Ogur və Onogur kimi türk tayfaları qüvvətli bir birlik kimi təşkilatlandılar və bu birlik "Xəzərlər" adı altında Qafqaz tarixində unudulmayan iz qoydular.

Xəzərlərə Bizans və Çin qaynaqlarında "Türk" və ya "Türk Xəzər", başqa qaynaqlarda isə "Kaspi" adı ilə rast gəlmək olar.

Xəzərlərin yüksəlişi və tənəzzülü[redaktə]

Xəzər Xaqanlığı (600-850)

630-cu ildə Xəzərlər Göytürk dövləti nin tənəzzülü ilə əlaqədar tam müstəqillik əldə etdilər. Bizans , İran , Ərəb dövlətləri ilə sıx əlaqələr qurmuşlar, çeşidli Slav qəbilələrini və İtil-Bolqar dövlətini öz hakimiyyətləri altına almışlar. 628-ci ildə Bizans-Sasani müharibəsində Bizansla ittifaqa girən Xəzərlər Bizansın üstün gəlməsində önəmli rol oynamışdırlar. Xəzər-Ərəb əlaqələri ən çox savaş şəklində olmuşdur. Güney Azərbaycan yönündə irəliləyən Ərəbləri dayandıraraq Bizansı Şərqi Avropadan gələcək hücumlardan sığortalamışdırlar. Lakin ərəb orduları VIII yüzillikdən sonra Xəzərlər üzərində qələbələr əldə etməyə başlamışlar. Nəhayət 737-ci ildə Xəzər xaqanı ərəblərdən sülh istəmiş və bundan sonra Xəzərlər arasında İslam dini yayılmağa başlamışdır. Xəzərlərin yaşadıqları bölgə ticarət mərkəzi kimi də əhəmiyyətli yer sayılırdı. Bölgəyə karvanlarla bərabər gələn missionerlər də çoxalmağa başlamışdı. Əhali arasında Xiristianlığı və Musəviliyi də qəbul edənlər vardı. Bu gün Qaraim adı ilə bilinən yəhudi tayfaları da Xəzərlərin nəvələri sayılır. IX yüzilliyin ortalarında Peçeneklərin İtil-Xarəzm ticarət yolunu ələ keçirmələri ilə əlaqədar başlıca gəlir məbəələrini itirən Xəzər Xaqanlığı zəiflədi. Getdikcə güclənən Peçenək hücumları və tabeçiliklərində olan Slav knyazlıqlarının üsyan xarakterli müharibələri Xəzər Xaqanlığını tez bir zamanda tənəzzülə uğratdı. Dağılmış xəzər toplumları isə Azəri türklərinin arasına qarışaraq ərimişlər. Bugunkü Xəzər dənizi məhz bu tayfanın adı ilə bağlıdır.[1]

Hazarlar.png

Sabir Türklərinin və Qərb Göytürk boylarının davamı olan Xəzərlər, Göytürk birliyi dövründə türklərin Qərb qanadını meydana gətirməkdə idilər və Göytürklərin yıxılmasından sonra müstəqilləşdi. VII əsr ilə X əsr arasında Xəzər dənizi ilə Qara dənizin şimalında suveren dövlət qurdular. Xəzər Xaqanlığı Krım, Qafqaz, Dinyeper, Don və Volga arası, Xəzər Dənizi ətrafı yayılmışdır. Xəzərlər müstəqilləşəndən sonra ən yaxın müttəfiqi Bizans oldu. Bizans ilə siyasi və əsgəri əlaqələr inkişaf etdirildi. Sasani-Bizans mübarizəsində Bizansın yanında iştirak edən Xəzər Xaqanlığı, Bizans mənbələrinə görə 629-cu ildə Tiflisi aldılar. Bu səbəblə Sasanilərin Qafqazdakı nüfuzu yox oldu. 630-cu ildə tamamilə müstəqilləşən Xəzər Xaqanlığı dövründə, Xəzər-Bizans hökmdar ailələri arasında evlənmə dövrü başladı. II Justinianos Xəzər şahzadəsi ilə evləndi. Bizans imparatoru III Leo 733-cü ildə oğulu Konstantini Xəzər Xaqanının qızıyla evləndirdi. Ondan əvvəl Bizans Imparatoru Herakleios (VII əsr) Xəzərlər ilə bir müdafiə etmə andlaşmasını reallaşdırdı. 665-ci ildə Bolqarlarının qurduğu Böyük Bolqar xanlığının yıxılmasıyla Dinyesperə qədər olan torpaqlar xəzərlərə qatıldı. Bu zaman Sasaniləri yıxan müsəlman ərəblər, Xəlifə Osman və Əməvilər dövründə xəzərlərlə şiddətli döyüşə başladılar. Bəzi dövrlərdə ərəblər Qafqaz içlərinə qədər gəldilər. Ancaq Abbasilər dövründə geri çəkildilər. VII və IX əsrlər dövrü güclü orduya malik olması və Bizansla yaxşı münasibətləri olması səbəbindən "Xəzər Barış Çağı" dövrü olaraq adlandırılar. Çünki bölgədə ticari həyat və iqtisadiyyat inkişaf etmiş, dini xoşgörüş ön plana çıxmış və xalqın rifahı yüksəklərə çatmışdı. Bu dövrdə ticarət əlaqəsiylə ölkədə yəhudilik yayıldı. Bizans əlaqəsiylə xristianlıq, abbasilərlə də müsəlmanlıq xalq arasında yayıldı. Dini xoşgörüş ön plana çıxarıldı. Qafqazlarda zənginləşən Xəzər Xaqanlığı, Böyük Bolqar Xanlığını yıxılandan sonra meydana çıxan Rus Kiyev Knyazlığını da ticarət yoluyla inkişaf etdirdi. Macarların Orta Avropaya köçməsində Xəzərlərin təsiri vardır. Çünki Macarlara Üç Xəzər boyu (Kavarlar) qatılmışdı. Bolqarların parçalanmasında da Xəzərlərin təsiri vardır.

Xəzər ordusunda ödənişli əsgərliyin meydana gəlməsi və itaətin getdikcə azalması ordunu zəiflətdi. Bu vəziyyətdən faydalanan Rus Kiyev Knyazı paytaxt İtələnil və Qafqaza axın təşkil etdi və Xəzərləri yox etdi. Ruslar Xəzərlərə hücum edərkən bunu fürsət bilən Bizans da Xəzər Xaqanlığına hücum etdi (1016-ci il) və Xaqanlıq devrildi. Xəzərlərin yıxılmasından sonra yəhudi Xəzərlərin Kiyevə, İspaniyaya, Bizansa və İraqa getdiyi düşünülür. Bir çoxunun da Macarlara qatıldığı ehtimal edilir. Polşa, Orta Avropa və Krımdakı yəhudilərin Xəzərlərdən gedən yəhudilər olduğu təxmin edilməkdədir. Getdikcə kiçilən Xəzər Xanlığının Xəzər dənizi sahilində bir müddət davam etdiyi və digər boyların şərqdən gələn Peçenek və Kıpçaklara qarışdığı ehtimal edilir.

Xəzərlərin dini çox mübahisəli bir mövzudur. Yaxın zamanlara qədər yəhudiliyin mənimsənildiyi inancı hakim idi. Xəzər Xaqanlığı xalqının bir qisimi Bizansın təsiriylə xristianlığı, bir qisimi cənubdakı İslam ölkələrin təsiriylə müsəlmanlıq və yəhudiliyi mənimsəmişdilər.

Desna və Dnepr çayları arasında yaşayan slavyan qəbilələri xəzərlərin hakimiyyəti altında idi. Oleq (Bizans mənbələrinə görə Norman əsilli Varyaq Knyazı Xelq) 882-ci ildə Kiyev dövlətini Xəzər xaqanlığı nümunəsində yaratmışdır. 730-cu ildə Xəzər qoşunu Ərdəbili tutdu, sonra ordakı ərəbləri məhv edərək Diyarbəkirə və Mosula qədər irəlilədi. Sonra ərəblər əks hücuma keçib Xəzərlərin paytaxtı Səməndərə qədər gəlib çıxdılar və onlara İslam dinini qəbul etdirdilər. 790-cı ildə xaqan Obadi İudaizmi dövlətin rəsmi dini elan etdi. Lakin ölkədə bununla bağlı qıyam qalxdı və Kiyev knyazı Svyatoslav hücum edərək Səməndər və Sarkel şəhərlərini tutdu. 965-ci ildə Xəzər xaqanlığı süqut etdi. [2]

Əhalisi[redaktə]

Təbii ki, Xəzər dövlətinin etnik tərkibi yalnız bu türk boylarından ibarət deyildi, imperiyanın geniş hüdudları içində onlarla başqa dilli boyların da bu dövlətin ordusunda və digər qurumlarında yeri vardı. Çünki türk boylarının federasiyası kimi formalaşan Xəzər dövləti sonralar başqa xalqları da bu birliyə qatmışdı. Böyük xəzər şəhərlərində ticarət edənlər, sənətkarlar, saray görəvliləri və sadə əhali içində azər (xəzər) dili ilə yanaşı qafqaz dilləri, yəhudi və başqa dillər də işlənirdi, çünki Xəzər dövləti tərkibinə aldığı xalqlara dil və din azadlığı vermişdi. Görünür, xəzərlərin içindən çıxan səlcuq soyu da bir-iki əsr sonra Türkmənistandan Anadoluya apardığı həmin gələnəyi burada mənimsəmişdi.

Xəzər elinin əhalisinin əsas kütləsinin dini barədə İbn Haukal xəbər verir. O yazır, ki “....xaqan və onun əyyanları yəhudidirlər, adətlərinin əksəriyəti isə bütpərəst adətləridir.[3] “Bütün başqa xəzərlərin türklərin adət etdikləri dinə sitayiş etmələri barədə” İbn Rust, Qərdizi, Diməşqi və b.[4] xəbər verir.

Xəzərləri, barsilləri, göytürkləri, teleləri, peçeneqləri ancaq məişət, dil, mədəniyət identikliyi birləşdirmirdi, daha çox tarixi zərurət: Əməvi xilafəti kimi ümumi düşmənin təcavüzü şəraitində məhv olmamaq kimi siyasi məqsədlərin eyniliyi birləşdirirdi. Və xəzərlər bu məsələni 9-cu əsrin əvvəllərinə kimi uğurla həll edirdilər. Buna görə də xaqanlığın etnik rəngarəngliyi dövlətin bütövlüyünə əngəl olmurdu, əksinə, onu müxtəlif və, nəticə etibarilə, dayanıqlı polietnik sistem edirdi. Belə ki Xəzər xaqanlığının dağlıq Dağıstanla sərhədində xəzərlərin albanlarla dinc qonşuluqda yaşaması sezilir. Çiri Yurd şəhərciyində, bizanslı və yunan yox, monofizit alban xaçları var.[5] Bu ondan xəbər verir ki Bələncərin şəhər əhalisi, bizanslılar tərəfindən xristianlaşdırılan başqa xristian təbəələri kimi, xəzərlərin mülayim hakimiyəti altında yaşayan albanlar olub.[6] Ortodoksallığıa qarşı dözümlülük xaqanlığın Bizansa siyasi oriyentasiyası ilə təstiq edilir. Bizans güclü və varlı, yetərincə döyüşkən, lakin həmişə düşmənləri: ərəb və bolqarlarla məşğul ölkə idi. Buna görə Xəzər eli və Bizans təbii müttəfiq idilər. Buna görə də hətta onların arasında münasibətlər gərginləşəndə belə dostluq ənənələri davam edirdi. 670-679-cu illərdə xəzərlər, möhkəmləndirilmiş Xersonesdən başqa bütün Krımı ələ keçirdilər. Bizans ərəblərlə müharibə apardığına görə Xersonesə uzun müddət yardım edə bilmirdi, o isə aclıq keçirirdi.[7]

Xaqanları[redaktə]

Xəzərlərin başında olan adama "Xaqan", komandirə isə "Xaqan Bəy" deyilirdi.

Qurucusu : Ən Böyük Hökmdarı XAQAN YUSUFdur. (İlk qurucusu haqqında qəti məlumat yoxdur.)

Hozarik (Xəzərlərin əfsanəvi lideri)
Karadaç (450 illər)
Tong Yabgu (618-630)
Buri Şad (630-650)
İrbiş (650-?)
Halga (660-680) (Qaban)
Busir (690-715) (Ibuzir Glavan)
Barçik (715-731)
Bihar (732-?)
Prisbit (730 illər)
Baghatur (740-760)
Kağan Tuvan (825-830)
Tarkan (840 illər)
Zaçhariah (860 illər)

Xəzər bəyləri (komandirlər):

Yazar Bulaş (600 illər)
Çorpan Tarkan (630 illər)
Alp Tarkan (700 illər)
Tarımaç (730 illər)
Xəzər Tarkan (737 illər)

Ərəb zəbtindən sonrakı xaqanlar:

Bulan (740 illər)
Obadiyah xaqan (786-809)
Hezekiah
Manasseh I
Hanukkah
Isaac
Zebulun
Manasseh II
Nisi
Aaron I (900 illər)
Menahem
Benyamin (920 illər)
Aaron (920-940)
Cozef (940-965)
David of Taman (986-988)
Georgius Tzul (?-1016)

Xəzərlərin türk tarixinə qatqıları[redaktə]

Xəzər şəhəri qalıqları
  • Qaradənizin şimalı və Qafqazları Türkləşdirdilər.
  • Dini xoşgörüş suveren bir quruluş meydana gətirdilər.
  • Göy tanrı dini xaricində olmalarına baxmayaraq Türklüklərini itirmədilər, assimilyasiya olmadılar.
  • Ərəblərlə ilk qarşılaşan və pis tanış olan Türk dövlətidir.
  • Xəzər Dənizinə ad verdilər.
  • Ruslar dövlət təşkilatlanmalarında və ticarətdə Xəzərləri nümunə götürmüşlər.
  • Xəzərlər bir dövlət üçün ordunun güclü olmasının nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərən bir dövlət idi.
Xəzər əsgərləri

İstinadlar[redaktə]

  1. http://azerilobbi.com/tarix/turkcu/xazar.htm
  2. http://marketing.ucoz.org/load/2-1-0-13
  3. Ибн-Хаукаль. Книга путей и стран / Пер. Н. А. Караулова. — СМОМПК, Тифлис, 1908, вып. XXXVIII, с. 108.
  4. Заходер Б. Н. Каспийский свод сведений о Восточной Европе. М., 1962, с. 146—147.
  5. Магомедов М.Г. Образование Хазарского Каганата. М., 1983. стр. 158-163
  6. А.Н.Гумилев. Тысячелетие вокруг Каспия. Азербайджанское Государственное издательство. Баку - 1991. səh. 151
  7. А.Н.Гумилев. Тысячелетие вокруг Каспия. Азербайджанское Государственное издательство. Баку - 1991. səh. 151-152

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]