Xaş

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Xaş

Xaş ya Kəllə paça - Orta Şərq və Cənubi Qafqaz mətbəxinin yeməklərindən biri. Iran va Türkiyədə Kəllə paça adlanır (fars. کله پاچه‎) , (türk. Kelle paça).

Xaş malın (dana) imkan daxilində qabaq ayaqlarından (dırnaqlarından) hazırlanır. Çox vaxt xaşa qarın nahiyyəsinin hissələri əlavə olunur. Sirkə-sarımsaq və ya abqora ilə yeyilir. Xaş yeməyi zamanı lavaş, təndir çörəyindən və müxtəlif növlü turşu (tutmalardan) da istifadə olunur.


Hazırlanması[redaktə]

Əfqanıstanın paytaxtı Kabil şəhərində çəkilmiş şəkil. Xaş üçün ərzaq satan səyyar satıçı aranabası ilə müştəri axtarır.

Malın ayaqlarını tükdən təmizləmək üçün oda tutmaq lazımdır. Bir neçə dəfə yumaq, oynaqlar üzrə 2-4 yerə bölmək. Bunları minalanmış qazanın içinə qoymaq, üstünə su tökmək. Kəfi yiğmaq, su qaynayanda, onu boşaltmaq, bir daha ayaqları yumaq və təmiz suyun içinə salmaq. Su 15-20 sm ayaqları örtməlidir və balaca odun üstündə bişirmək. Su bərk qaynamamalıdır. Vaxtaşırı kəfi yığmaq. Bəzi adamlar baş soğan atırlar ki, kəf yaxşı yığılsın və kök salırlar ki, suyu şəffaf olsun. Bişirilmənin yarısında soğanı və kökü çıxarıb tullayırlar. Sona yaxın duz, iri istiot və dəfnə yarpağı əlavə edilir. Ayaqlar o həddə qədər bişirilir ki, əti sümükdən ayrılsın. Xaş gecədən səhərə kimi bişirilir (22.00-dən 6.00-dək). Suyun miqdarı iki dəfə azalır. Ət sümükdən ayrılarkən, bulyon yağlı qızılı rəngdə olmalıdır. Xaşı sirkənin içində sarımsaqla, nar turşusu, şoraba, göyərti ilə yeyirlər. Həkimlər xaşı sınıqda tövsiyə edirlər.

Tarix[redaktə]

1200 il boyunca Qafqaz Albaniyası kimi mövcud olan (m.ö. IV əsr – m.s. VIII əsr) və 1836-cı ilə qədər fəaliyyətdə olan Alban Həvari Kilsəsi (Alban Katolikosluğu) ilə var olan qədim alban mədəniyyətinin 700 illik dövrü xristianlıqdan öncəki dövrü əhatə edir. Bu dövrdə mövhum inanclar, oda və müxtəlif səma cisimlərinə sitayiş və əsasən də Yunan və Roma ilahlarına sitayiş çox geniş yayılmışdı.

Əksər alban tayfalarının çox hörmətlə yanaşdığı və xüsusi ehtiramla sitayiş etdiyi Ay Tanrıçası idi. Qafqaz Albaniyasının müxtəlif yerlərində yunan mifologiyasında Selena kimi tanınan Ay Tanrıçası şərəfinə məbədlər və qurbangahlar tikilmişdi. Bu məbədlərdən ən məşhuru tarixi ədəbiyyatda "Ay ilahəsi məbədi" kimi tanınır. Strabon və digər tarixçilərin var olduğu haqqında məlumat vermələrinə baxmayaraq, bu məbədin harada olduğu və necə olması haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Daha sonra, xristianlığın yayılması ilə bu məbədlər kilsələrə çevrildi, amma bəzi adət və ənənələr indiyə kimi qorunub saxlanılıb.

Ləkit məbədi Bir ehtimala görə indiki Qax rayonunun Ləkit kəndi yaxınlığında yerləşən və digər alban kilsələrindən dairəvi şəkildə inşa edilməsi ilə fərqlənən (alban kilsələri ümumiyyətlə dördkünc planda inşa ediliblər) Ləkit məbədi yerində daha əvvəl məs Ay İlahəsi məbədi olub. Aya oxşar dairə şəkilində olması və səmaya doğru ucaldılan 4 mərtəbəli olması bu ehtimalları doğruldur.

Alban dilində ay sözünün tərcüməsi "xaş"-dır. Ay ilahəsinə də Xaş deyirdilər, onun şərəfinə ucaldılan ibadətgah və qurbangahlara da Xaş deyirdilər. Hər dəfə səmada Xaş görünəndə, axşam vaxtı qurban kəsilərdi və bütün gecəni Xaş işığı altında, Xaşın qürubuna qədər, bu qurbanlar bişirilərdi. Və Xaş məbədində Xaş tanrısının şərəfinə bişirilən bu müqəddəs yemək günümüzdə "xaş" adı ilə tanınır və sevilir.

Gördüyünüz kimi xaşın axşamdan səhərə kimi bişirilmə ənənəsi öz mistik və dini mənasını itirsə də, indiyə qədər qorunub saxlanılıb. Məs dini əsaslara görə xaş ancaq səhər yeyilir (ay batandan sonra), xaş məclisində xanımlar iştirak etməz (axı kahinlər ancaq kişilər idi) və söhbət, dini mərasimde musiqi və əyləncə olmaz və xaş aya oxşar kasədən yeyilir.

Mənbə[redaktə]

Xaş və Ləkit məbədi

Xarici keçidlər[redaktə]

Xaş və kəllə-paça

http://www.metbex.net/sorbalar/k%C9%99l%C9%99paca-xas.html