Xan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Monarxiya
Heraldic Royal Crown (Common).svg
Cetro.svg
Portal silver.svg
redaktə

Xan (Türk dili: Han, kaan, kağan, hakan), Monqol və türk dövlətlərində hökmdarlar tərəfindən istifadə edilən ünvanlardan biri və nisbi olaraq ən köhnələrindəndir. Avarlar dövründən bəri türk dövlət mədəniyyəti "xan" sözcüyünü saxlamaqdadır. Bu məzmunda "xan" sözü Tanhu, Bəy, Toktamış, Giray kimi türkcə bir söz olub türk dövlətləri üçün ayırıcı bir xüsusiyyət də meydana gətirər. Xan ünvanı eyni zamanda Türkcə olması baxımından da əhəmiyyətlidir. Türkcəyə "Sultan", "Məlik", "Şah", "Padşah", "Hünkar" kimi Ərəbcə ünvanlardan ayrılar.

Tərif və Məna[redaktə]

Xan, bir ölkəni, bir birliyi və ya bir boyu idarə edən adamdır. Mifologiya da tanrıların da sifəti olaraq istifadə edilər. İlk çağlarda xan eyni zamanda birliyin dini lideridir. Cəmiyyətə baş-şamanlık edən adamdır. Ata ruhları adına mərasimlər nizam edər. Taxta çıxdığında isə bir keçə üzərinə oturtulup doqquz dəfə şərqdən qərbə doğru çevrilir. Bu onun göyə çıxmasını, göyün doqquz qatını aşıb Tanrıya çatmasını ifadə edir. Təbii hadisələrin rəhbərlərdən qaynaqlandığı düşünülür. O təbiətə təsir edə bilər. Daha sonralar bu vəziyyət pis rəhbərin bərəkətsizliye, yaxşı olanın isə bolluğa səbəb olacağı inamı halına çevrilmişdir. Dövlətin gücü xaqanın nə qədər qutlu olduğuyla əlaqədardır. Qan sözü ilə yaxından əlaqədardır. Qan həyat verici bir güc olaraq və nəsildən nəsilə köçürülən bir həyat və xüsusiyyət daşıyıcısı şəklində düşünülər. Andlar qan axıdaraq edilir. Qanla islanmış dəsmallar sürtüldüyündə kor olan göz görməyə başlayır. Qanları bir-birinə qarışan insanların ömür boyu hətta ölümdən sonra belə bağlı qalacağına inanılar və bu səbəblə bir az südün içinə bir-iki damla öz qanlarını damlatarak çəkənlər "Qan qardaş" olarlar və soydan gələn qardaşlıq qədər etibarlı sayılır. Qəhrəmanlar doğularkən ovuclarında sərtləşmiş bir qan laxtası tutarlar. Monqolcada Xan sözü göy mənasını da ehtiva edər. Buyuruq/Buyruldu (fərman) və ya Yarlıx/Yarlıx (fərman) adı verilən əmrləri cəmiyyəti nizamlar və nağıllarda da tez-tez iştirak edər. Türklərdə Ege/Eğe sözü də kral mənasında istifadə edilər. Tigin/Tekin isə şahzadə deməkdir.

Xanım[redaktə]

Xanım, türk ictimai nizamında qadın idarəçi, kraliça deməkdir. Bir ölkəni, bir birliyi və ya bir boyu idarə edən qadındır. Mifologiya da tanrıçaların da sifəti olaraq istifadə edilər. Qanım şəklində də deyilər. Ece və ya Eçe olaraq da istifadə edilər. Dövlət idarəçilərini türklər; xan və xanım, monqollar isə xan və xatan (Qan "xaqan" və Qatan "xanım") olaraq ikitərəfli şəkildə ifadə edirlər. Xanım (kraliça) sözcüyünün törəyişi bu şəkildə izah edilər: Mete Xan (monqollar Çingiz Xan olduğunu söyləyərlər) gəlib özüne hörmət edən hər kəsin "xan"ım şəklində xitab etdiyi bir mühitdə, içəri girən yoldaşını görüncə "Bu da mənim Xanım" deyir. O gündən bu yana qadın idarəçilərə Xanım deyilir. İctimai həyat qəbulu olaraq qadının bu mövqeyi müzakirə edilməz bir gerçəkdir. Xan sözündən xanım sözünün törəməsine bənzər bir vəziyyət də Bəg/Bəğ (bəy)den Bəgüm sözünün meydana gəlməsidir. Begüm; Bəy sözünün dişi halıdır və qadın idarəçi, qadın şahzadə kimi mənalar ehtiva edər.

Türk dilində cinsiyyət çevirmə ekleriyle törədilən qadın və kişi idarəçi ünvanları bunlardır. Türkcədə dişi sözlər törətmək üçün istifadə edilən bir yol (çox tez-tez olmasa da)-ım /-im əlavəsidir.

  1. Xan və Xanım: Kral və Kraliça
  2. Bəğ və Bəgüm: Ağa (qubernator, şahzadə) və Xanım ağa (prenses)

Bundan başqa-çe /-ça əlavəsi ilə də törətmə edilə bilər:

  1. Kıral (Kral) və Kıralça (Kraliça ): Padşah və Xanım sultan
  2. Tigin və Tiginçe: Şahzadə və Qadın şahzadə

Əfsanəvi xanlar[redaktə]

Türk mifologiyasında adı çəkilən və dağlarda yaşayan əfsanəvi xanlar bu şəkildədir.

Gil xan[redaktə]

Türk və altay mifologiyasında əfsanəvi xaqan. Kil xan olaraq da deyilər. Gildağda yaşayır. Özünə dağın ətrafını çevirən palçıqdan çatıla bilməz. Gil "palçıq" sözü ilə təxminən eyni mənalar daşıyar.

Qur xan[redaktə]

Qurdağda yaşayan bir xaqan olduğu deyilər. Kür xan, Gur xan və ya Gür xan olaraq da tanınır. Oğuz xanın əmisidir. Şumerlerde yer altı tanrısının adı Kür olaraq keçər və onun qoruduğu çayın adı da Qurdur. Yer altı dünyasına da bu ad verilər. Kür/Qur/Gur sözü; güc, qüvvət, dayanıqlılıq, müstəqillik mənalarına gəlir.

Quz xan[redaktə]

Türk və altay mifologiyasında Quzdağda yaşayan əfsanəv xaqan. Küz xan və ya Güz xan olaraq da bilinər. Yaşadığı dağa çatmaq istəyənlər soyuqdan və küləkdən çata bilməzlər. Quz/Guz sözü; soyuq, gizli, qaranlıq deməkdir.

Buz xan[redaktə]

Musdağ (Buzdağ)da yaşayan bir xaqandır. Bus xan, Mus xan, Büs xan və ya Müs xan olaraq da deyilər. Monqollar Mos qan deyərlər. Buzlaqlar səbəbiylə özünə çatıla bilməz.

Or xan[redaktə]

Ordağda yaşayan xaqandır. Soyuqdan və küləkdən ona çatıla bilməz. Ur xan olaraq da deyilər. Oğuz xanın əmisidir. Ordu (Ordo) şəklində hərbi örgütlenmeyi ilk reallaşdıran adam olaraq qəbul edilir. Or sözü güc, qüvvət, ordu, yıxılmazlıq mənalarına gəlir. Ordu (hərbi), orda (xalq) bu kökdən törəmiş sözlərdir. Yerləşmək və mövqe mənaları vardır. Ucalıq ifadə edər.

Daş Xan[redaktə]

Türk və altay mifologiyasında Taş xan olaraq da xatırlanan və Daşdağda yaşayan bir xaqandır. Qayalıq bölgələr özünü qoruyar.

Etimologiya[redaktə]

(Xan/Han/Qan/Kan) kökündən törəmişdir. Soy və soyluluq mənaları ehtiva edir. Monqol, tungusca, mançurca və türkcədə kiçik səs fərqləri ilə həmişə eyni mənanı daşıyır.

Mənbə[redaktə]