Xaricilər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Xaricilər- (ərəb. الخرج, cəmi الخوارج, çıxıb gedənlər) Erkən İsam məzhəblərindən biri.

İslam
Selimiye Camii ve Mavi Gökyüzü.jpg
İslam Tarixi

İnancın əsasları

AllahQuran
PeyğəmbərHəcc
NamazZəkat
AzanZikr
İctihadCihad

Etiqad məzhəbləri

ƏşərilərMatüridilərMötəzililərRafizilərCebrilərMürcilərMuşebbiheBatinilərSələfilər

Sünnilər: HənəfilərMalikilərŞafiilərHənbəlilərZahirilər

Şiələr: İmamilər: (Cəfərilər (ƏxbarilərÜsulilərŞeyxilər)ƏləvilərƏnsarilər) • ZeydilərİsmaililərQərmətilərXaşxaşilərVaqifiyyəQeysanilərXürrəmilər

Xaricilər: ƏzrəqilərİbadilərSüfrilər

Yeni məzhəblər

VəhabilərKadiyanilik

Həmçinin bax

SufilərYəsəvilikNəqşibəndilikSührəvərdilikXəlvətilikSəfəvilikBayramilikCəlvətilikKübravilikMövləvilikRifailikMəlamətilikQələndərilikBəktaşilikHürufilikNöqtəvilikÇiştiyyəŞaziliyyəQadiriyyəNemətullahiyyəEhqaqiyəSənusilərRövşənilərXəttabilərNüseyrilərDruzlarİslam fəlsəfəsi

Yaranması[redaktə]

Xaricilik cərəyanının yaranması İslam xilafətində hakimiyyət uğrunda siyasi mübarizənin gücləndiyi, ictimai ziddiyyətlərin kəskinləşdiyi dövrə təsadüf edir. Tarixçilər xariciliyin meydana gəlməsini konkeret olaraq həzrət Əlinin xəlifəlik illərində baş vermiş Suffeyn döyüşündə hakim təyin edilməsi məsələsinin ortaya çıxması ilə əlaqələndirirlər.


Belə ki, Həzrət Əli ilə Müaviyə arasında 657-ci ildə Suffeyn yaxınlığındakı vuruşmada üstünlüyün bariz şəkildə həzrət Əli və tərəfdarlarında olduğu bir vaxtda Müaviyyənin döyüşçüləri hiyləgər Əmr ibn əl-Asın təklifi ilə Quran səhifələrini nizələrinin uclarına qaldıraraq qarşı tərəfi Quranın hökmünə tabe olmağa çağırdılar. Onlar öz düşmənlərini qan tökməyi dayandırmağa və həztət Əli ilə Müaviyyə arasındakı mübahisəni Qurana əsasən münsiflər məhkəməsi yolu ilə həll etməyə dəvət etdilər.


Öz silahdaşlarından bəzilərinin təkidli tələbi nəticəsində həzrət Əli vuruşmanı dayandırmağa məcbur oldu və xəlifəlik rütbəsinə nail olmaq hüququ məsələsinin hər iki tərəfin nümayəndələri vasitəsilə baxılmasına razılıq verdi. Tərəflərdən hakimlər Əmr ibn əl-As və mülayim təbiəti və təqvası ilə seçilən Əbu Musa əl-Əşari oldu. Lakin Əmr ibn əl-Asın hiyləyə əl atdı. O, Əbu Musa əl-Əşarini aldadaraq Əl-Əşarinin həzrət Əlini və Müaviyyənin xilafətdən uzaqlaşdırılması ilə bağlı məsciddəki fitvasından sonra minbərə çıxaraq Müaviyyəni xəlifə elan etdi və bundan sonra vəziyyət daha da gərginləşdi.


Hadisələrin bu cür cərəyan etməsi həzrət Əlinin ordusunda parçalanmaya səbəb oldu. Münaqişəni hakimlər yolu ilə həll edilməsini rədd edən, sayı 12 minə çatan döyüşçü həzrət Əlinin ordusundan ayrılaraq (xaric olaraq) Harura adlı məntəqədə toplandı. Onlar "hökm yalnız Allahındır", "Allahdan başqa heç kəsin hökm vermə haqqı yoxdur" şüarları səsləndirir, mübahisənin hakimlər yolu ilə həll edilməsinə razılıq verən həzrət Əli və Müaviyyəni, eləcə də tərəfdarlarını kafirlikdə ittiham edirdilər.


Həzrət Əlidən ayrılaraq əvvəlcə Harurada, sonra isə Nəhrəvanda toplaşan və Abdullah ibn Vəhb ər-Rasibi əl-Əzdini özlərinə xəlifə seçən xaricilər Əlini və Müaviyəni xilafətdən düşmüş elan etdilər. İlk əvvəl sayları 12 min nəfər idi. Sonradan həzrət Əlinin bir sıra tədbirləri nəticəsində onların böyük bir hissəsi üsyandan imtina edərək Əlinin ordusuna geri qayıtmış, yerdə cəmi 4 min nəfər qalmışdı.


Suffeyn döyüşündən cəmi bir il sonra Qərbi İranda-Nəhrəvan adlı yerin yaxınlığında baş vermiş vuruşmada həzrət Əlinin ordusu Xarici qoşun dəstələrini darmadağın etdi. Bəzi rəvayətlərə görə, bu döyüşdən yalnız 8-10 xarici sağ çıxmış, xilafətin müxtəlif bölgələrində məskunlaşaraq çoxlu sayda xarici təriqətləri yaratmışlar.

Prinsipləri[redaktə]

Xaricilər arasında bədəvi ərəblər üstünlük təşkil edirdilər. Yoxsulluq və çətin həyat şəraiti bu insanlarda sərt və kobud xarakter formalaşdırmışdı. İslama inamları səmimi idi, amma cahil və dar düşüncəli idilər. Quranı çox oxuyur, əmr və qadağalarına ciddi əməl edir, lakin ayələrin zahiri mənasını əsas götürürdülər. Onlar əksər hallarda doğru qəbul etdikləri yanlış təsəvvürlərinə görə hərəkət edir, dini biliklərə və rasional düşüncəyə məhəl qoymadan öz bildiklərini edirdilər. Bütün bu sadalananlar onları fanatikliyə, dözümsüzlüyə və zorakılığa sövq edirdi.

Onlar öz əqidələrinin doğruluğuna o qədər əmin idilər ki, bunun uğrunda hər an ölməyə, canlarını qurban verməyə hazır idilər. Heç bir zərurət, əsaslı səbəb olmadan həyatlarını təhlükə qarşısında qoymaqdan çəkinmirdilər. Öz dini baxışlarına və siyasi görüşlərinə tərəfdar olmayan, rəhbərlərini xəlifə kimi, tanımayan, həzrət Əlini, həzrət Osmanı kafir elan edib lənətləməyən hər müsəlmanı kafir sayır, amansızcasına öldürürdülər. Xaricilər dövrün siyasi sabitsizliyi və sosial problemlərindən narahat olduqlarını büruzə verir, müsəlmanlar arasında siyasi çəkişmələrin olmamasını, mütləq ədalətin hökm sürməsini, İslamın ilk dövrlərində olduğu kimi qardaşlıq və vəhdətin hakim kəsildiyi cəmiyyət və siyasi sistemin bərqərar olmasını arzulayırdılar. Onlar yüksək xəlifəlik vəzifəsinə İslam ehkamını bilən hər bir mömin müsəlmanın, hətta zəncinin seçilə biləcəyini iddia edir, xəlifənin hökmən Qureyş tayfasından olmasına dair sünni və şiə təsəvvürlərini rədd edirdilər. Xəlifəni icma mənafeyinin ifadəçisi və müdafiəçisi hesab edən xaricilər müsəlman icmasına sözsüz suverenlik verilməsini siyasi proqramlarının əsas maddəsi elan etmişdilər. Onların fikrincə, xəlifəni seçmiş olan ruhanilər icması onun yeritdiyi siyasət müsəlmanların əksəriyyətinin mənafeyinə uyğun gəlmədikdə onu istədiyi vaxt vəzifəsindən götürə, hətta öldürə də bilərdi


İlk dövrlərdə "Hökm yalnız Allahındır" şüarı altında toplanan Xaricilər Nəhrivan məğlubiyyətindən sonra müxtəlif şəxsləri özlərinə rəhbər seçərək bir neçə firqəyə ayrıldılar və fərqli əqidə prinsiplərini mənimsədilər. Məzhəb tarixçilərindən Kəbi və Şəhristaniyə görə, bütün Xaricilər sadəcə 3 prinsipi hamılıqla qəbul edirdilər:

  1. Həzrət Əli və həzrət Osmanı, hakimlər Əmr ibn əl-As və Əbu Musa əl-Əşarini, Cəməl döyüşünün əsas iştirakçıları olan həzrət Aişə, Təlhə və Zübeyri, eləcə də hakimlərin hökmünə razı olan hər kəsi kafir qəbul etmək.
  2. Böyük günah edən şəxsi cəhənnəmdə əbədi olaraq qalacaq kafirlərdən hesab etmək.
  3. Zalım dövlət başçısına qarşı üsyanı fərz qəbul etmək.


Xaricilərə görə, dövlət başçısının Qureyşdən olma zərurəti yoxdur. Azad seçim şəraitində hər bir şəxs rəhbər vəzifəsinə təyin edilə bilər. Hətta zülmə əl atdığı təqdirdə vəzifədən götürülməsinin asan olması mülahizəsinə əsasən, imamın Qureyşdən olmaması daha məqsədəuyğundur. Qeyd etmək lazımdır ki, Xaricilər təməl ideologiyaları baxımından Qurana və sünnəyə əsaslansalar da bir çox məsələlərdə əhli-sünnəyə qarşı çıxmışlar. Allahın axirətdə görülməyəcəyi, haqq-ədalətdən kənara çıxan imamı rəhbərlikdən uzaqlaşdırmaq üçün üsyan etmək, qiblə əhlini təkfir etmək (kafir elan etmək), Quranın məxluq olması ideyası, həzrət Məhəmmədin günahkarlara şəfaətçi olmasını rədd etmələri, böyük günah edənlərin əbədi cəhənnəmdə qalacaqları kimi ideyalar buna misal göstərilə bilər.