Xortdan

Xortdan folklor və xalq əfsanələrinə görə qaniçən məxluq, tez-tez ölülü olan. Xortdanlar əsasən Şərqi Avropa mifologiyasında var. Ən tanınmış ənənəyə görə onları günəş işığı, ürəyə vurulmuş ağcaqovaq payası, gümüş güllə və daha bir neçə şey öldürür.

Xortdanların xüsusiyyətləri

Ümumilikdə xortdanların əlamətləri aşağıdakı kimidir:

1. Gün işığından qorxurlar;
2. Gecələr məzarlardan çıxır (xırtlar / xortlar);
3. Qurbanlarını dişləyərək boğur, onların qanlarını içir və xüsusiyyətləri;
4. Məzardan xortlayan vampir adi meyitə xas olan çürümə əlamətlərinə malik olmur.
5. Ağızları daima qanlı olur, qanları laxtalanmır.

Bu məxluqlar qadın və ya kişi ola bilərlər, lakin çox vaxt çirkin qadınlar olurlar. Onların məkanı kimsəsiz və tənha yerlər, eləcə də qəbiristanlıqlardır. İnanca görə xortdan hücumundan qorunmaq üçün qəbiristanlığın yanından keçər­kən dua oxumaq lazımdır.

Türk mədəniyyətində xortdan

Xortlayan insanın axirətdən qovulduğuna inanılar. Guya ki, gecələr məzarından çıxan, kəfənlə ortalıqda gəzən bu varlıq sürətlə qaça bilər, ata minər, silahdan istifadə edə bilər, istədiyi insanı döyər, sevdiyi insanı qaçırar, evlərə hücum edər, yol kəsər.

Macar dilinin köklərini araşdırmaq məqsədi ilə Orta Asiyaya qədər dərviş qılığında səfər edən Professor Arminius Vambery'e görə: "Osmanlı dövründə məşhur bir inanca görə vampirlər ağac kovuklarında gizlənirlər və oralarda avlanırlarmış. Ele keçirilən vampirlər kəlləni kəsildikdən sonra bir çuvala qoyulub dənizə atılarmış."

1833-ci ildə Tırnova qazısı Ahmet Şükrü Əfəndi tərəfindən hökumət mərkəzinə göndərilmiş və Təqvim-i Vekayi qəzetinin 69. sayında nəşr olunmuş olan bir sənəddə bu ifadələr yer alır:

"Böyük bir izdihamla qəbiristanlığa gedildi. Şəkil taxtanı barmağında çevirməyə başlayınca şəkil sağlamlıqlarında yeniçəri ocağının qanlı zorbalarından Tekinoğlu Ali Alemdar ilə Apti Alemdar deyilən iki sakinin məzarına qarşı dayandı. Məzarlar açıldı. Cəsədlər yarım misli böyümüş, tükləri və dırnaqları da üç dörd uzanmış tapıldı. Gözlərini qan bürümüş, çox qorxunc idi. Qəbiristanlıqdakı bütün izdiham bunu gördü. Bu adamlar sağlamlıqlarında hər cür pis çirkin işi etmiş, təcavüz, namusa, mala hücum etmiş, adam öldürmüş. Yeniçəri ocaqları qaldırıldığı zaman bir təhər yaşlarına baxılaraq cəllada verilməmiş əcəlləri ilə ölmüş kəslər idi. Sağlamlıqlarında etdikləri azmış kimi indi də xalqa xəbis ruh olaraq tebelleş olmuşlar idi. Cadıcı Nikolanın tərifinə görə, bu kimi xəbis ruhları qovmaq üçün cəsədlərin göbəyinə bir ağac paya çaxılar və ürəkləri qaynar su ilə qaynadılırmış. Ali Alemdar ilə Apti Alemdarın cəsədləri məzardan çıxarıldı. Göbəklərinə bir ağac paya çaxıldı və ürəkləri bir qazan qaynar su ilə qaynadıldı. Lakin heç bir təsir etmədi. Cadıcı "bu cəsədləri yandırmaq gərək" dedi. Bu xüsusda şer'an da icazə verildi və iki yeniçərilərin məzardan çıxarılan cəsədləri məzarlıqda yandırıldı."

İzah edilən hadisədə kiçik farklarla Avropadaki cadıcılık üsulları izlənilməkdədir. Məsələn Avropa inancında paya göbəya deyildə ürəyin xəttinə çırpılır, ürəkləri qaynatmaq qədər cəsədlərin kellelerini uçurmaq da ənənəyə görə təsirli bir çarədir. Bu cür əsassız söz-söhbətlərin xalqı intizamsız yeniçərilərə qarşı hərəkətə keçirmək üçün ortaya atıldığı təxmin edilir.

Həmçinin baxın

• Xortlaq
• Vampir

Mənbə

• Türk Söylence Sözlüğü, Deniz Karakurt PDF
• İlber Ortaylı, İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, 25. Baskı, Sayfa 38 (türk.)