Yeddi gözəl (Nizami)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Yeddi Gözəl
fars. هفت‌پیکر
Bəhram Gur ov zamanı.jpg
Müəllif: Nizami Gəncəvi
Janr: məsnəvi
Orijinalın dili: fars dili
Orijinal nəşr olunub: 1197

"Yeddi gözəl"

Bəhramın yeddi gözəlin rəsmlərinə baxarkən, Nizami Gəncəvinin Xəmsəsindən "Yeddi Gözəl" poemasına çəkilmiş minyatür, Behzad məktəbi, 1479, eni 11 sm, hündürlüyü 18,5 sm, Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi, Bakı, Nr. 1161/N
Bəhramın əjdahanı öldürməsi, Nizami, Xəmsə, "Yeddi gözəl" poemasına çəkilmiş minyatür, XVI əsr eni 24 sm, hündürlüyü 33 sm, Elmlər Akademiyası, Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu, Bakı, M-156
Bəhramın iki şir arasından tacını götürməsi, Nizami Gəncəvinin Xəmsəsindən "Yeddi Gözəl" poemasına çəkilmiş minyatür, Behzad məktəbi, 1479, eni 10,5 sm, hündürlüyü 20 sm, Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi, Bakı, Nr. 1161/31

Yeddi gözəl (farsca: Həft Peykər – هفت پیکر) — Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Nizami Gəncəvinin "Xəmsə" toplusuna daxil olan əsərlərdən biridir. Nizami Gəncəvi bu əsəri 1197-ci ildə tamamlamış və onu Marağa hakimi Ələddin Körpə Arslana ithaf etmişdir. Poemanın mövzusu qədim İran tarixindən götürülmüşdür. Əsərdə təsvir olunan hadisələrinmərkəzində Sasanilər sülaləsinin beşinci hökmdarı Bəhram Gur dayanır. Şair əsərdə onun həyatını əks etdirmək adı altında, öz dövrü haqqında kəskin tənqidi fikirlər, romantik düşüncələr dolu bir əsər yaratmışdır. "Yeddi gözəl" adı rəmzi məna daşıyır. Lakin əsərə verilən bu romantik addan düzgün nəticə çıxarmaq lazımdır. Burada söhbət təkcə Bəhramın gözəllərlə əylənməsindən getmir, şairi düşündürən hökmdar və xalq problemi bu poemanın da mərkəzi xəttini təşkil edir. Bəhram ölkəni idarə etməyi əmək adamlarından çobandan öyrənib. O, fitnənin sözləri qarşısında öz səhvini başa düşüb haqsız hərəkətlərindən peşman olur. Şair ölkənin abadlaşması, xalqın firavan yaşaması üçün hökmdarı ədalətli olmağa, xalqa arxalanmağa çağırır.

Nizaminin bu mövzuya nə qədər ciddi yanaşdığı, uzun müddət axtarışlar apardığını belə dilə gətirmişdir:

Dünyada nə qədər kitab var belə,
Çalışıb, əlləşib gətirdim ələ,
Ərəbcə, dəricə, yeri düşərkən,
Buxari, Təbəri əsərlərindən.
Oxudum, oxudum, sonra da vardım,
Hər gizli xəznədən bir dürr çıxardım.
Əlimə yetişən hər bir varaqdan
Nüsxələr bağladım mən zaman-zaman.
Onda ki fikrimi saldım səhmana,
Dedim ki, qoy onu düzüm dastana.
Oxuyan bəyənib afərin desin,
Ariflər, alimlər mənə gülməsin.

"Yeddi gözəl", Nizami Gəncəvi

Nizami Bəhramı əsər boyu özünüdərketmə prossesində əks etdirir. "Oğlum Məhəmmədə nəsihət" adlı bəhslərdə şairin yeni insan idealı ifadə olunmuşdur:

İnsan yem dalınca qaçmasın gərək,
Quşdan ayıq olsun zirəkdən-zirək.
Çalış zəhmətinlə xalqının işinə yara,
Geysin əməlinlə dünya zər-xara.

...

İnsana arxadır onun kamalı,
Ağıldır hər kəsin dövləti, malı.

"Yeddi gözəl", Nizami Gəncəvi

Əsərdə Bəhram Gurun iki şir arasından tacı götürməsi onun taxtı-tacı əldə saxlamağa qadir olduğunu göstərir.

Səhər qızıl taclı, sabah xeyli şən,
Bir taxt yaratmışdı fil sümüyündən,
Rəy deyən, iş görən qolu güclülər,
Amirlər, hakimlər, kimdə var hünər,
Ərəblər, əcəmlər hey atlandılar,
Şirlər meydanına qanadlandılar.
Şirbanlar gətirdi şirləri gəldi,
Açıb buraxdılar, meydan düzəldi.
Qızğın həmlə etdi şir üstünə şir,
Qazılırdı sanki Bəhrama qəbir.
Şirlər arasına o şir saxlayan
Gətirib tac qoydu tamam qızıldan

...

Bəhram ətəyini sancdı belinə,
Həmlə etdi dönüb sabah yelinə.
Nərəsi şirlərə vəlvələ saldı,
Onların əlindən tac vurub aldı.
Şirlər gördü şahın məharətini,
Onun şirliyini, cəsarətini.

"Yeddi gözəl", Nizami Gəncəvi


"Yeddi gözəl" poemasının Azərbaycan dilinə xalq şairi M.Rahim tərcümə etmişdir.

"

گوهر نیک را ز عقد مریز وآنکه بد گوهرست ازو بگریز

بدگهر با کسی وفا نکند اصل بد در خطا خطا نکند

اصل بد با تو چون شود معطی آن نخواندی که اصل لایخطی

کژدم از راه آنکه بدگهرست ماندنش عیب و کشتنش هنرست

هنرآموز کز هنرمندی در گشائی کنی نه در بندی

هرکه ز آموختن ندارد ننگ در برآرد ز آب و لعل از سنگ

وانکه دانش نباشدش روزی ننگ دارد ز دانش‌آموزی

ای بسا تیز طبع کاهل کوش که شد از کاهلی سفال فروش

وای بسا کور دل که از تعلیم گشت قاضی‌القضات هفت اقلیم

"

Turandot[redaktə]

Turandot operasının orijinal süjeti Nizami Gəncəvinin “Yeddi gözəl” əsərindəki slavyan gözəlinin hekayəsindən götürülmüşdür[1][2][3][4]. Hekayədə qəddar, gözəl, hiyləgər şahzadə qızın adı çəkilməsə də bütün keyfiyyətləri ilə librettodakı Turandota bənzəyir. Fransız şərqşünas alimi Fransua Pöti de La Krua tərəfindən edilmiş tərcümədə sözü gedən personaj Turandot kimi təqdim edilmişdir[5][6]. Turandot fars sözü olub "Turan qızı" deməkdir. Tarixi baxımdan Turan Orta Asiya və Mavərənnəhr adlanan bölgənin adıdır. Geniş mənada isə türklərin yaşadığı bütün əraziləri bildirir.


Bəhram qırmızı sarayda (Slavyan gözəlinin yanında). Kalliqraf Mahmud. 1431. Ermitaj, Sankt-Peterburq
Slavyan gözəlinin Bəhrama hekayə söyləməsi

...
Dilbər gəlin kimi gözəl bir diyar
Orda saray qurub bir şah yaşardı,
Nazla bəslənilmiş bir qızı vardı.
...
Boyun əyməmişdir ər minnətinə
Oydu zamanın gözəl dilbəri,
Neylərdi yoldaşı neylərdi əri.
...
Biri zor göstərdi, biri zər, yalnız
Zoruyla qorudu zərini o qız.
Atası olmuşdu hər işdən bezar
Çünki hesabsızdır gələn aşiqlər
...
Hər kim arzulayır belə cananı,
Bir yox, gərək olsun min canı.
...
Nura tamaşaya pərvanə gəlsin,
Uzaqda durmasın meydana gəlsin.
...
Ondan eyləyərəm bir neçə sual.
Versə ləyaqətli cavablar əgər
Olar mənim üçün, demək, can-ciyər.
Şərtimi yerinə hər kim yetirər,
Olacaqdır mənə bir sevimli ər.
Yox əgər qırarsa şərti peymanı,
Düşsün öz boynuna özünün qanı.
...

Nizami Gəncəvi, “Yeddi gözəl”[7]

İstinadlar[redaktə]

  1. [1] The play The Seven Princesses, written by the Belgian poet and playwright Maurice Maeterlinck in 1891 AD, is inspired by Haft-Peykar. Also, the opera Turandot (Turandokht) by Giacomo Puccini is inspired by one of the stories in Haft-Peykar
  2. ency.cl Turandot (ing.)
  3. Turnadot - The Free Online Dictionary and Encyclopedia ...(ing.)
  4. Turandot - Turkcebilgi English Section(ing.)
  5. Сборник Пети де ля Кроа Les mille et jours (Париж, 1710—1712) составлен во время пребывания автора в Иране. Самая ранняя прозаическая персидская версия темы Турандот оказывается у Овфи в его «Сборнике рассказов», составленном вскоре после смерти Низами.(rus.)
  6. François de Blois. Haft Peykar (англ.) // Encyclopædia Iranica. — 15 декабря 2002. — Т. XI. — С. 522—524.
  7. “Yeddi gözəl”, Nizami Gəncəvi səh.184-187

Mənbə[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]

Nizami Gəncəvinin Xəmsəsi
Khamseh.JPG

Sirlər Xəzinəsi
Xosrov və Şirin
Leyli və Məcnun
Yeddi Gözəl
İsgəndərnamə

b·m·r