Yueçji

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
M.Ö.176-M.S.30 illər arasında Orta Asiyadaki Yueçji köçləri

Yueçji, ya da Roushi (Çincə: 月氏, yuèshì veya ròushì, oxunuşu yüe-şı və ya ro-şı; Yuezhi Çincə: 月支, yuèzhī ya da ròuzhī adıyla da bilinir; Əski Çincədə: Tokwar) və ya Yüeçi (Yüe-Cı) antik bir Orta Asiya xalqıdır.

Tarixçilərin çoxu Hind-Avropa kökenli[1] olduqlarına və tarixi qaynaqlarda adı keçən Toxaristanlılarla (Τοχάριοι) qohum ola biləcəklərinə [2][3] inanmaqdadır. Öncələri Xinjiangdaki Tarım hövzəsinin qərbinə yerleşmişdilər, daha sonra Mavərənnəhr, Baktriya və ardından Cənubi Asiyaya köç etmişlər; burada Kuşan imperiyasının qurulmasında rol oynamışdılar. Metal işlemeciliği və tarım kimi alanlarda yetkin durumda olup cam işçiliğinde hayli ileriydiler.

Kökənləri[redaktə]

M.Ö 3. yüzildə Çin və Orta Asiya

Yueçji adına, tarixi qeydlərdə, ilk dəfə bizim eradan əvvəl III yüzildə rastlanır. Çinin şimalında hakimdilər. Ana yurdları, Orta Asiyada Tanrı dağları ilə Qansu ətrafıydı. Böyük və Kiçik Yüeçiler olmak üzərə ikiyə ayrılırdı. bizim eradan əvvəl III yüzildə Çinin Şansi (Shanxi?) və Gansu əyalətlərində, qüvvətli bir dövlət qurdular. Çinlilerle sıx münasəbətdə oldular. Çin mədəniyyətini mənimsədilər. Millî qıyafət və dilləriylə, Çinlilərə bənzədilər. Hunların meşhur imparatorlarından Mete, Yüeçileri, bizim eradan əvvəl 203-cü ildə mağlub etdi. Yüeçiler dövləti yıxıldı. Çinden çıxaraq, Orta Asiyaya köçdülər. Makedonyalı İskəndərin, Baktriya (Bəlx) bölgəsinde qurduğu Yunan hakimiyətin., bizim eradan əvvəl 166-cı ildə son verdilər.

Bizim eradan əvvəl 129-cu ildə, Türkistana yerleşdiler. Türkistanda qüvvətli bir dövlət qurdular. İranın şərqini ələ keçirərək, Parflarla qonşu oldular. Partlara M.Ö. 127’de yenilince, beş ayrı beyliğe ayrıldılar. Bir asır birlik olamadılar. Kuşan bəyi Kucula, merkezleri Bəlx olmak üzere, Yüe-çiler’i, M.Ö. 25’te birleştirdi. Yüe-çilere, Kuşanlar denmeye başladı. Yüe-çiler, önce Çin kültürünü, sonra da Budizm inancını benimsediler. Bundan sonra, benliklerini kaybedip, tarihten silindiler.

Hunlarla savaş[redaktə]

Hun hökmdarı Mao-dunun yaşam öyküsünü anlatan Çin qaynaqları, burada Yüeçilerden sıklıkla bahseder. Buna göre Mao-dun, onu ortadan kaldırmak isteyen babası tarafından Yüeçilere rehin gönderilir ve sonra da Hunlar Yüeçilere saldırır, bu sayede Yüeçilerin Mao-dun'u öldürmesi beklenir. Ancak Mao-dun kaçmayı başarır ve ülkesine dönüp babasını devirerek yabgu olur.

Öykünün doğru olup olmadığı bilinmiyor, ancak Mao-dun'un Yüeçilere kin güttüğü bir gerçek. Nitekim Mao-dun, Altay halklarını bir çatı altında topladıktan sonra Yüeçilerle savaşa tutuştu ve Çin'le barış yaptıktan sonra tüm gücüyle Yüeçilere yüklendi. Savaşın detayları hakkında hiçbir kayıt bulunmamakla beraber Çinliler, özellikle Mao-dun'un hükümdarlığının sonlarına doğru "batıda kanlı savaşların" yapıldığını bildirmiştir. MÖ 177'de Mao-dun, direnişi kırarak Yüeçi ülkesini istila etti. Bu zaferini, Çin imparatoruna gönderdiği tehditkar bir mektupta tasvir etmiştir.

Mao-dun'un veliahtı Lao-şang da savaşı sonuna kadar götürdü. Onun döneminde, zaten yıpranmış olan Yüeçilere son darbe vuruldu. Tarım Havzası Hunlar tarafından ele geçirildi ve yabgu, Yüeçi hükümdarının kafatasından şarap kadehi yaptı.

Usunlarla Savaş[redaktə]

Yüeçilerin Hunlar karşısında başarısız olmasının bir nedeni de aynı anda batıda da savaşıyor olmaları olabilir. Nitekim Mao-dun Hunların başına geçtiği esnada, bozkırın batısında Yüeçiler, tüm güçleriyle Usunlara yüklenmekteydi. Usun hükümdarı Nandoumi'nin (Nandı Bey?) Yüeçiler tarafından katledildiği, bir yaşındaki oğlunun vahşi hayvanlara atıldığı, ancak kurtlar tarafından kurtarıldığı ve sonra da Mao-dun'a götürüldüğü yönünde bir öykü bulunmaktadır. Öyküyü göz önünde bulundurarak Vusunların Yüeçilere yenildiği, ancak sonrasında Hunlarla birleşip Yüeçileri iki taraftan kuşattıkları düşünebilir. Gerçekten de Yüeçiler yok edildikten sonra Vusun hükümdarını Hun yabgusuna bağlılık bildirirken görürüz.

Yueçji köçü[redaktə]

Hunlar karşısında bozulan Yüeçiler, yurtlarını terk ederek batıya doğru çekilmeye başladı. Ancak bu, fazlasıyla zor bir yolculuktu. İki kola (Büyük Yüeçi, Küçük Yüeçi) ayrılan Yüeçiler, Tanrı dağlarını aşaraq İskit torpaqlarına girdi ve onları əzərək bölgəni yağmaladı. Usunların tacizleri karşısında burada tutunamayarak MÖ 155'te güneye yöneldiler ve tarımla geçinen halkların yaşadığı, zengin Dayan ülkesini (Fərganə) talan ettiler. MÖ 145'te Yüeçilerin, Helen topraklarına girdiğini ve savaşa savaşa Mavərənnəhrə yerleşdiklərini görürük.

Helenler tərəfindən qurulmuş olan Baktria krallığını istila eden Yüeçiler, bu sayede Yunan kültürünün etkisine girdiler. Ayrıca Hindistana doğru sarkarak Buddizmlə tanıştılar. Sonuçta doğu ve batı arasında köprü olan bu halk, her iki kültürün kaynaştığı melez bir oluşumun içinde yer aldı.

Kuşanlar[redaktə]

Batıyla temas eden Yueçjilər, bundan sonraki qaynaqlarda farklı adlar aldı. Roma qaynaqlarında, doğudaki "Serica" ülkesi halkının Yüeçiler olduğu sanılmaktadır. Romalılar, bu halkın mavi gözlü ve kızıl saçlı olduğunu söyler ki bu tanım, Yüeçiler için doğrudur.

Sonraki devirlerde bəhs edilən Toxarların da Yüeçiler olduğu yönünde güçlü deliller bulunmaqdadır.

Maveraünnehir'e yerleşen Yüeçi kabilelerin biri de Kuşanlardı. Kuşanlar zamanla diğer kabilelere boyun eğdirerek yeni bir Yüeçi devleti kurmayı başardı.

Yueçjilərin Hunlar qarşısındaki yenilgisi, Orta Asiya bozkırı için bir dönüm noktasıdır. Bu sayede Hind-Avropalılarla Ural-Altaylılar arasında süregelen rekabet sona ermiş ve Orta Asiyada yüzillər boyunca sürecək olan Ural-Altay egemenliği başlamışdır.

İstinadlar[redaktə]

  1. "They are, by almost unanimous opinion, Indo-Europeans, probably the most oriental of those who occupied the steppes." Roux, p.90
  2. Mallory (2006), The Oxford introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European world, s. 35
  3. "According to some, they were the Tocharians, "Tokharoi", of Classical Antiquity", Roux, p.90

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]