Yusif Ziya

Talıbzadə Axund Yusif Mustafa oğlu — ilahiyyatçı, tərcüməçi, dramaturq, publisist.

Yusif Ziya 1877-ci il martın 20-də Gürcüstanda Tiflis şəhərində anadan olmuşdur. İbtidai təhsilini Zaqafqaziya Ruhani İdarəsinin nəzdində olan Rüşdiyyə məktəbində, ali dini təhsilini isə Məşhəddə Mirzə Cəfər mədrəsəsində almışdır. Bakıda Nəriman Nərimanov və Hacı Zeynalabdin Tağıyevlə görüşməsi onun mədəni-ictimai fəaliyyətə başlamasına təkan olmuşdur. Burada rus-tatar məktəbində şəriət müəllimi təyin olunmuşdur (1900). "Təhsiliqəvaid" adlı Azərbaycan dilinin qrammatikasını nəşr etdirmişdir (1901). Nəriman Nərimanovun "Nadir şah" tarixi dramını fars dilinə, "Hədiyyəyi-nisvan" kitabını isə farscadan doğma dilə çevirmişdir. "Sərvət və səxavətilə məşhur Hacı Zeynalabdin Tağıyevin tərcümeyi-əhvalı" kitabını, İslam tarixi əsasında tərtib etdiyi yeni dövrdə islam məmləkətlərinin xəritəsini ilk dəfə çap etdirmişdir. "Şərqi-rus", "Həyat", "İrşad", "Tərəqqi", "Füyuzat", "İqbal", "Şəlalə" qəzet və jurnallarında islam dini məsələləri, maarif və mədəniyyət problemləri barədə aktual məzmunlu məqalələrlə müntəzəm çıxış etmişdir. Azərbaycan ictimai-siyasi həyatına qatılmışdır. Dövri mətbuatda siyasət, maarif, mədəniyyət və dini mövzularda çıxış etmişdir (1918-1920). Nəriman Nərimanovun təklifı ilə Naxçıvan İnqilab Komitəsinin üzvü, general rütbəsi ilə Naxçıvan hərbi komissarı olmuşdur (1921-1922). Lakin bolşeviklərin Qafqazda apardığı siyasətlə barışmayıb istefaya çıxmış, Orta Asiyaya köçüb orada basmaçılara qoşulmuş, döyüşlərin birində şəhid olmuşdur. 1923-cü ilin payızında Türkmənistanda dəfn edilmişdir. Hacı Zeynalabdin Tağıyevin tövsiyəsi ilə Quranın Azərbaycan dilində tərcümə və təfsirini (3 cilddə) İstanbula, Türkiyə Sultanı Əbdül Həmidə hədiyyə aparmışdır (1907). "Ərmənusə" və "Əmir Xalid ibn Vəlid" faciələri Bakıda tamaşaya qoyulmuşdur (1910). Türkiyədə Hərbi təhsil aldıqdan sonra türk ordusu tərkibində erməni-rus birləşmələrinə qarşı mübarizədə fəal iştirak etmişdir (1912-1918). "İslam tarixi" (1907), "Həqiqəti-islam" (1909) və s. kitab və risalələri İslam dininin yeni dünyagörüşlə şərhinə, dini ehkamların geniş yayılmasına xidmət etmişdir.