Yuxugörmə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
"Rahibənin yuxusu" Karl Brüllovun rəsmi

Yuxugörmə - yuxunun ümumi və xarakteristika xüsusiyyətlərindən biri olub, yuxunun "Sürətli göz hərəkəti" (REM) adlı mərhələləriylə yaxından əlaqəli olan, vizual qəbul edilən duyğulardır. Yatmış insan yuxunun nə olduğunu bilmir və ondakı baş verən hadisələri canlı obyekt kimi qəbul edir. Yuxuların bioloji məzmunu, işləyişi və məqsədləri tamamilə aydın olmuş deyildir. Yuxulara "duyğusuz qəbul"unun bir növü və ya obyekti qəbul olaraq da baxmaq olar. Müxtəlif inanclara və təxminlərə də səbəb olan yuxular, hər vaxt üçün maraqlı və şərhə açıq bir mövzu meydana gətirmişlər. Fərqli psixologiya, parapsikoloqların və təcrübi spiritualistlər yuxuları fərqli formalarda şərh etmişlər. Yuxuların işləyişinin açıqlanması elmi birliyin ümumi qəbuluna görə fərziyyələr səviyyəsindən kənara çox gedə bilməyibdir. Yuxular hələ də sirrini qorumaqda olan bir araşdırma sahəsini təşkil edir. Yuxuların elmi araşdırılması oneiroloji adını alır. Şübhəsiz, heç kəs insanların nə vaxtdan yuxular görməsini dəqiqləşdirə bilməz. Elə bil yuxular insanlarla birgə yaranıb. Elə bu baxımdan da yuxular və onların həqiqi mahiyyəti, yaranması həmişə problem olaraq qalıb. Bütün bunlara baxmayaraq, yuxular gündəlik insan həyatının müəyyən bir hissəsinə çevrilib.

Yuxugörmənin təsnifatı[redaktə]

Yuxuda görülən hadisələrin heç bir təhrif olmadan həyata keçməsi də mümkündür. Belə yuxuları yalnız yüksək həssaslığa malik insanlar görürlər. Məsələn, yuxuda hər hansı bir yaxınının başına gələcəkləri görmüş insanlar hadisə baş verdikdən sonra və ya öncə hadisəni olduğu kimi danışa bilər. Belə yuxular "Gerçək yuxular" (həqiqi yuxular) adlanırlar. Belə yuxuları görənlər daha diqqətli olmalıdırlar və yuxuda gördüklərini düzgün qiymətləndirməlidirlər.

Yuxuda olan insan yuxuda bir çox şey görə bilər. Oyandığı zamansa bunların bəzilərini xatırlayır. Məhz xatırlanan bu hissələri yozmaq mümkündür. Yuxuyozmalar da daha çox bu 4-cü tip yuxular üçündür. Bəzən isə insanlar yuxuda daima eyni şeyləri görə bilir. Məsələn hər hansısa evi və ya insanı yuxuda daim təkrarən görə bilər. Halbuki həmin insanı və ya evi real həyatda tanımamaqdadır.

Yuxugörmənin tarixi[redaktə]

Yuxugörmənin qədim tarixə malik olmasını görmək çətin deyil. Şifahi xalq ədəbiyyatında, nağıllarda yuxularla bağlı səhnələrə, mülahizələrə tez-tez rast gəlinir. Əsrlər boyu formalaşmış yuxuyozma qaydaları indi hər birimizin ailəsinə ayaq açıb. Çox vaxtlar səhər yataqdan qalxan kimi tez yuxumuzu evdəki böyüklərə danışır və yozulmasını istəyirik. Bu tələbatlar nəzərə alınaraq müasir dövrdə çoxlu yuxuyozmalar kitabı satışa buraxılıb. Yuxugörmə tarixi-dini ədəbiyyatda və dini biliklərdə də özünə yer tapıb. Dində yuxugörmə tam ruhi və ilahi mahiyyət daşıyır. Tarixi-elmi təcrübə göstərir ki, yuxugörmə haqqında ən dəqiq və sanballı məlumatlar elə dindədir.[1]

Yuxugörmə dində[redaktə]

Çox olur ki, insanın ürəyindən bir şey keçir, amma ələ gətirə bilmir; elə də olur ki, arzulamadığı hadisələr başına gəlir. Əgər həyatda hər şey hər kəsin istədiyi kimi olsaydı, zalım hökmdarlar taxtlarından enib qara torpağa gömülərdilərmi?! Bütün bunları düşünmək və hər kiçik zərrədən tutmuş böyük planetlərə qədər hər bir şeyin Allah-Taalanın mizanına tabe olduğunu başa düşmək lazımdır. Demək ki, yuxular da Allah-Taalanın mizanına tabedir.

Kabus və ya qarabasma yuxugörmələri[redaktə]

Kabus və ya qarabasma adı verilən yuxular da vardır ki, belə yuxular adətən yaxşı başlayır. Yatan insan hər hansı xoş bir hadisəylə maraqlandığını görür və birdən-birə yuxudu qorxulu məqamlar başlayır. Yaxşı görüntülər bir anda dəhşət dolu anlarla yerini dəyişir. Belə yuxuların açıqlamasını əsəb həkimləri və psixoloqlar verirlər. Kabusları, yuxuda bir dəfə görülən qorxulu səhnələrlə qarışdırmaq olmaz. Qarabasma görən insan qorxur. Hərdən yatdığını və yuxu gördüyü hiss edərək oyanmağa çalışar. Amma ya oyana bilmir, ya da oyandığını zənn edərək yatmağa davam edir və yenidən qarabasmalar davam edir. Hər insan ömründə bir neçə dəfə kabus görür.

Yuxugörmənin təhqiqi və təhlili[redaktə]

Yuxugörmənin təhqiqi və təhlili də qədim tarixə malikdir. Tarix boyu filosoflar, elm adamları bu problemə müxtəlif münasibətlər bildiriblər. Hamımıza yaxşı məlumdur ki, yuxugörmə probleminə XIX əsrin sonunda geniş elmi baxışdan yanaşan məhz, Ziqmund Freyd olmuşdur. Onun 1900-cü ildə “Yuxuyozmalar “(Tolkovaniye snovideniye) kitabı çapdan çıxıb. Freyd ilk dəfə olaraq yuxuları fizioloji baxımdan, ancaq şüursuzluq hallarına əsaslanmaqla təhlil etməyə çalışıb.

XX əsrin ikinci yarısında beyni öyrənən alimlər bu sahədə müəyyən nailiyyətlər əldə etdilər. Məsələn, bəzi insanların rəngli yuxular görməsi təsdiqləndi, hətta kimlərin rəngli yuxular görməsini də mütəxəssislər əvvəlcədən müəyyənləşdirə bilirlər. Bundan əlavə, neyrofizioloqlar yuxu görən insanın psixikasında(beynində) hansı hissələrin aktiv olmasını dəqiqləşdirə biliblər. Hələlik bu əsas nailiyyətləri qazanmaq mümkün olub. Niyə və necə yuxu görürük sualının cavabını tapmağa isə hələlik heç yaxınlaşmaq belə mümkün deyil.

Alimlərin uzun müddətli araşdırmalarına baxmayaraq yuxu ilə bağlı bəzi məqamlar tam da aydınlaşmayıb.Yuxu ilə bağlı fikirlərdə Şərq və Qərb alimlərinin fikirləri üst-üstə düşmür.Qərblilər yuxunu izah etməyə çalışarkən bildirirlər ki, yuxu insanın gündəlik fəaliyyətinin nəticəsində gördüyü düşüncələrdir.Şərqlilər isə fərqli olaraq yuxunun ilahi bir mesaj olduğunu bildirirlər.Yuxuda insan bəzən başına gələcəkləri tamamilə eyni olaraq bəzən də müxtəlif mətnaltı məna və bənzətmələrlə görür. Məhz buna görə də yuxuları yazmaq lazım olur.İnsan ömrünün 3-də birini yataraq keçirir. Ancaq bu o demək deyil ki,hər yatdığımızda yuxu görürük.Alimlərin araşdırmaları göstərib ki sən demə yuxuların növləri də varmış.İnsan yatmaq üçün çarpayıya uzanır,və gözlərini yumur, Çox qısa müddət sonra göz qapaqları titrəməyə başlayır,və insan yuxuya gedir.Alimlərin fikrincə yatmaq üçün qəbul olunmuş bəzi yuxugətirən dərmanlar insanın yuxu görməsinə mane olur.Onlar hesab edirlər ki,təbii olaraq yuxuya getmiş, və hər bir insan yatdıqdan sonra mütləq yuxu görürlər.Yuxular ağ -qara rəngli ola bilər.Amma insanların çoxu yuxuların ağ-qara gördüklərini söyləyirlər.Daim yorğun və başı hər hansı mövzu ətrafında fikirlərlə dolu olan insanlar oyandıqları zaman qarışıq yuxular gördüklərini söyləyirlər.Əksərən onlar yuxularında fikirləşdikləri məsələ barəsində görürlər.Belə yuxuları yozmaq mümkün deyil.Kobus və ya qarabasma adı verilən yuxular da vardır ki,belə yuxular adətən yaxşı başlayır.Kabusları yuxuda bir dəfə görülən qorxulu səhnələrlə qarışdırmaq olmaz. Qarabasma görən insan qorxur.Hərdən yatdığını və yuxu gördüyünü hiss edərək oyanmağa çalışır.Amma ya oyana bilmir,ya da oyandığını zənn edərək yatmağa davam edirvə yenidən qarabasmalar davam edir.Hər insan ömründə bir neçə dəfə kabus görür. İngiltərədə edilən bir araşdırma qadınların kişilərdən daha çox kabus və romantik yuxular gördüyünü ortaya çıxardı.170 könüllü üzərində edilən araşdırmada yaxın zamanda gördükləri yuxuları izah etmələri istənilən təcrübələrdən kişilıərin yüzdə 30-u kabus gördüyünü söylədi.Başqa bir araşdırma kişiılərin qadınlara nəzərən daha rahat bir yuxu çəkdiklərini göstərdi.Qadınlardan bu mənfiliklərə tək səbəb olaraq bədən istiliyindəki dəyişiklik göstərildi. Yuxuları hər kəs görür, hətta o kəslər ki,yuxu görmədiklərinə əmindirlər.Onlar yanılmırlar, çünki onlar yuxu gördüklərini umurlar.Alimlər sübut edib ki,yuxuların 90%-ı unudulur.Xoruldayan zaman isə yuxu görülmür.Bunun elmi izahı yoxdur. Yuxu zamanı insan bədəni müəyyən qədər iflic olur. Ən çox yatma rekordu 18 gün 21 saat və 40 dəqiqə olmuşdur.Tibbi araşdırma olmadan birinin həqiqətən yatılı və ya oyaq olduğunu başa düşmək çətindir. İnsanlar bəzən özləri də hiss etmədən açıq gözlə yata bilərlər.Elm adamları isə 1998-ci ildə bir insanın yatarhən beynin yatma şəklini saatbasaat ekranlarda göstərdilər.[2]

Həmçinin bax[redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə]

Rus dilində[redaktə]

  • Нечаенко Д.А. «Сон, заветных исполненный знаков»: Таинства сновидений в мифологии, мировых религиях и художественной литературе. М.: Юридическая литература, 1991. — 304 с.
  • Малкольм Н. Состояние сна. / Пер. с англ. М.: ИГ «Прогресс-Культура», 1993. — 176 с.
  • Юнг К. Г. Воспоминания, сновидения, размышления. / Пер. с нем. Киев: AirLand, 1994. — 405 с.
  • Фромм Э. Забытый язык: Введение в понимание снов, волшебных сказок и мифов. / Пер. с англ. Ангарск: АО «Формат», 1994. — 161 с.
  • Элиаде М. Мифы, сновидения, мистерии. / Пер. с англ. М.: REFL-book, 1996. — 288 c.
  • Экзегетика снов: Европейские хроники сновидений. М.: Эксмо, 2002. — 464 с.
  • Акимов О. Е. Правда о Фрейде и психоанализе. М., 2005. — 279 с.
  • Путешествие в глубь сознания: Беседы с Далай-ламой о сне, видениях и смерти. / Пер. с англ. Нижний Новгород: Деком, 2005. — 272 с.
  • Бескова И. А. Природа сновидений (эпистемологический анализ). РАН, Ин-т философии. М., 2005. — 239 с.
  • Сны. Их происхождение и роль в христианском истолковании. М.: Образ, 2006. — 128 с.
  • Соловьёв В. Толковый словарь сновидений: Иллюстрированная история цивилизации снов. М.: Эксмо, 2006. — 1488 с., ил.
  • Большаков И. В. Предопределение и толкование снов в Древнем Египте (историко-философский аспект). СПб.: Алетейя, 2007. — 268 с., ил.
  • Мосс Р. Тайная история сновидений: Значение снов в различных культурах и жизни известных личностей. / Пер. с англ. СПб.: ИГ «Весь», 2010. — 464 с., ил.
  • Нечаенко Д.А. История литературных сновидений XIX—XX веков. Сновидение как форма культуры. М.: Университетская книга, 2011. — 784 с.
  • Нечаенко Д.А. «Двенадцать» как сновидческая мистерия (новое о поэтике легендарной поэмы Александра Блока). Журнал "Наш современник", М., 2011, № 8-9.

İngilis dilində[redaktə]

  • Malcolm N. Dreaming. London-New York, 1959.
  • Bosnak R. A Little Course in Dreams. New York: Shambhala Publications, 1998.
  • Moss R. Dreaming True. New York: Pocket Books, 2000.
  • Moss R. The Dreamer’s Book of the Dead. Rochester: Destiny Books, 2005.
  • Moss R. The Secret History of Dreaming. Printed in Canada, 2009.
  • Harris, William V., Dreams and Еxperience in Classical Antiquity (Cambridge, Mass.; London: Harvard University Press, 2009).

İstinadlar[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]

VikiAnbarda Yuxugörmə ilə əlaqəli mediafayllar var.