"Azərbaycan qədim mədəniyyət diyarıdır" plakat silsiləsi

*"Azərbaycan qədim mədəniyyət diyarıdır" plakat silsiləsi*
"Azərbaycan qədim mədəniyyət diyarıdır" plakat silsiləsi
	; Şah İsmayıl Xətainin portreti
Rəssam	Elmira Şahtaxtinskaya
Tarixi	1969-1988-ci illər (19 il)
Üslubu	portret-plakat
Saxlanıldığı yer	Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi (bir çoxu)

"Azərbaycan qədim mədəniyyət diyarıdır" plakat silsiləsi — Elmira Şahtaxtinskayaya məxsus plakat rəsm əsərlərinin toplusu.

Tarixi

Elmira Şahtaxtinskaya tərəfindən İmadəddin Nəsimi (1969), musiqiçi və bəstəkar Səfiəddin Urməvi (1973), Nəsrəddin Tusi (1973, 1980), Səttar Bəhlulzadə (1974), Üzeyir Hacıbəyov (1975), Səməd Vurğun (1976), Memar Əcəmi (1976), Sultan Məhəmməd (1976), mütəfəkkir Bəhmənyar (1978), Hüseyn Cavid (1982), Nizami Gəncəvi (1982), Fikrət Əmirov (1982), Arif Məlikov (1983), Qara Qarayev (1983), akademik Mirəsədulla Mirqasımov (1983), Rəşid Bakuvi (1984), Məhəmməd Füzuli (1984, 1993), Əbdülqadir Marağayi (1985), Müslüm Maqomayev (1985), Xaqani Şirvani (1986), Şah İsmayıl Xətai (1986), Mirəli Təbrizi (1988), şair Qətran Təbrizi (1988) kimi şəxsiyyətlərin plakatları çəkilmişdir.^[1] Rəssam 70-ci illərdə əsasən orta əsrlərdə yaşamış elm və mədəniyyət xadimlərinin, 70–80-ci illərdə isə müasir sənət ustalarının portretlərini yaratmışdır.^[2]

Elmira Şahtaxtinskaya hər bir rəsmi üzərində işləyərkən əvvəlcə həmin şəxsiyyətin yaşadığı dövrü araşdırmış, şəxsiyyətin həyatı və yaradıcılığını öyrənmişdir. Onun yaradıcılıq müşahidələri uğurlu əsərlərin yaradılmasına gətirib çıxarmışdır.^[1] Məsələn, Əcəmi Naxçıvaninin 850 illik yubileyi üçün hazırlanmış portretində memar şərq paltarında, hazırladığı memarlıq layihəsini əlində tutmuş şəkildə təsvir edilmişdir. Əsərin arxa fonunda Naxçıvan memarlıq məktəbinə aid olan abidələr, o cümlədən Yusif ibn Küseyir türbəsi, Möminə xatun türbəsi təsvir edilmişdir. Buradakı abidələr məharətli bir şəkildə tərənnüm edilmişdir.^[1]

Texnikası və mahiyyəti

Elmira Şahtaxtinskayanın "Azərbaycan qədim mədəniyyət diyarıdır" plakat silsiləsinə 30-a qədər rəsm daxildir. Bu rəsmlər Azərbaycan təsviri incəsənətində yeni bədii yaradıcılıq istiqaməti idi, sovet dövrü plakat janrının imkanlarını aşaraq, Təbriz miniatür məktəbinin ənənələrindən istifadə edirdi. Bu haqda rəssam qeyd edirdi:^[3]

Şərq miniatür rəngkarlığının dahiyanə nümunələrinə malikdir. Bunlar öz xarakterinə, bədii formasına, səthi-dekorativ şərtiliyinə, ümumiliyinə və eyni zamanda son dərəcə konkretliyinə görə Şərq plakatının öyrənilməsi və yaradılması üçün bir baza, əsas ola bilər.^[3]

Plakatları əsasən quaş və akvarellə yaradan rəssam plakatların təbliğat məqsədini daha ön plana çıxartmışdır. Rəsmlərdə həm vətənpərvərlik ideyası nəzərə çarpır, həm də Azərbaycan irsinin dünyaya tanıdılması məqsədilə seçilir.^[3] Rəsmlərdə təsvir edilən xadimlərin xarakteri və yaradıcılığına uyğun olaraq, romantik, duyğulu obrazları təsvir edilmişdir. Onların rəsmlərdə xüsusi şəkildə işıqlandırılması isə Şahtaxtinskayanın yüksək rəssamlıq xüsusiyyətini müəyyənləşdirir.^[4]

Elmira Şahtaxtinskaya plakat əsərlərində realizmə meyil etmiş, psixoloji xarakterin verilməsində obrazın açılmasına xüsusi tərzi ilə nail olmuşdur. Rəssam tarixi şəxsiyyətlərin əsərlərini yaradarkən peyzaj və portretin vəhdətinə nail olmuş, kompozisiyasının ünsürləri bir-birini tamamlamışdır.^[5]

Orta əsr və erkən müasir dövr şəxsiyyətləri

Əlişir Nəvainin 550 illiyinə həsr edilmiş plakatda şairin iri formalı fiquru oturan şəkildə təsvir edilmiş, onun müdrikliyi ağ əmmamə ilə ön plana çıxarılmışdır. Nəvainin rəsmdə mənalı cizgiləri, düşüncəli baxışları, çatılmış qaşları onu daha uzağa, daxili dünyasından gələn düşüncələr aləminə baxan şəkildə təsvir edilməsinə yol açmış, rəssam Nəvaiyə xas xüsusiyyətləri əsərləri və yaradıcılığı əsasında təyin edərək həll etmişdir. Rəsmdə miniatür məktəbi rəsmlərindən və Şərq ornamentlərindən istifadə edilmişdir.^[4]

İmadəddin Nəsiminin 600 illiyinə həsr edilmiş plakatda isə rəssam Nəsimiyə münasibətini və sevgisini bədii həllə göstərmişdir. Nəsiminin daş heykəl şəklində, mavi fonda axan süd rəngli buludlarla təsvir edilməsi ilə şairin təsviri lirik-romantik ifadələrlə rəsm tamaşaçılarına çatdırılmışdır. Rəssam Nəsiminin bir filosof olaraq hər dövrdə, hər zaman yaşayan fikirlərini rəmzi şəkildə ifadə etmişdir.^[4]

Elmira Şahtaxtinskaya tarixi şəxsiyyətləri işıqlı bir şəkildə təsvir etmək üçün qara fondan istifadə etmişdir. Sultan Məhəmməd, Əcəmi Naxçıvani, Nəsirəddin Tusi, Bəhmənyara aid təsvirlərdə bunu görmək mümkündür.^[4]

Rəssam Sultan Məhəmmədə həsr edilmiş portret isə Məhəmmədin "Kitab oxuyan gənc oğlan" miniatürünə sanki bir nəzirədir. Elmira Şahtaxtinskaya rəssamı onun öz əsərindəki vəziyyətdə təsvir edərək, rəssamın obrazının təsvirinə yox, onun yaradıcılıq dünyasındakı təsvirinə istiqamətlənmişdir. Rəsm tünd yaşıl fonda, Təbriz miniatür üslubunda verilmiş, Sultan Məhəmmədin gənc, ancaq müdrik olan təsviri yaradılmışdır. Elmira Şahtaxtinskaya Sultan Məhəmmədin "Kitab oxuyan gənc oğlan" miniatürünün bədii ənənələrindən istifadə etmiş, Məhəmmədin yaradıcılığını xüsusi bir şəkildə işıqlandırmışdır.^[4]^[6]

Müasir dövr şəxsiyyətləri

Elmira Şahtaxtinskaya müasir dövr şəxsiyyətlərinin portretlərini yaradarkən dərin psixologizminin verilməsində qrafik sərhədləri aşmışdır. Səttar Bəhlulzadəyə aid portretdə ciddilik və daxili lirizm öz həllini tapmış, profildən görünüş şəkilə inandırıcılıq vermişdir. Soyuq fonda hərarətli ləkənin verilməsi bu portretin xüsusiyyətidir.^[6]

Şahtaxtinskaya həmçinin Üzeyir Hacıbəyovun 90 illiyi münasibətilə portretini yaratmışdır. Rəssam notları təsvir etmək üçün qara fonda narıncı, sarı, qırmızı tonlardan istifadə etmişdir. "Üzeyir Hacıbəyov. Klassik Sovet musiqisi" sözlərinin alt hissədə yazılması rəsmin optik anlayışını və məzmunu oxumağa kömək etmiş, bu yazıların notları xatırlatması üçün şrift seçimi qarışıq və rəsmin yuxarı hissəsinə uyğun həyata keçirilmişdir.^[6]

Səməd Vurğunun 70 illiyi münasibətilə yaradılmış plakatda şair bir az yana baxar şəkildə təsvir edilmişdir. Təbiətin rəngli fonunda qara tonun ştrixləri ilə yaradılmış plakat şairin lirik dünyasını bütöv bir şəkildə təsvir edir. Rəsm sadə və yığcam bir kompozisiyaya sahibdir. Səməd Vurğunun dalğalı saçlarının buludlara qarışması isə şairin dünyasının təbiətlə bağlı hislərinin bədii təsviridir.^[6]^[5]