Çərçivə hekayəsi

Çərçivə hekayəsi, çərçivə kompozisiyası və ya çərçivəli nəql (ing. Frame story) — bir süjetin digərinin daxilində yer almasını nəzərdə tutan ədəbi kompozisiya üsulu. Məsələn, yazıçının öz giriş qeydlərini tamamlayıb sözü öz hekayəsini danışan qəhrəmana verməsi bu üsula nümunədir. Çərçivə hekayəsi oxucuları ilkin əsas süjetdən götürərək onun daxilindəki bir və ya bir neçə digər köməkçi hekayəyə yönləndirir. Bu üsul həmçinin oxucuları daxili hekayənin normalda başa düşülməsi çətin olan bəzi xüsusiyyətləri barədə məlumatlandırmaq üçün də istifadə edilə bilər. Bunu narativin ümumi strukturu və ya xarakterin şəxsiyyət dəyişikliyi ilə qarışdırmaq olmaz. Ədəbiyyatşünaslıqda bu üsul bəzən "sendviç nəqli" də adlandırılır.

Bu zaman bir narativ digər hekayənin içinə yerləşdirilir (və ya daxil edilir) və əsas çərçivəyə dair bir şərh funksiyasını yerinə yetirir (və ya əksinə). Çərçivəyəsalma üsulu Əhdi-Cədid mətnlərində tez-tez rast gəlinən populyar bir ədəbi texnikadır. Məsələn, İncil yazıçısı Mark əncir ağacının lənətlənməsi və quruması hekayəsini yarıda kəsərək araya başqa bir hekayə daxil edir. Burada əncir ağacı haqqındakı rəvayət, məbədin tacirlərdən təmizlənməsi hadisəsinə bir növ ilahiyyat şəraiti yaradır və şərh rolunu oynayır.

Daxili süjetlərin əyləndirici və cəlbedici xarakteri əsas "çərçivə" hekayəsinin didaktik (nəsihətamiz) tapşırığı ilə birləşərək əsərin bədii və məntiqi bütövlüyünə xidmət edir. Ukrayna ədəbiyyatında da çərçivə kompozisiyasına rast gəlinir; məsələn, İvan Frankonun "Donuz konstitusiyası" (ukr. Свинська конституція) adlı satirik hekayəsində müəllifin öz təqdimatı əsas bağlayıcı çərçivəni təşkil edir və çar konstitusiyasının riyakar mahiyyəti ilə acı reallıq arasındakı ziddiyyəti açmağa kömək edir.

Tarixi

Çərçivə hekayəsi janr olaraq antik dövrdə və Qədim Şərq ədəbiyyatlarında meydana gəlmişdir. Bunun ilk nümunələrinə Sanskrit dilində yazılmış Qunadhyanın "Böyük hekayəsi", "Pançatantra" təmsilləri, "Nağıl okeanı" (Kathasaritsagara), həmçinin "Sindibad", "Min bir gecə" nağılları, "Şukasaptati" (Tutuquşunun 70 nağılı) və "Tutinamə" kimi əsərlərdə rast gəlinir. Bu ənənə sonradan Qərb ədəbiyyatına da təsir edərək Cefri Çoserin "Kenterberi hekayələri", Navarralı Marqaretin "Heptameron"u və Covanni Bokkaççonun "Dekameron" kimi klassik əsərlərində müvəffəqiyyətlə tətbiq olunmuşdur.

Məlum olan ən qədim çərçivə hekayələrindən bəziləri Qədim Misir ədəbiyyatına məxsusdur. Bunlara Vestkar papirusunda yer alan hekayələr, "Gəmi qəzasına düçar olmuş dənizçinin nağılı" və "Natiq kəndlinin şikayətləri" daxildir. Hind ədəbiyyatındakı digər erkən nümunələr sırasına "Mahabharata" və "Ramayana" sanskrit eposları, Sintipanın "Yeddi müdrik ustad" hekayələri, həmçinin "Hitopadeşa" təmsillər məcmuəsi və "Vikram və Vampir" nağılları daxildir.

Bu kompozisiya forması əsrlər boyu tədricən Qərbə doğru yayılmış və böyük populyarlıq qazanaraq "Min bir gecə", "Dekameron" və "Kenterberi hekayələri" kimi fundamental məcmuələrin yaranmasına rəvac vermişdir.

Bu formatın əsas üstünlüyü onun çevikliyi idi; fərqli nağılçılar və ya mirzələr zaman keçdikcə bəyəndikləri və ya dövrün ruhuna müvafiq gələn daxili hekayələri saxlayır, maraqsız hesab etdiklərini çıxarır və başqa yerlərdən eşitdikləri yeni rəvayətləri çərçivəyə əlavə edirdilər. Bu hal xüsusilə əsrlər boyu müxtəlif variantları yaranan və hər versiyada fərqli daxili nağılları ehtiva edən "Min bir gecə" məcmusu ilə baş vermişdir.

Bir narativin digər hekayə danışma konteksti daxilində yerləşdirilməsi texnikası olduqca qədim köklərə malikdir. Bu üsul ən azı Homerin "Odisseya" dastanının ilkin nəğmələrinə qədər uzanır; burada baş qəhrəman Odissey çar Alkinooyun sarayında özünün çoxillik səyahətlərini və başından keçən macəraları çərçivə daxilində nəql edir.

Ədəbiyyat siyahısı

• Обрамлённая повесть // Литературная энциклопедия терминов и понятий. Институт научной информации по общественным наукам РАН: Интелвак. Под ред. А. Н. Николюкина. 2001. ISBN 5-93264-026-X.
• Шкловский В. Развертывание сюжета. Л. 1921.
• Шкловский В. Теория прозы. М. 1925.