Çanaqqala böhranı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Çanaqqala böhranı
Əsas münaqişə: Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi
Tarix sentyabr-oktyabr 1922
Yeri Çanaqqala
Nəticəsi

İngilislərin Anadoludan çıxarılması

  • İstanbulun qurtuluşu
  • Mudanya barışığı
  • Lozanna müqaviləsi
  • İngilis daxili siyasətində gərginlik yaşandı; Böyük Britaniya baş naziri Lloyd Corc vəzifəsindən istefa etdi.
  • Kanada ilə Böyük Britaniya arasındakı əlaqələr Böyük Britaniyanın aleyhində təsirləndi.
Münaqişə tərəfləri

Flag of the Ottoman Empire.svg Ankara Hökuməti

Flag of the United Kingdom.svg Böyük Britaniya
Flag of France.svg Fransa
Flag of Italy (1861–1946).svg İtaliya
State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg Yunanıstan

Komandan(lar)

Flag of the Ottoman Empire.svg Mustafa Kamal Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg İsmət Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg Fevzi Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg Fəxrəddin Paşa

Flag of the United Kingdom.svg Devid Lloyd Corc
Flag of the United Kingdom.svg Uinston Çörçill
Flag of France.svg Raymon Puankare

İtkilər

yoxdur

yoxdur

Çanaqqala böhranı (türk. Çanakkale Krizi, ing. Chanak Crisis) — 1922-ci ilin sentyabrında neytral bölgəni izləmək üçün Çanaqqala yaxınlığında yerləşən ingilis və fransız qoşunları ilə neytral bölgəyə gedən türk qoşunları arasındakı müharibə təhlükəsi idi.

İngilis Kabinetinin böhrana qarşı rəftarı Böyük Britaniya baş naziri Devid Lloyd Corcun düşməsinə böyük bir qatqı təmin etdi. Üstəlik, bu, Kanada hökumətinin Böyük Britaniyadan diplomatik baxımdan müstəqil olduğu ilk hadisə idi.

Bu böhran 1931-ci il tarixli Vestminster nizamnaməsi üçün Britaniya Millətlər Birliyi dominionlarının xarici siyasətdə müstəqillik əldə etdiyini təyin edən mühüm amildir.

Hadisələr[redaktə | əsas redaktə]

Türk əsgərləri yalnız Yunanıstan qoşunlarını məğlub etmiş və 9 sentyabr 1922-ci ildə İzmiri bərpa etmiş və İstanbulun neytral ərazisində irəliləmişdilər. Böyük Britaniyanın Nazirlər Kabineti 15 sentyabrda bir araya gəldi və ingilis qüvvələrinin mövqelərini qoruyacaqlarına qərar verdi. Xarici İşlər və Tərəfdaşlıq Məsələləri üzrə Dövlət Katibi Lord Kerzonun olmaması səbəbindən gələn gün, Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə Türkiyə, Britaniya və Dominion tərəfindən müharibə bəyannaməsi ilə Türkiyəyə təhdid edən bir mesaj göndərdi. Sevr müqaviləsini pozmuşdu.

Sentyabrın 18-də Londona qayıtdıqdan sonra, Kerzon Fransa baş naziri Raymon Puankareyi Türkiyə ilə qəzəbləndirəcəyini və məsələnin ağırlığını azaltmağa çalışdı. Bununla birlikdə Puankare, Çanaqqalada iştirak edən fransız şöbəsinin geri çəkilməsinə əmr vermişdi, lakin türkləri neytral bölgəyə hörmət etməyə də əmin idi. Kerzon, 20 sentyabrda Parisə gəldi və Puankare ilə bir neçə qəzəbli görüşdən sonra türklərlə bir silahlanma müzakirəsi üçün razılığa gəldi.

İngilis xalqı Çanaqqalada təkrar bir müharibəyə iştirak etmək ehtimalı ilə panikləndi. Baş nazir Devid Lloyd Corc, Britaniya Millətlər Birliyinin baş nazirləri ilə tam danışıqlar etməməsinə kömək etmədi.

Səkkiz il əvvəl, Birinci Dünya müharibəsi baş verdiyi zaman, xüsusən Kanada avtomatik olaraq münaqişə ilə əlaqəli olduğunu düşünməmişdir; ancaq bu dəfə Baş nazir Makkenzi Kinq, Kanada Məclisinin işin gedişində ölkənin nə edəcəyi mövzusunda qərar verəcəyini təkid etdi. Daha sonra, Məclis Ticarət Palatasında problem müzakirə edildikdə, Çanaqqala təhlükəsi keçdi. Buna baxmayaraq Kinq bunu belə izah etdi: Kanada Parlamenti, Kanada xarici əlaqələrdə rol oynayacağını və Britaniya hökumətindən uzaqlaşa biləcəyinə qərar verəcəkdi. Dominionların digər baş nazirləri belə Serbiya, İtaliyaRumıniya kimi dəstək verməmişdir.

Nəticələr[redaktə | əsas redaktə]

Mühafizəkarlar Partiyası 12 oktyabr 1922-ci ildə Karlton Haus bəyannaməsilə həm hökumətdən çəkildi həm də növbəti seçkilərin Liberal Partiyadan ayrı olacağını elan etdi. Belə ki, Lloyd Corcun heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Bundan əlavə, Lord Kerzon Lloyd Corcdan öz dəstəyini aldığını izah etdi. Lloyd Corc daha sonra partiya siyasətində əhəmiyyətli bir rəqəm olaraq dönməmək üçün baş nazirlik vəzifəsindən istefa etdi.

Lozanna müqaviləsinin onaylanmasından sonra ingilis və fransız qüvvələri 1923-cü ilin yaz aylarında neytral bölgədən çəkildi.