Çayda Çıraq (xalq rəqsi)

Çayda Çıraq — Elazığ bölgəsinə aid halay növündən olan xalq rəqsidir. Dünyada bu rəqs "Şam rəqsi" kimi də tanınır. Adətən sazsız, "nanay" adlı xalq mahnılarının müşayiəti ilə ifa olunur. İndiki Elazığ bölgəsinin toylarında kifayət qədər yayılmış rəqs növüdür.

Necə rəqs edilir

Rəqs özünəməxsus musiqinin müşaiyəti və xalq mahnıları ilə ifa olunur. Oyunun əvvəlində bu sözlər səslənir: "Şamlar şamdanlarda yansın, yeniyetmələr növbə alsın. Nağaralar çalınsın, Çayda Çıraq başlasın". Sözlər səsləndikdən sonra, rəqsi ifa edəcək komanda rəqs meydançasına daxil olur. Girişdən sonra dairə qurularaq, ifaya başlanılır. Dairə yarandıqdan sonra qızlar mərkəzə keçir və çömbəlirlər. Hər bir kişi rəqqas öz tərəfdaşının ətrafında bir dəfə dövrə vurur. Sonra dairə yenidən yaradılır və düz bir xətt meydana gələnə qədər dövrə vurulur. Düz xətt yaratdıqdan sonra 8 addım irəli atılır, sonra şamdanlar əyilərək yerə qoyulur. Şamdanlar yerə düzüldükdən sonra, çayda çıraq oyununa xas xalq mahnısı oxunulur. Xalq mahnısından sonra yenidən şamdanlar götürülür və rəqqaslar rəqs meydanını tərk edirlər.

Geyim və aksesuarlar

Çayda Çıraq oynayarkən istifadə edilən geyim ve aksesuarlar aşağıdakılardır:

Qadınların geyim və aksesuarları

• Baş örtüyü
• Köynək
• Üç ətək
• Şalvar
• Kəmər
• Çəkmə

Kişilərin geyim və aksesuarları

• Köynək
• Jilet
• Kəmərbənd
• Şalvar
• Yumurta daban ayaqqabı

Həm qadın, həm də kişilərin istifadə etdiyi aksesuarlar

• Şamdan
• Şam

Çayda Çıraq türküsü

Çayda Çıraq rəqsi Çayda Çıraq türküsü müşaiyəti ilə ifa olunur. Türkünün sözləri aşağıdakı kimidir:

Çayda çıraq yanır

Xanım nanay vay nanay

Nanay gözəl nanay

Nanay gülüm nanay

Ayda yılda yanıyor

Hanım nanay vay nanay

Nanay güzelim nanay

Nanay gülüm nanay

Yavaş yeri sevdiyim

Xanım nanay vay nanay

Nanay gülüm nanay

Nanay gözəlim nanay

Engeller uyanıyor

Xanım nanay oy nanay

Nanay gülüm nanay

Nanay sevdiğim nanay

Qarşıda oturanlar

Xanım nanay oy nanay

Nanay gülüm nanay

Nanay gülüm nanay

Az dərdim artıranlar

Xanım nanay vay nanay

Nanay sevdiyim nanay

Nanay gözəlim nanay

Başıma ağıl qoyun

Xanım nanay oy nanay

Nanay gülüm nanay

Nanay sevdiyim nanay

Sevdadan qurtulanlar

Xanım nanay oy nanay

Nanay gülüm nanay

Nanay sevdiyim nanay

Bağ altına bağ altına

Bağ altına bağ altına

Dolandım sərvan altına

Al məni yorğan altına

Əfsanələr

Çayda Çıra rəqsi və xalq mahnılarının yaranması ilə bağlı müxtəlif rəvayətlər mövcuddur. Bunlardan bəziləri aşağıdakılardır:

1-ci əfsanə

Əfsanələrdən birində Elazığ yaxınlığında bir dərənin hər iki sahilində məskunlaşmış tayfalardan olan iki gəncin sevgisindən bəhs edir. Aşiqlər gecələr yandırdıqları məşəllərlə bir-birlərinə işarə edər,oğlan gənc qızın yandırdığı məşəllərə, qarşı sahilə tərəf üzüb, ona qovuşardu. Bir gecə gən oölanı çayın gur suları aparar. Qız sevgilisini çay boyu axtarıb, tapa bilməyəndə özünü suya atar. Çayda Çıra xalq mahnısı və rəqsi bu sevgini ifadə etmək üçün yaradılmışdır. Bu əfsanə 1982-ci ildə çəkilən ÜÇayda Çıra əfsanəsi" filminin mövzusu olub.

2-ci əfsanə

Digər əfsanə isə Elazığ yaxınlığındakı Harıngit (və ya Harınket) çayının sahilində keçirilmiş toy haqqındadır. Bir kəndin kəndxudası oğlunu başqa bir kəndin kəndxudasının qızı ilə evləndirir, xına gecəsində isə qəfildən ay tutulur. Qaranlıqda qalan qonaqlar bunu uğursuzluq kimi şərh edirlər. Bu vəziyyətdən üzülən oğlanın anası ərazidəki bütün şamları toplatdırır. Şamları boşqablara düzdürüb, yandırtdırıb, oynayan qızvə gəlinlərin əlinə verib, özü də onlara qoşulub. Qaranlıqda çayın sahilində yanan şamları görmək hər kəsi həyəcanlandırıb. Bu coşqu ilə xalq mahnıları oxunub, halay rəqsləri ifa olunub və əyləncə davam edib. Rəvayətə görə, Çayda Çıra belə yaranıb və bu günə qədər gəlib çatıb.