Çeçen-Rus müharibələri

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Birinci Çeçen-Rus Müharibəsi
Tarix 11 Dekabr 1994 - 31 Avqust 1996
Yeri Çeçenistan,
İnquşetiya,
Rusiya,
Stavropol diyarı,
Dağıstan
Nəticəsi Çeçenistanın siyasi qələbəsi.
Xasavyurtdan Rusiya qoşunlarının çıxarılması.
Çeçenistan de-fakto müstəqilliyini davam etdirilməsi.
Münaqişə tərəfləri
Flag of Russia.svg Rusiya Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg
Flag of Jihad.svg Müsəlman muzdlu əsgərlər
Türk mücahidlər
Ukrayna Milli Assambleyası
Komandanları
Flag of Russia.svg Rusiya Boris Yeltsin
Flag of Russia.svg Rusiya Pavel Qraçov
Flag of Russia.svg Rusiya Anatoli Klukov
Flag of Russia.svg Rusiya Anatoli Romanov
Flag of Russia.svg Rusiya Konstantin Pulikovski
Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg Cövhər Dudayev
Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg Zelimxan Yandarbiyev
Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg Aslan Maşhadov
Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg Şamil Basayev
Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg Əmir Xəttab
Tərəflərin qüvvəsi
Flag of Russia.svg Rusiya 38,000 (December 1994)
70,500 (February 1995)
Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg,bilinməyən güclər
İtkilər
Hərbi: 5,732 həlak olub və ya itkin düşüb (Rusiya rəsmi rəqəm)

Mülki: Ən azı 161 Çeçenistandan kənarda həlak olub

Hərbi: 17,391 həlak olub və ya itkin düşüb (Rusiya rəsmi qiymətləndirilməsi 2001)
Mülki: 50,000-100,000 Həlak olub 
80,000 (İnsan hüquqları qrupları qiymətləndirirlər)

1991-ci ildə SSRİ dağılandan sonra Çeçenistan öz müstəqilliyini elan etdi, amma bu müstəqillik heç bir ölkə tərəfındən tanınmadı. Bununla belə çeçenlər bu yoldan çəkinmədilər və 1991-ci ildə keçirilən seçkilərdə general Cövhər Dudayevi özlərinə prezident seçdilər. Rusiya mərkəzi hakimiyyəti bu seçkiləri qeyri-qanuni elan edib onun nəticələrini tanımadı. Ruslar Cövhər Dudayevə müxalif rəqib kimi Ömər Avturxanovu ortaya çıxardı və silahla da təchiz edirdi. Rusiya tərəfli müxalif güclərin məğlubiyyəti üzərinə Rusiya prezidenti Boris Yeltsin 48 saat içində silahlarını yerə qoymalarını dedi. Cöhvər Dudayev isə onun bu işə qarışa bilməyəcəyini dedi. Daha sonra rus qoşunları Qroznıya aviazərbələr endirməyə başlayır və beləliklə müharibə də başlayır. 4000 Rus əsgəri Çeçenistana aid Nattereçni şəhərini tuturlar. Bundan bir qədər əvvəl Cövhər Dudayevə məxsus qüvvələr bir qədər rus əsgərini əsir edir. Rusiya bu əsirlərin azad edilməsi üçün ultimatum verir. Əsirlər məsələsi ultimatumla həll edilə bilmədiyindən Cövhər Dudayevlə Rusiya Müdafiə Naziri Pavel Qraçov arasında danışıqlar olur. Razılaşmalara rəğmən ruslar 6 dekabr 1994`də Qroznını yenidən bombalayır. 11 dekabrda Ruslar Çeçen torpaqlarına girir. İki ilə yaxın gedən döyüşlərin ardından tərəflər arasında Hasavyurt Müqaviləsi imzalanır. Müqaviləyə görə Çeçenistanın müstəqilliyi Rusiya tərəfindən rəsmən tanındı və siyasi statusu 5 il içində qərarlaşdırılacaqdı. Müharibə ərəfəsində rus hərbi qüvvələri 6 000-dən çox, çeçen hərbi qüvvələri 18 000-dən çox və 50 000 (qeyri-rəsmi 100 000-ə yaxın) dinc əhali həyatını itirdi.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]