Çin Respublikası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Çin Respublikası
ing. Republic of China
Çin bayrağı
Bayraq
Çin Respublikasının Gerbi
Gerb
Locator map of the ROC Taiwan.svg
Rəsmi dil Çin dili
Paytaxt Taipey
Prezident Ma İnüzyu
Baş Nazir Szyan İxya
Ərazi
 - Ümumi
 - % Su
134-ci yer
35 980 км² km²
10.3%
Əhali
 - Ümumi
 - Əhali sıxlığı
54-ci yer
23 299 716
8.4/km²
Müstəqillik günü 10 oktyabr 1911
Pul Yeni Tayvan Dolları (TWD)
Saat qurşağı UTC/GMT+8
Internet TLD .tw
Telefon kodu +886
China.svg
China.svg

Çin tarixi
Çin tarixi
Mədəniyyət • Din • Fəlsəfə • Mifologiyası
Dao • Daosizm • Leqizm • Tao Te Çinq • Konfutsiçilik • Kon Fu Dzı • Lao-tszı • Moizm • Mo-tszı • İn və Yan • Li • 36 stratagem • Citkundo • Kunq-fu • Tay çi çuan  • Uşu • Vin Çun • Dim Mak • Şaolin
Üç hökmdar və beş imperator
Sya sülaləsi
Şan sülaləsi
Çjou sülaləsi
Şərqi Çjou Yaz-Payız
Döyüşən çarlıqlar
China.Terracotta statues014.jpg
Tsin sülaləsi
Fort-red.svg
Çu sülaləsi — qarışıq dövr
Paper Hexagonal Icon.svg
Han sülaləsi
Qərbi Han
Sin sülaləsi, Van Man
Şərqi Han
Legenda miejsce bitwy.svg
Üç çarlıq
Legenda miejsce bitwy.svg
South-pointing chariot (Science Museum model).jpg
Vey
Şu U
Qərbi Çzin
16 barbar Şərqi Çzin
Cənub və Şimal sülalələri
Suy sülaləsi
Tan sülaləsi
Qing Dynasty Plate with valance.jpg
China 24 cardinal directions.png
Bild.gif
Çin Respublikası
Çin Respublikası
Portal silver.svg


Çin Respublikası (çin. 中華民國, 中华民国Zhōnghuá Mínguó, Çjunxua Minqo, ing. Republic of China;) qeyri-rəsmi, yerləşdiyi Tayvan adasının adına uyğun olaraq Tayvan adlanır — Şərqi Asiyada qismən tanınan dövlət.

Çin Respublikası çox ölkə tərəfindən tanınmayan, Tayvan adasında yerləşən və əksəriyyətlə bu ada adı ilə xatırlanan uzaq şərq ölkəsidir. 1912-ci ildə bu günki Çin Xalq Respublikası torpaqlarında qurulan ölkə Birləşmiş Millətlər Cəmiyyətinin üzvü idi. Tayvanda daxil olmaq üzrə ətraf adalarla birlikdə İkinci Dünya Müharibəsi sonrasında sərhədləri içərisinə daxil etmişdi. 1949-cu ildəki Çin Vətəndaş müharibəsisini Çin Milli Partiyasının hakimiyyəti itirməsi üzərinə ölkə Çin Kommunist Partiyası rəhbərliyinin əlinə keçir. Bunulada Çin Xalq Respublikası qurulur. Çin Milli Partiyasının lideri Şek Tayvan adasına qaçmalı olur. Çin Respublikasının fəaliyyətini buradan davam etdiyini dünyaya elan etdir. 1949-cu ildəki bu yenidən quruluş dünya tərəfindən qəbul olunur. 1971-ci ilə gəlindiyində Çin Respublikası Birləşmiş Millətlər Təşkilatından çıxarılaraq ora Çin Xalq Respublikası daxil edilir. İndiki vaxtda Çin Respublikası 23 ölkə tərəfindən tanınmaqdadır. Çin ifadəsi Çin Xalq Respublikası adına istifadə edilərkən, Çin Respublikasına isə ümumiyyətlə Tayvan deyilməkdədir. Bunun yanında beynəlxalq quruluşlarda Çin Taypesi (Chinese Taipei) adı ilə üzv olmuşdur. Əhalisinin 90 % çoxu Xan Çinlisi olan bu ada Çin Xalq Respublikası ilə sıx ticarit əlaqələri yaratmışdır. Bununla belə kamunist rejimi ilə qarşılıqlı silahlanma vəziyyətindədir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Boxer Qiyamı 1911-ci ildə Qing Xanədanlığının devrilməsi ilə Milliyyətçi Partiyası lideri Kuomingtang təqdim etdiyi qanunlar əsasında qurulmuşdur. Bununlada Çində 2000 illik imperatorluq sona çatdırmışdır. İlk başçısı təqdim etdiyi qanunamə qısa müddət sonra legitinliyini itirmişdir. Yerinə General Yuan Shi Kai keçmiş və bir müddət sonra diktatorluq meylləriylə ölkəni yenidən çətin bir vəziyyətə salmışdır. 1916 -cı ildə Yuanın ölməsi ilə əleyhdarları artmışdır. 4 May 1919-cı ildə tələbələrin xarici malları boykot etdiyi bir qiyam baş verir. Rusiyadakı inqilabdan ilham alan bir qrup gənc 1921-ci ildə Çin Kommunist Partiyasını qururlar. Üzvləri arasında Zhou Ən və Mao Zedonq kimi daha sonradan böyük əhəmiyyət qazanacaq olan adlar vardı. ÇKP ilə Millətçilər arasında əlaqələr əvvəllərdə yaxşı olsa da 1925-ci ildə Yatsansanın ölməsiylə bu əlaqələr pozulmuşdur. Yatsansanın yerinə keçən Zəng Sürüş Şek, ÇKPin əksinə Qərbə yaxınlaşmaqdan yana olduğu üçün iki partiya qarşı-qarşıya gəlmişdir. Bir kommunist qiyamından qorxan Zəng Sürüş Şek əvvəl dərs olması üçün 1927-ci ildə bir çox kommunisti öldürtmüşdür. Bu gərginlik ölkəni milliyyətçilər və kommunistlər arasında uzun bir vətəndaş müharibəsiyə sürükləmuşdir.

Çin Komünist Partisi'nin kurulması[redaktə | əsas redaktə]

Rusiyadakı inqilabın müvəffəqiyyətində cəsarət alan/sahə bir qrup aydın 1921də Çin Kommunist Partiyasını qurmuşdur. Üzvləri arasında Zhou Ən/en Lai və Mao Zedong kimi daha sonradan böyük əhəmiyyət qazanacaq olan adlar var. ÇKP ilə Təqdim et Yatsansanın Kuomingtangı arasında əlaqələr başlarda yaxşı olsa da 1925də Yatsansanın ölməsiylə bu əlaqələr pozulmuşdur. Yatsansanın yerinə keçən Zəng Sürüş Şek, ÇKPin əksinə Qərbə yaxınlaşmaqdan yana olduğu üçün iki partiya qarşı-qarşıya gəlmişdir. Bir kommunist qiyamından qorxan Zəng Sürüş Şek əvvəl davranmış olmaq üçün 1927də bir çox kommunisti öldürtmüşdür. Bu gərginlik ölkəni milliyyətçilər və kommunistlər arasında uzun bir vətəndaş müharibəsiyə sürümüşdür. 1931-ci ildə kommunistlər Jiangxi əyalətinin Ruijin şəhərində bir çin-Sovet hökuməti qurdular. Zəng Sürüş Şekin davamlı hücumlarına hədəf olan əyalətdə bərabər olmayan şərtlərdə reallaşan qarşıdurmalarda 1934də kommunistlər yaxşıca çətin vəziyyətə düşmüşlər. Bu uduzma vəziyyəti Maonun Çinə uyğun olmayan Sovet üsulları buraxıb özlərinə xas üsullar yaratmaları lazım olduğu fikiriylə ön plana çıxmasını təmin etmişdir. Mao əksəriyyətin kəndli olduğu Çində şəhərlərdən imtina edib hərəkəti çöl seqmentə daşımışdır. Çöl partizan taktikaları tətbiqə başlayan Mao 1934də, 90,000-100,000 əsgərlə uzun sürəcək bir hərəkat başlatmış, bir tərəfdən milliyyətçilərlə bir tərəfdən də yerli bəylərlə döyüşərək 1936da yalnız bir neçə min əsgərlə Yenan'a varmışdır.

Japon İşgali[redaktə | əsas redaktə]

Bu vaxt, İmperator Hirohito rəhbərliyində getdikcə güclənən və imperialist hədəfləri istiqamətində Çinin şimal bölgəsi Mançuryanı ələ keçərmək istəyən Yaponiya, 1936-cı yılında[kaynak ifadə edilməli] Çini işğala başlar. Qısa müddətdə Mançuryanı idarə altına alan və Mançuko adıyla özünə bağlı peyk bir devletçik quran Yaponlara qarşı bir xalq müqaviməti başlar. Bu müstəqillik döyüşünü təşkilatlandıran Mao Zedung öndərliyindəki Çin Kommunist Partiyası xalq içərisində tərəfdar toplar. 1941-ci ildə İngiltərə və ABŞ döyüşə Çinin yanında girər. 1945-ci ildə Yaponiyaya atılan atom bombaları nəticəs(n)i Yaponların çəkilməsiylə döyüşün sona çatmasını taxıban kommunistlər və milliyyətçilər arasındakı gərginlik yenidən ortaya çıxar. çin-Yapon Döyüşü xüsusilə ÇKPin işinə yaramışdır. Yapon əsgərlərdən qalan silahlar sayəsində nizamlı bir ordu halına gələn kommunist qüvvətləri, Sovetlərin də Mançuryaya köməyə gəlməsiylə daha zəngin əyalətlərdə də təsirlərini artırmağa başlamışlar. 1948dən etibarən Mao taktika dəyişdirər və həm əsgəri gücüylə həm də populist siyasətlərlə qısa müddətdə ölkədə idarəs(n)i əlinə alar. 1949da əvvəl Pekini daha sonra digər bir çox əhəmiyyətli şəhəri əlinə keçirən Mao, 1 oktyabr 1949-da Çin Xalq Respublikasını qurar. Müstəqillik döyüşündə ÇKPi cəbhə gerisindən vuraraq ölkə müdafiə etməsində zəiflik yaradan Kuomingtang rəhbərliyi, daha sonra arxasına ABŞı al/götürərək xalqın reaksiyasını çəkməyə davam edər. Xalq dəstəyindən məhrum qaldıqca nüfuzunu qorumaq üçün antipatik cəhdlərə yönələn Zəng Sürüş Şek öndərliyindəki partiya rəhbərliyi 1949-cu ildə qəti uduzmaya uğrayar. Formoza adasına (Tayvan) qaçan Zəng Sürüş Şek isə burada 1928 Çin Respublikasının davamı olduğu iddiasıyla ayrılıqçı bir hökumət qurar.

Təhsil[redaktə | əsas redaktə]

Ali təhsil sistemi müstəmləkə dövrü ərzində Yaponiya ilə Tayvanda quruldu. Buna baxmayaraq, Çin Respublikası 1945-ci ildə Yaponiyadan Tayvanı nəzarətə alandan sonra, sistem eyni sistem ilə cəld əvəz edildi, Çin və Amerikan pedaqoji (maarifləndirici) sistemlərinin xüsusiyyətləri bir-biri ilə qarışmışdır.


Pedaqoji sistem ibtidai məktəbin altı ilini, orta məktəbin üç ilini, orta məktəbin universitetin illərinin və dörd üç ilini özündə ehtiva edir. Sistem müvəffəqiyyətli olmuşdur ki, şagirdlər dünyada ən yüksək imtahan qiymətlərinə malikdir, xüsusilə riyaziyyatda və texniki elmlərdə özünü daha aydın göstərir. Bu həmçinin mexaniki yadda saxlamağın xeyrinə tələbələrdə həddən artıq təzyiqi yerləşdirmək və yaradıcılıq potensialı yana çəkilmək üçün tənqid edilmişdir.

Çox Tayvan tələbəsi məktəbləri və ya bushiban-ı ağzınacan doldurmaq üçün izləyir, riyaziyyat, təbiət elmləri, tarix və bir çox başqaları bacarıqları və biliyi kimi fənnlərin (mövzuların) imtahanlarına qarşı həll edən problemdə yaxşılaşdırmaq. Kurslar əksər populyar fənnlər (mövzular) üçün mümkündür. Dərslər mühazirələrdə, icmallarda, sessiyalar və şəxsi öyrədici proqramda deklamasiyalar təşkil edilir. 2003 üzrə , Tayvanda savad norması 96.1%dir