Çin Respublikası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Çin Respublikası
ing. Republic of China
Çin bayrağı
Bayraq
Çin Respublikasının Gerbi
Gerb
Locator map of the ROC Taiwan.svg
Rəsmi dil Çin dili
Paytaxt Taipey
Prezident Ma İnüzyu
Baş Nazir Szyan İxya
Ərazi
 - Ümumi
 - % Su
134-ci yer
36,193 km²
10.3%
Əhali
 - Ümumi
 - Əhali sıxlığı
54-ci yer
23,476,640
649/km²
Müstəqillik günü 10 oktyabr 1911
Pul Yeni Tayvan Dolları (TWD)
Saat qurşağı UTC/GMT+8
Internet TLD .tw
Telefon kodu +886
China dragon.svg
China dragon.svg

Çin tarixi
Çin tarixi
Mədəniyyət • Din • Fəlsəfə • Mifologiyası
Dao • Daosizm • Leqizm • Tao Te Çinq • Konfutsiçilik • Kon Fu Dzı • Lao-tszı • Moizm • Mo-tszı • İn və Yan • Li • 36 stratagem • Citkundo • Kunq-fu • Tay çi çuan  • Uşu • Vin Çun • Dim Mak • Şaolin
Üç hökmdar və beş imperator
Sya sülaləsi
Şan sülaləsi
Çjou sülaləsi
Şərqi Çjou Yaz-Payız
Döyüşən çarlıqlar
China.Terracotta statues014.jpg
Tsin sülaləsi
Fort-red.svg
Çu sülaləsi — qarışıq dövr
Paper Hexagonal Icon.svg
Han sülaləsi
Qərbi Han
Sin sülaləsi, Van Man
Şərqi Han
Legenda miejsce bitwy.svg
Üç çarlıq
Legenda miejsce bitwy.svg
South-pointing chariot (Science Museum model).jpg
Vey
Şu U
Qərbi Çzin
16 barbar Şərqi Çzin
Cənub və Şimal sülalələri
Suy sülaləsi
Tan sülaləsi
Qing Dynasty Plate with valance.jpg
China 24 cardinal directions.png
Bild.gif
Çin Respublikası
Portal silver.svg

Çin Respublikası (çin 中華民國, 中华民国Zhōnghuá Mínguó, Çjunxua Minqo, ing. Republic of China;) qeyri-rəsmi, yerləşdiyi Tayvan adasının adına uyğun olaraq Tayvan adlanır — Şərqi Asiyada qismən tanınan dövlət.

Çin Respublikası çox ölkə tərəfindən tanınmayan, Tayvan adasında yerləşən və əksəriyyətlə bu adanın adı ilə xatırlanan uzaq şərq ölkəsidir. 1912-ci ildə bu günki Çin Xalq Respublikası torpaqlarında qurulan ölkə Birləşmiş Millətlər Cəmiyyətinin üzvü idi. Tayvan da daxil olmaq üzrə ətraf adalarla birlikdə İkinci Dünya Müharibəsindən sonra sərhədlərini müəyyən etmişdir. 1949-cu ildə Çin Vətəndaş müharibəsində Çin Milli Partiyasının hakimiyyəti itirməsindən sonra ölkə Çin Kommunist Partiyası rəhbərliyinin əlinə keçir. Bunula da Çin Xalq Respublikası qurulur. Çin Milli Partiyasının lider Zəng Sürüş Şek Tayvan adasına qaçmalı olur. Çin Respublikasının fəaliyyətinin buradan davam etdiyini dünyaya elan edir.1949-cu ildə baş verən bu yenidənquruluşu dünya tanıyır. 1971-ci ildə Çin respublikası BMT-dən çıxarılır və oraya Çin Xalq Respublikası daxil edilir. Hal hazırda Çin Respublikası 23 ölkə tərəfindən tanınmaqdadır. Çin ifadəsi Çin Xalq Respublikası adına istifadə edilərkən, Çin Respublikasına isə ümumiyyətlə Tayvan deyilir.Tayvan beynəlxalq quruluşlara larda Çin Taypesi (Chinese Taipei) adı ilə üzv olmuşdur.Əhalinin 90%-dən çoxu xan çinlisi olan Tayvan Çin xalq Respublikası iləsıx ticarət əlaqələri yaradıb.Amma kommunist rejiminə qarşı silahlı müqavimət pozisiyasındadır.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Dövrünün müasir fikirlərini önə çıxaran Milliyətçilər partiyasının sədri 1911-ci ildə Çini ələ keçirir və 2000 illik imperatorluğu devirir. İlk başçının qanunları bir müddət sonra legentliyini itirdi. Yerinə General Yuan Shi Kai keçmiş və bir müddət sonra diktatorluq meylləriylə ölkəni yenidən çətin bir vəziyyətə salmışdır. 1916 -cı ildə Yuanın ölməsi ilə əleyhdarlar artmışdır.4 May 1919-cı ildə tələbələrin xarici malları boykot etdiyi bir qiyam baş verir.

Çin Kommunist Partiyasının qurulması[redaktə | əsas redaktə]

Rusiyadakı inqilabın müvəffəqiyyətindən ilham alan tələbələr 1921-ci ildə üsyan qaldırdılar və ÇKP-nı qururlar. Üzvləri arasında Zhou Ən Lai və Mao Zedong kimi daha sonradan böyük əhəmiyyət qazanacaq olan adlar da var idi.Əvvəllər Yatsansanın Koumitangı arsaında əlaqələr yaxşı olsa da, 1925-ci ildə Yatsansanın ölümü ilə əlaqələr qırılmışdı.Yatsansanın yerinə keçən Zəng Sürüş Şek Qərbə yaxınlaşması ilə ÇKP-nı qıcıqlanırdı.Buna görə də iki partiya rasında qarşıdurma yarandı.Kommunistlərin qiyamından qorxan Zəng Sürüş Şek 1927-ci ildə kommunistlərin bir qismini öldürmüşdür.Bu gərginlik səbəbindən münaqişə daha sa alovlanmışdır. 1931-ci ildə kommunistlər Jiangxi əyalətinin Ruijin şəhərində bir çin-Sovet hökuməti qurdular. Zəng Sürüş Şekin davamlı hücumlarına hədəf olan əyalətdə bərabər olmayan şərtlərdə reallaşan qarşıdurmalarda 1934-cü ildə kommunistlər çətin vəziyyətə düşmüşlər. Bu uduzma vəziyyəti Maonun Çinə uyğun olmayan Sovet üsulları buraxıb özlərinə xas üsullar yaratmaları lazım olduğu fikiriylə ön plana çıxmasını təmin etmişdir. Mao əksəriyyətin kəndli olduğu Çində şəhərlərdən imtina edib hərəkəti çöl seqmentə daşımışdır. Çöl partizan taktikalarını tətbiqə başlayan Mao 1934-ci, 90,000-100,000 əsgərlə uzun sürəcək bir hərəkat başlatmış, bir tərəfdən milliyyətçilərlə, bir tərəfdən də yerli bəylərlə döyüşərək 1936-cı ildə yalnız bir neçə min əsgərlə Yenan'a çatmışdır.

Yapon İşğalı[redaktə | əsas redaktə]

Bu dövrlərdə Yapon imperatoru Çini işğal etmək istədi.Bu səbələ 1936-cı ildə Çinə yürüş etdi.Qısa müddət ərzində Mançuryan vilayətini ələ keçırıb orada Mançuko yarımmüstəqil dövlətini qurdu. Bundan narazı qalan çinli Mao Zedung xalqı başına toplayaraq Çin komunnist partiyasını qurdu.Çin Komunnist Partiyası Yaponiya ilə döyüşə başladı.1941-ci ildə ABŞ və Böyük Britaniya ÇKP-a köməyə gəldi.1945-ci ildə Yaponiyaya atom bombasının atılması ilə Yaponiya geri çəkildi.Beləliklə, döyüş sona çatdı.Millətçilər və kommunistlər arasındakı gərginlik yenidən alovlandı.Çin-Yapon döyüşü burada ÇKP-nın karına gəlir.Döyüş ərazisindəki köhnə silah-sursat yararlı idi.Bu silahlarla ÇKP nizami ordu yaradır.SSRİ ÇKP-nın müttəfiqi olduğundan Mançuryan və digər varlı vilayətlər onun əlinə düşür.1948-ci ildə Mao Zedung siyasət dəyişdirir və ölkədə idarəçiliyi ələ keçirir.1949-cu ildə ÇKP Pekini9 ələ keçirir.Milliyətçi partiyasının rəhbəri Zəng Sürüş Şek İsə ABŞ-ın diasporasının bir hissəsini və Milliyətçiləri bir yerə yığıb Tayvan adasına köçür.Burada Çin Xalq Respublikasından asılı olmayan bir dövlət qurur.

Təhsil[redaktə | əsas redaktə]

Tayvan Yponiyanın müstəmləkəsi olduğu zamanlarda təhsil Yaponiyadakı kimi keçilirdi.Daha sonra Tayvan Çinin müstəmləkəsi oldu.Bundan sonra dərhal sistem Çin sistemi ilə əvəzləndi.Hal hazırda Tayvanda Çin və Amerikan sistemlərinə əsaslanan təhsil mövcuddur.

Pedaqoji sistem təhsili 3 yerə bölür:6 il ibtidai, 3 il orta və 4 il ali təhsil tədris olunur. Sistem müvəffqiyyətli olmuşdur.Belə ki, onlar dünya üzərindəki ən yüksək imtahan nəticələrindən birinə sahibdirlər.Belə tədrisdə şagirdlərə texniki fənləri aşılayır və yaradıcılığı demək olar ki, təbliğ etmir.

Tayvan tələbələri test nəticələrini yaxşılaşdırmaq üçün Biologiya, riyaziyyat və digər texniki fənlərə maraq göstərir.Buna görə də kurslar əksər populyar fənnlər üçün təşkil olunur.Dərslərdə mühazirələr, icmallar, sessiyalar və şəxsi öyrədici proqramlarda deklamasiyalar təşkil edilir. 2003 də Tayvan əhalisinin 96.1%-i savad meyyarlarına uyğun olmuşdur.