Çin mifologiyası

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Çin mifologiyası, Çin xalq və mədəniyyətinin topladığı mifoloji və əfsanəvi mif, inanc və tarix anlayışını özündə əhatə edir. Oksfordun Asiya mifologiyasına aid bir lüğəti Çin mifologiyasını belə təsvir edir:

Çin mifologiyası, ..., tarix, əfsanə və mifin qarışmasıdır. [1]

Çin mifologiyası, yaradılış mifləri, xalq rəvayətləri ilə folklor elementləri, tarixi hadisələrlə qarışıq bir mif quruluşu, əfsanəvi, ilahi padşahların siyahısı ilə gözə çarpır.

Mifin Çin mədəniyyətindəki yeri və Çin mifologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Quyunun ruhu

Çin mifologiyasına aid ilk müasir tədqiqatların nəticəsində yaranan ümumi rəy, Çin mədəniyyətinin digər mədəniyyətlərdən fərqli olaraq çox aşağı və təsirsiz bir mifologiyaya sahib olması istiqamətindəydi. Bunun ən böyük sübutu Çin miflərinə aid istinadların qədim Çin yazılarında parçalanmış şəkildə tapılması idi [2] [3] . Bu yazılarda bütünlükdə bir mifin varlığından danışmaq çətin olsa da, böyük mifik mövzular da nəzərə çarpmır. [3] Bundan əlavə, qədim Çin ədəbiyyatı izahdan və epik tondan qaçır (yəni epik rəvayətlər çox zəifdir). Hər nə qədər sonrakı dövrlərdə həyata keçirilə müxtəlif araşdırmalar mətnlərdə kosmologiya, dinfəlsəfənin mifologiyadan daha çox yer tutduğu və daha çox əhəmiyyət kəsb elədiyi nəticəsinə gəlmiş və dinin bir mədəniyyətin mifologiyası olmadan da yarana bilməsi mümkün olsa belə, bu, Çin dini düşüncəsində mifologiyanın olmadığını və Çin mifologiyasının mövcud olmadığını və ya zəif olduğunu ifadə etmir. [2] Xüsusilə, son zamanlarda bir çox mütəxəssis müxtəlif araşdırmalarla Çin mifologiyasının mövcud olmadığı və ya Çin mədəniyyətində mifik ünsürlərin olmaması kimi fikirləri tənqid etmiş və bunun həqiqətə uyğun olmadığı izah etmişlər [3] [4] [5] . Çin ədəbiyyatı və dili mütəxəssisi Eni Birrell, Çin mifologiyasının olmaması fikrinin geniş yayılmasının əsas səbəbinin, "Ənənəvi Çinin Konfutsi imperial ideologiyası" nın məşhur dini ifadələrə və miflərə çox dəyər verməməsi və bu ön mühakimənin Maarifçilik dövrü zamanlarında avropalılar tərəfindən qəbul edildiyini iddia etdi. [5] [6] . Bundan əlavə, Birrell, Çin mifologiyasının orijinal mənbələrdə parçalanmasının problem olmadığını , əksinə, mifoqraflar və digər mütəxəssislər üçün müsbət hal olabiləcəyini iddia etdi. Çin mifologiyasının mütəxəssisi Norman J. Cirardotun şikayət etdiyi parçalanmış mif yazılarının, Çin mifologiyasının Yunan və Roma mifologiyasından fərqli müsbət və konstruktiv tərəfinin olduğunu iddia edir. [5]

Çin mifologiyasında başlanğıc və sonlar böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu, müxtəlif yaradılış miflərindən (kosmoqoniyalardan) və hadisələrin, ixtiraların və canlıların başlamasına aid danışılmış bir çox miflərdən bəllidir.

Çin mifologiyasındakı digər vacib elementlərdən biri də dünyəvi fəlakətlərdir. Bundan əlavə, sonrakı dövrlərə doğru ağırlıq qazanan bir başqa məsələ də ideal idarəçi fikridir və Çin mifində ideal idarəçi, imperator fikri və bunlarla əlaqədar miflər çox böyük əhəmiyyət daşımaqdadır . [2] Qədim dövrlərdə heyvan-ata fikri, qəbilə vurğusu yayğın olduğu halda daha sonrakı dövrlərdə tanrılar, insanlar və heyvanlar müəyyən bir nizama salınmış və bir-birlərinə köhnə dövrlərə nisbətən daha yad və müxalif bir mövqeyə gətirilmişdir. Bu miflərin xarakteri sonrakı dövrlərdə fəlsəfi yüksəlişdən sonra üstünlük təşkil edən fəlsəfi fikrə uyğunlaşdırılsa da, müxtəlif fəlakət miflərinin mövcudluğu və qəbilələrin yaranması məlumdur. Sonrakı dövrün bir fərqliliyi də xaosdan nizama keçid motivinin xaos ilə əlaqələndirilmiş motivlərlə nizam və ahəng ilə əlaqələndirilmiş motivlərin arasındakı döyüşə edilən vurğular, Tanrıya inamı olmayan müxtəlif inanclar və kozmogonik yanaşmaları əhatə etməsidir. [2] Yenə bu dövrdə ideal hökmdar nümunələri olacaq və müxtəlif mifik və tarixi ünsürləri əks etdirən imperatorlar meydana çıxacaqdır. Bütün bu keçidlərin həm siyasi, həm sosial, həm də fəlsəfi dəyişikliklərdən qaynaqlandığı qəbul edilir [2] .

Çin mifologiyası, Budizmin Çində yayılmasıyla birlikdə fərqli bir hala gəlmişdir. Bu səbəbdən, Buddizmdən əvvəlki Çin mifologiyası və Buddizmdən sonrakı Çin mifologiyası çox oxşar olsa da, fərqlilikləri ehtiva edir və Buddizmdən sonrakı Çin mifologiyasında sinkretizm daha çox nəzərə çarpır. Miflərdə Buddist mənşəli elementlər, qəhrəmanlar və Daoist mənşəli elementlər və qəhrəmanlar qarışıq verildiyi kimi, bəzən eyni qəhrəman həm Buddist, həm də taoistik xüsusiyyətlərini nümayiş etdirə bilər. Buddizmdən əvvəl Çin mifologiyasına aid məlumatlar çox az idi və bu gün bu sahədə görülən işlərin əksəriyyəti, mövzu olduğu dövrdən etibarən yeni sayıla bilən Konfutsi mətnlərindən götürülmüşdür. Çin mifologiyası qatı bir siyasi xarakter daşıyır; sonralar Konfutsi alim və yazıçıları mifləri siyasi və tarixi reallıq kimi şərh etmiş; onlara siyasi və tarixi mənalar qoymuşlar. Məsələn, "yaxşı imperator" ilə "pis imperator" kimi siyasi və ictimai fikirlərini bu miflərdə tarixi ibrət və nəsihət hekayəsi olaraq qeyd edilib . [7]

Mənbə mətnləri[redaktə | əsas redaktə]

Şan Xay Tszin kitabından ilahə təsviri. Nüva (Nüwa)
Şan Tszin Çu-dan Veyxe çayının xəritəsi
Şijinin ilk səhifəsi.

Arxeoloji və tarixi tapıntılarla yanaşı, bir çox qədim Çin mətnləri Çin mifologiyası haqqında məlumat verir və Çin mifologiyasına aid məlumatların çoxu bu əsərlərdən gəlir. Bunlardan bəziləri:

  • Şan Xay Tszin, yəni "Dağ və Dəniz Klassikası" qədim Çində mifləri, cadu və dinləri ətraflı izah edən bir ədəbiyyatdır. Kitabda coğrafi, tibbi, tarixi məzmunlarla yanaşı həm də adət və etnik növzular da mövcuddur. Digər yazılarda qeyd olunmayan bir çox mifik fiqur bu əsərdə qeyd olunur, bəzi miflərin fərqli variantlarını ehtiva edən əsər, klassik Çin mifologiyasının böyük bir hissəsini ətraflı şəkildə özündə əks etdirir . [5]
  • Şan Tszin Çu, yəni, "Su Klassikasına dair izahlar ", daha qısa əsər olan Su Klassikasının (Shui Jing) izahı və şərh olaraq yazılmağa başlandı. Lakin zaman keçdikcə sıx coğrafi, tarixi məzmuna və bunlarla əlaqəli rəvayətlərə görə öz-özünə məşhurlaşdı.
  • Heian Çuan və ya "Qaranlıq dastanı" Xubeydəki Şennonqjia dağlıq bölgəsində məskunlaşmış Han millətinin bir icması tərəfindən qorunan və dastanlar şəklində yazılan əfsanələr toplusudur. [8]
  • İmperiyanın tarixi sənədləri və fəlsəfi yazılar, məsələn: Şiji, Şanqşu, Liji, Lüşi Çunku və s. [9]

Çin mifologiyasını araşdıran müxtəlif elm adamları fərqli mətnləri daha vacib hesab etdilər. Məsələn, Çin ədəbiyyatı və dilinin mütəxəssisi Anne Birrell, Çin Mifologiyasının girişində Çu Ci antologiyasında yazdığı və Qu Yuan (müəllif) ilə əlaqələndirilən Çin İlahi Suallarını (TianWen) Çin mifologiyasını öyrənmək üçün ən vacib mənbə olduğunu iddia etdi. [10] . Digər bir alim, Çin tarixi mütəxəssisi Suzanne Cahill, Birrellin fikrini tənqid edərək, Birrellin Çin mifologiyasına dair kitabında Shan Hai Jing-in geniş şəkildə istifadə edilməsinin Şan Hai Jing-in Çin mifologiyasına üstünlük verməsinin təzahürü olduğunu iddia etdi.

Yaradılış mifləri[redaktə | əsas redaktə]

Pan Qu (Panqu)

Çin mifologiyasında bir çox fərqli yaradılış mifi var. [5] Bu miflər xarakterləri və fərqli dini meyilləri baxımından bir-birlərindən fərqlənir. Ancaq bunların hamısının müəyyən mövzuları var: xaosdan nizama keçid, ikinci kainat modelinin nizamla ortaya çıxması və İn və Yan.

Eramızdan əvvəl II əsrin ortalarından etibarən Huai Nan Zi mətnində iki tanrının kainatı necə yaratdığını izah edən bir yaradılış mifi mövcuddur [11] . Bu iki tanrının adları verilmir, xaosdan çıxan tanrılar yer və səmanı yaradır və özləri də İn və Yan-ı yaradırlar.

Çin mifologiyasındakı başqa bir yaradılış mifində heç bir tanrıdan bəhs edilmir. Bu mifə görə isə əvvəlində nə bir tanrı, nə də tanrıya bənzər bir şey yoxdur [11]; yalnız çox böyük bir su buxarı var. Zamanla bu bulud xaotik və amorf vəziyyətdən nizamlı və formalı vəziyyətə keçir, fərqli təbiətə sahib olan kainat modelinin əsasını təşkil edən yin ilə bir atəş yaradır.

Çin mifologiyasındakı ən tanınmış və özündən əvvəlki bir çox yaradılış mifinə qarşı hakimiyyət qazanmış yaradılış mifi Pan qu'yu (və ya Panqu) baş rolda göstərən bir yaradılış mifidir [11]. Eramızın 3-cü əsrində yaranan və digər miflərlə müqayisədə yeni olan bu mif, heç bir şeyin baş verməyəcəyi bir dövrdən, yalnız nəhəng bir yumurtanın içərisində qaranlıq və nəm şəklindəki xaos-dan bəhs edir. Zamanla, yaradılış üçün lazım olan bütün elementləri ehtiva edən yumurta içərisində yaradıcısı Pan Qu böyüməyə başlayır. Böyümə prossesi başa çatdıqda isə Pan qu oyanır, yumurtanı qırararaq içindən çıxır. Bu zaman, yumurtanın içindəki yaradıcı elementlər ətrafa səpələnmişdir. İn əsaslı elementlər yeri yaradır, Yan əsaslı elementlər isə səmanı yaradır. Pan Qu bu ikisinin təkrar bir-birlərinə qarışmaması üçün aralarına keçir və səmanı daşıyaraq ikisini bir-birindən ayırır. Bir-birlərinə qarışırlarsa təkrar xaosun ortaya çıxacağını düşünərək minlərlə il ikisini bu şəkildə ayrı tutar. Daha sonra göy ilə yerin tamamilə ayrıldığına inandığı vaxt, bu işini buraxır və istirahət üçün yerə uzanır. Ölən Pan Qu-nun bədəninin və varlığının fərqli hissələri təbii fenomenləri və coğrafi şəkilləri meydana gətirər: əl və ayaqları kvadrat olduğuna inanılan Dünyanın künclərini meydana gətirərkən, tərinin yağışları, nəfəsinin küləkləri, qanının çayları, gözlərindən birinin Ayı birininse Günəşi, bədəninin isə beş müqəddəs dağı meydana gətirdiyinə inanılar. Bu miflə əlaqəli bir nöqtə, yaradılışın bu ümumi mifini insanın yaranması ilə əlaqələndirir: Pan Qu-nun bədənindəki birələrin insanları meydana gətirir. Ancaq bu dəyişikliklər fərqli mənbələrdə fərqli şəkildə baş verdi [12]. Bir başqa mifdə isə Pan Qu-nun yaratdığı canlılardan heç birinin əqli qabiliyyətə sahib olmamasından təəssüfləndiyi və insanı palçıqdan əlləriylə yaratdığına və daha sonra qurumağa buraxdığına toxunular [13] . Bu hekayəyə görə Pan Qu insanları yaratmağa davam edərkən, axşam olduğunda, yağış yağmağa başlayır və Pan Qu hər nə qədər hələ qurumamış olan əsərlərini etibarlı bir yerə daşımağa nail olmuşdusa da bunların bir qisimi yağışdan ziyan görər. Bu zədələnmiş əsərlərin əlillərin əcdadları olduğuna inanılır [13].

Böyük Tufan[redaktə | əsas redaktə]

İlahə Nü Va ve tanrı Fu Xi-nin təsviri. İkisinin də ilan bədəninə sahib olduğuna inanılırdı.

Bir çox mifologiyada olan sel fenomeni, Çin mifologiyasında da öz yerini tutur.

Böyük bir tufanı mövzu alan bir mifdə Nü Va və həm qardaşı, həm də həyat yoldaşı olduğuna inanılan Fu Xi, əkinçinin övladlarıdır. [14] Əkinçi bir gün göy gurultusunu tutur və həbs edir. Bazara çıxmaq lazım olduqda, övladlarına nəyin baş verməsindən asılı olmayaraq göy gurultusuna su verməməyi məsləhət görür, ancaq ayrıldıqdan sonra qızı göy gurultusuna su verir. Buna görə həbs edildiyi yerdən bir anda daşaraq çıxan göy gurultusu iki qardaşa öz ağzından bir diş verir; Onlara dişi əkməyi buyurur. Evə qayıdanda fermer baş verənləri başa düşdü və böyük bir fırtınanın olacağını hiss edərək dəmir gəmi düzətlməyə başladı. Uşaqlar isə dişi əkirlər. Əkilən yerdən üzüm yarpağı törəyər və böyük bir su qabağı böyüyər. Su qabağının içini açan qardaşlar, içində əkdikləri dişə bənzər bir çox dişin olduğunu görürlər. Fırtına yaxınlaşarkən su qabağının içindəkiləri çıxarırlar və tam vaxtında su qabağına minərlər. Fermer isə bitirdiyi gəmisinə minir. Uzun müddət qasırğa davam edir və sular cənnətə qədər yüksələr. Bu baş verdikdə əkinçi cənnətin qapısını döyərək cənnətdəkiləri qəzəbləndirər və cənnətdəkilər suyun bir anda çəkilməsini təmin edərlər. Altlarındakı suyun bir anda çəkilməsi nəticəsində iki gəmi də bir anda yerə düşər. Fermerin dəmir gəmisi yerə çırpılır və parçalanır. Fermer ölür. Uşaqların yumşaq olan su balqabağı isə yüngülcə yerə enir. Yer üzündəki yeganə insanlar indi bacı-qardaşdır. Bu hadisədən sonra onlara "Fu Xi qardaşları" deyilir; Fu Xi Çin su balqabağı mənasını verir. Bacı-qardaş evlənər və bacı hamilə qalar, bir ət parçası doğurur. Daha sonr ət parçasını kiçik hissələrə bölüb və bir kağıza bükürlər. Lakin əsən külək nəticəsində ət parçaları ətrafa dağılır. Bu ət parçalarından da insanlar meydana gəlir. [15]

Digər böyük bir daşqın mifi İmperator Yu ilə əlaqədardır. Bu mifə görə, Yu-nun atası, Xuanxe çayının daşması nəticəsində meydana gələn selə nəzarət etmək üçün Gun Yao tərəfindən təyin edilmişdi, ancaq 9 ildir problemi həll edə bilmirdi. [16] Bu səbəblə Shun tərəfindən öldürül və Yu atasının yerinə gətirilir. Yu bir çox kanal və bənd inşa etdirir və çətinliklə keçən 13 il sonra sel problemi həll edilmiş olur. Shun, onu mükafatlandırır və ölərkən suverenliyini Yu-a buraxar. Böyük Tufanı nəzarət altına alması səbəbiylə Böyük Yu (大禹) olaraq anılır. Həm də özündən əvvəlki imperatorlar kimi, İmperator Yu (帝 禹) olaraq da xatırlanır. Yu-ya aid bu povestlər klassik Şu Tzsinq və Şi Tzsinq kitablarının ən köhnə qisimlərində özlərinə yer bulmuşturlar [17].

İdeal olan ve ideal olmayan imparator fikirləri[redaktə | əsas redaktə]

Sarı İmperatorun təsviri.

Çin mifologiyasında və ümumiyyətlə mədəniyyətində ideal hökmdar fikri böyük əhəmiyyətə malikdir. Bu səbəbdən mif və tarixi faktların qarışıq olduğu ideal hökmdarların hekayələri Çin mifologiyasında mühüm yer tutur. Qədim Çin tarixçilərinin qeyd etdiyi üç mühüm imperatora (San Hanq [18]) "Üç Hökmdar" və ya "Üç İmperator" da deyilir [19]; onlar müqəddəs şəxsiyyətlərdir. Bu Üç hökmdardan ilki Fu Xi, Tai Haodur [20] və özünə aid edilən zaman dilimi təxmini olaraq e.ə. 2900-cü illərdir. Tanrı tərəfindən Nü Va-nın yoldaşı və yaxud qardaşı olaraq bilinən Fu Xi-nin insanlara necə yemək bişirildiyini öyrədən ilahi hökmdar olduğuna inanılırdı. Tez-tez bir ilanın bədəninə sahibmiş kimi təsvir edilən bu hökmdar eyni zamanda köhnə tarixçilər tərəfindən ilk dəfə torla balıq tutan adam olaraq da yazılmışdır. [21] İkinci hökmdar isə kotanı icad etdiyinə inanılan, əkinçiliyin atası, Şen Nonq, Yan Didir. Özünə aid edilən dövr təxminən olaraq e.ə. 2800 olan bu hökmdar da ilahi mənşəyə sahib idi və bir insanın bədəninə sahib olmaqla yanaşı, başının quş başı olduğuna inanılırdı. [22] Bu üç hökmdardan sonuncusu, eramızdan əvvəl 2700-cü illərdə qədər yaşayan Ksian Yuan olan Hunq Didir.

Sarı imperator olaraq da yad edilən hökmdarın Çin xalqının atası olduğuna inanılırdı. Hikmətli bir imperator olan Hunq Di-nin insanalara necə qayıq, ox və yay düzəltmək lazım olduğunu öyrədən ilk insan olmaqla yanaşı yazının da atası olduğuna inanılırdı. [22] Çox vaxt bu 3 imperator "Üç Hökmdar" olaraq xatırlansa da, fərqli adlar olan "Üç Hökmdar" siyahılarına da rast gəlmək olar. Bəzi mənbələrdə "Üç Hökmdar"ın sırası ilə Fu Xi, Nü Va və Şen Nonq olduğu yazılsa da, başqa bir mənbədə 2-ci hökmdarın Suiren olduğu qeyd olunub. [18] [23]

Çin mifologiyasında ideal hökmdar fikri üçün vacib olan başqa bir konsepsiya da Beş İmperator anlayışıdır [22] (Vu Di). Buna görə adı xatırlanan Beş İmperatorun ilki Sarı İmperator, digər dördü isə bu adlardır [18]:

  • Qao Yanq, Juan Şu (2500 頊) (e.ə. 2500-cü illər): Sarı İmperator ləqəbli Hunq Di-nin nəvəsi olduğuna inanılan imperatorun göylə yer arasındakı əlaqənin məhv edilməsini əmr etdiyinə [24] [25] inanılmış və sərt bir hökmdar olaraq təsvir edilmişdir.
  • Gao Şin, Di Ku (24 嚳) (e.ə. 2400-cü illlər): Bir çox yeni çalğı alətin icad edilməsini [26] və Juan Şu-nun qohumu olduğu güman edilir.
  • Yao, Tanq Di Yao (堯) (e.ə. 2300-cü illər): Yao-nun sadə və təvazökar bir həyat sürdüyü düşünülür və xüsusiyyətlərinə görə Konfutsi tərəfindən nümunəvi bir hökmdar adlandırılmışdır. [27] Miflərin başqa bir tərəfi odur ki, idarə etməyə uyğun olmayan oğlu yerinə oğlu olmayan birini varisi elan edir.
İmperator Yao.
  • Şun, Yu Di Şun (舜) (e.ə. 2300-cü illər): Konfutsi tərəfdarları tərəfindən təriflənən və İmperator Yao-nun varisi olan başqa bir imperator. Donqyi kimi tanınan imperator Çini 12 əyalətə bölür [28]. Miflərə görə, cənnətdəkilər tərəfindən qorunurdu.

İdeal imperatordan əlavə, Çin mifologiyasına pis imperator fikrini özündə əks etdirən adlar da daxildir. Pis imperatorlara aid miflərin sonu çox vaxt kədərli bitir və beləliklə ilahi güclərin pis imperatorları cəzalandıracağı və imperatorların sonu olacağı fikri çin mifologiyasında öz yerini tapır. Müdrik hökmdarlardan sayılan İmperator Yao-nun oğlu haqqında mif, imperator olmaq üçün uyğun olmayan bir xarakter və bu xarakterdəki varislər haqqında əhəmiyyətli bir mifdir. Mifə görə olduqca təvazökar və müdrik olan Yao-nun oğlu və vəliəhdi Dan Ju atasından fərqli olaraq eqoist və çox pis bir əxlaqa sahib idi. Nökərləri çox çalışdırar, həddindən artıq ölçüsüz davranardı. Davranışının bir nümunəsi olaraq qəribə bir hekayə izah edilir: Yao oğluna şahmat oyununu öyrətdiyində, Dan Ju normal bir şahmat taxtasında daşlarla oynamaq yerinə, böyük bir ərazini şahmat taxtası olaraq seçmiş, şahmat daşları yerinə də canlı fillərikərgədanları istifadə etmişdir. [29] Atası İmperator Yao onun uyğunsuz harəkətlərindən bezərək onu cənuba sürgünə göndərir, vəliəhd isə buna çox hirslənər və atasına qarşı müharibə elan edər. Ancaq miflərə görə, müharibədə çox təcrübəsiz olduğu üçün ordusunu itirir və məğlubiyyətə görə intihar edir [29]. Yenə də miflərə görə Dan Ju-nun ruhu bir quş halına gəldi və daha Ju adlanır, zəif idarə olunan ölkələrdə bir əlamət olaraq görünür. Yao Şun-u özünün varisi olaraq seçir. [30] Çin mifologiyasında dominant hökmdarlar və pis hökmdarlar və ya hökmdar namizədləri, mənəvi və ya əxlaqi pozğunluq etdikdə təkcə hökmdarın və ya hakim namizədlərin sonunu deyil, bütöv bir sülalənin sonunu gətirir [31]. Hökmdarın mənəvi və ya əxlaqi pozğunluğu və yersiz hərəkətləri müəyyən səviyyəni aşarsa, miflərə görə, ilahi qüvvələr meydana çıxır və bütöv bir sülalənin sonunu gətirir. Bu məzmunda ən vacib miflərdən biri Şan sülaləsinin sonuncu imperatoru Şou Jin haqqındadır. Miflərə və tarixi məlumatlara görə, Şou Jin zalım və qəddar olub. Ədəbiyyatda onların qəddarlığı ilə bağlı müxtəlif nümunələr var; məsələn, insanı kəsib anatomiyasını araşdırdırdığı qeyd edilmişdir. [32] Mənbələrə görə, nəticədə xalq və Şou knyazı imperatora üsyan edir və qalib gəlir; bu, Şou Jin kimi Şan sülaləsinin də sonu idi və Şou sülaləsi hakimiyyətə gəlir. [31]

Əhəmiyyətli tanrılar, ilahələr və qəhramanlar[redaktə | əsas redaktə]

Taoizmdəki Trilogiya

Çin mifologiyası politeist bir quruluşa malikdir. Ancaq bu quruluşa səbəb olan bəzi amillər mənşəyi ateist ola bilər. Çin mifologiyasına böyük dərəcədə təsir edən və yerli Taoizmin baniləri əsərlərində heç bir tanrı və ya ilahi fiquru qeyd etməyib. [33] Ancaq bu dini və mistik cərəyanların ortaya çıxdığı və ya Çinə gətirildiyi bir vaxtda (məsələn, Buddizm Çinə gələndə), Çin xalqı artıq politeist inanclara sahib idi. Hər nə qədər sistematik bir şəkildə ələ alınmamış olsa və fərqli yerli icmalarda böyük fərqliliklər göstərsə də var olan politeizm dəqiq idi; beləliklə, zaman keçdikcə yeni dini və mistik cərəyanlar bu qüruru mənimsədilər və öz fikirləri əsasında sistemləşdirdilər. [34] Çox böyük bir iyerarxiyaya sahib olan Çin politeizmində imtahanlarda müvəffəqiyyəti gətirən tanrıdan, mətbəx tanrısına qədər çox müxtəliflik var. Müxtəlif əhəmiyyətli tanrıların altında, xüsusilə fərqli yerli bölgələrdə, bir çox sayda fərqli tanrıya inanılırdı. Həm də, eyni mövzuyla əlaqələndirilən birdən çox tanrı və ya ilahə var idi.


Quan Yu-nun Qo oyunu oynayarkən təsviri
Hou yi
  • Dörd İmperator (四 御) - Taoizmdəki səmavi padşahlar
  • İmperator Yudi (玉皇大帝, hər şey və hər kəsin hakimi)
  • Boşenq Dadi (中天 紫微 北极 大帝, ulduzların hökmdarı)
  • Lui Yan (勾陳上宫天皇大帝, tanrıların hakimi)
  • Dünyanın İmperatoru (后土 皇 地 祇)


  • Ji Vanqmu (西 王母, 王母娘娘) - Qərbin əsas kraliçası; əbədi həyatın sirrinə sahib olduğuna inanırdılar
  • Juan Nü (玄女) - Hunq Di (黃帝) Çi Yu (蚩尤) -ə qarşı kömək edən tanrı
  • Səkkiz Ölümsüz (八仙)
  • He Şianqu (何仙姑)
  • Çao Quoşi (曹國舅)
  • Li Tequay (鐵拐李)
  • Lan Caihe (藍采和)
  • Lu Donqdbin (呂洞賓)
  • Han Şianqzi (韓湘子)
  • Şanq Quolao (張果老)
  • Han Şonqli (漢鍾離)
  • Buddist mənşəli Tanrılar
    • Quan Yin (觀音) Mərhəmət ilahəsi (ilk mifologiyalarda Taoist ənənədə yer alır və Taoist adı budur: Ci Hanq Jen Ren 慈航 真人)
    • Xotey (彌勒菩薩) - Populyar Buddist tanrı; xoşbəxtlik və əmlak tanrısı
    • Kşitiqarbxa (地 藏 菩薩) - Ölülərin Xilaskarı.
    • Yanlou - Cəhənnəm hökmdarı (閻魔羅社 qısaldılmış adı , Sanskritcə Yama Raxa)
    • Dörd səmavi padşah - Dörd Buddist qoruyucu tanrı
    • Qautama Budda - (釋迦牟尼) - Bəzi insanlar tərəfindən tanrı olduğuna inanılır.
  • Ley Qonq - İldırım tanrısı
  • Quan Yu - Hərbi güc, müharibə və qardaşlıq Tanrısı
  • Şao Qonqminq (趙公明) - var-dövlət tanrısı
  • Bi fanq - atəş tanrısı
  • Sun Vukonq - Qərbə Səfər rəvayətindəki Meymun Kral
  • Matszu - Dəniz ilahəsi; cənnət kraliçası olaraq da tanınır (天后)
  • Tu Di Qonq - Torpaq tanrısı (və ya tanrıları)
  • Tam Kunq - Dəniz Tanrısı
  • Şu Ronq (祝融) - Atəş Tanrısı. Gong Gong'u məğlub etmişdir.
  • Çi You (蚩尤) - müharibə tanrısı, metal silah ixtiraçısı.
  • Da Yu (大禹) - Daşqınları idarə etmək üçün çayların axınını tənzimləyən tanrı
  • Hou Yi (后羿) - Günəşi vuran xilaskar oxatan qəhrəmanı
  • Çang E (嫦娥) - Hou Yinin həyat yoldaşı; Ay ilahəsi
  • Qao Yao - Ədalət və mühakimə Tanrısı

Çin mifologiyasında trilogiya[redaktə | əsas redaktə]

Bir çox dinlərdə və mifologiyalarda görülən trilogiya hadisələrinə Çin mifologiyasında da rast gəlinir. Taoist ənənəsinə görə Üç Saf və Aydın olablar, Üç Saf olanlar və Üç Saflıq olaraq adlandırılan üç ilahi fiqur hər şeydən əvvəl gəlir və ən vacib varlıqlardır. Bunlar: yaradılışın mənşəyi Yu-Çing (Kanton ləhcəsi: Yoc-Tsing), ilahiliyin və zənginliyin mənşəyi Şang-Çinq (Kanton ləhcəsi: Serng Tsing) və Dao və fəzilətlərin mənşəyi Tai-Çing (Kanton ləhcəsi). Yaradılışın mənşəyi olan Yu-Çing-in isə başlanğıcda saf enerjidən ortaya çıxdığına, bu bir varlığın iki varlığa çevrildiyinə (səbəb olduğuna), iki varlığınsa üç varlığa çevrildiyinə (səbəb olduğuna) inanılar. Buradakı çevrilmə və ya səbəb xristian trilogiyasındakı səbəbə bənzəyir və bir növ insan çoxalmasına səbəb olan hərəkətdən fərqlidir. Taoist ədəbiyyatına görə, Tao və fəzilətlərin mənşəyi Tai-Çinq zaman keçdikcə müxtəlif yollarla başqa bədənlərdə təcəssüm etdərək insanlara həqiqəti öyrətməyə çalışdı. Taoizmdə, Taoizmin qurucusu olan Lao-Tszı-nın da Tai-Çinq-in təcəssümlərindən biri olduğu güman edilir.

İmperator Yudi[redaktə | əsas redaktə]

Taoist ənənəyə görə cənnət başda olmaqla varlığın mövcud olduğu bütün məkanların (cəhənnəm daxil) hakimidir. [35] Çin mifologiyasındakı Taoist panteonda əhəmiyyətli bir yerə sahibdir. Miflərə görə, əvvəlcə Yu Hanq Taoist trilogiyasındakı yaradıcı tanrı Yu-Çinqin müavini idi və sonradan Yudi, onun davamçısı olaraq seçildi və beləliklə Çin mifologiyasının panteonun baş tanrısı oldu. Yu Hanq-a xidmət edən çox sayda tanrı və ilahə var; onlar dünyəvi işlərlə məşğul olur, Yu Hanq-a hesabat verərdilər. Çenq Hanq və Tu Di kimi şəhərlərlə əlaqəli tanrılar Yu Huang'a xidmət edən əsas tanrılardır. [36] Çin İmperatorunun da Yu Hanq-ın bir əlaməti olduğuna inanılırdı və hökmdarın uyğunsuz bir insanla və uyğunsuz davranışlar edərsə cəzalandırılacağına inanılırdı. İlk qəməri ayın doqquzuncu günü ad günün hesab olunan İmperator Yudi, Çin mifologiyasında əhəmiyyətli yerə sahibdir və Çin zodyakındaki 12 heyvanın seçilməsinə aid bir mifdən insanlığın yaradılışına aid miflərə qədər bir çox müxtəlif mifdə yer almışdır.

Səkkiz Ölümsüz[redaktə | əsas redaktə]

Səkkiz Ölümsüz dənizi keçir

Çin mifologiyasında Taoist ənənəsinin başqa bir vacib elementi "Səkkiz Ölümsüz" olaraq adlandırılan səkkiz nəfər və onlarla əlaqəli miflərdir. Rəvayətlərə görə, bu səkkiz nəfər həqiqətən çox sadə insanlardır, lakin Taoizmin əsas ideyasını mükəmməl tətbiq etmişlər, həyatın mahiyyəti ilə mükəmməl birləşmiş və buna görə də onlara ölməzlik bəxş edilmişdir.[37] Səkkiz Ölümsüzlüyə aid ilk yazıların nə zaman meydana çıxdığı dəqiq bilinmir. Bununla birlikdə, ümumi inanc 14-cü əsrdə meydana gəlməsi istiqamətindədir, bu da digər miflərlə müqayisədə olduqca gecdir. [38] Penqlay dağında yaşadıqları güman edilən [39] "Səkkiz Ölümsüz"ün əksəriyyətinin Tan və ya Sun imperiyası dövründə anadan olduğu deyilir. [40] Adı keçən Səkkiz Ölümsüzün bu kəslər olduğuna inanılmışdır:

  • He Şianqu
  • Çao Quoşi
  • Li Tequay
  • Lan Caihe
  • Lu Donqdbin
  • Han Şianqzi
  • Şanq Quolao
  • Han Şonqli

Səkkiz Ölümsüzlükdən hansının ölməzliyə ilk dəfə çatdığı mübahisəli olsa da, ümumiyyətlə Li Tequay-ın ölümsüzlüyə ilk çatdığı güman edilir. [41] Li Tequay topaldı [42] ; lakin anadangəlmə və ya sonrakı topal olub olmadığı mübahisəlidir. Yenə də, xüsusilə sonrakı dövrlərdə, ümumiyyətlə sonradan topal olduğu fikri məşhurluq qazanmışdır. Bu görüş bir mifə əsaslanır: ruhu Daoizmin banisi Lao-tszı bir çağırışı ilə bədənini şagirdinə tapşırır və yeddi gün ərzində geri qayıtmasa bədənini yandırmağı məsləhət görür, çünki bu müddət ərzində geri dönməsə, bir ruh halına gələrək kamilliyə qovuşar. Altıncı gün, anasının ölümcül xəstələndiyini öyrənən tələbəsi, ağasının yəqin ki, artıq kamala çatdığını düşünərək bədəni yandırdı; lakin, bu belə deyil və geri qayıdan Lao bədəninin külü ilə qarşılaşır. Sonra ona uyğun bir bədən axtararkən yeni ölmüş topal bir dilənçinin cəsədini görür və bu cəsədə yerləşir. Miflər Li Tequayın qüsurunu bu rəvayət ilə izah edir. Miflərə görə, dinc bir həyat yaşadıqdan bir gün sonra, Lao-Tszı Li Tequaya insan formasında gəlmiş və onu sınamışdır. Sınaqlardan uğurla keçən Li Tequaya əbədiyyət vermişdir. [43] [44]

Oxçu Hou Yi[redaktə | əsas redaktə]

Ay istiqamətində yüksələn Çanq`e (Hanq E) və Oxçu Hou Yi

Oxatan Hou Yi, daha sonraları Çin mədəniyyəti və folklorunda əhəmiyyətli bir qəhrəman olacaq şəxslərdən biri idi. Miflərə görə, əvvəllər 10 fərqli günəş var idi. Bunlar Şərq Cənnətinin tanrısı Di Jun-unn və Xi He ilahəsinin uşaqları idi. [45] Hər birində qarğa quşu olan bu günəşlər yeri gəldikdə quşun köməyi ilə uçur və dünyanı qızdırırdı. [46] Beləliklə, hər gün hər 10 nəfərdən biri iş görər, qalanları dincələcək və hər günəş də öz növbəsində dünyanı istiləşdirəcəkdir. Ancaq qeyri-müəyyən səbəblərə görə, İmperator Yao dövründə bu günəşlərin hamısı göyə qalxdı. Miflərə görə, on günəşin bir yerdə işıqlandırılması və istiləşməsi tədricən tədarükü məhv edir və quraqlıq başlayır. Sonra İmperator Yao tanrıları çağırır və tanrı Di Jun, problemi həll etmək üçün ən yaxşı tanınan oxatan ölməz Yi-ni təyin edir. Yi əvvəlcə problemi dinc yolla həll etmək istəsə də, dünyaya vurulan ziyan qarşısında dərhal hərəkətə keçmək istədi və günəşləri göydə daşıyan quşları 1 dənəsi qalana qədər tək-tək vurdu [45]. Beləliklə, əfsanəyə görə yalnız bir günəş qaldı. Lakin miflər oxatan Yi-nin macərasına son qoymur; Tanrı Di Jun, Yi-nin məsələni sülh yolu ilə həll etmək və övladlarını yanına qaytarmaq əvəzinə öldürdüyünə görə çox qəzəblənir və Yi-nin ölümsüzlüyünü götürərək onu dünyaya məhkum edir. Yenidən ölümsüz olmaq istəyən, Qərbin əfsanəvi ana kraliçası Şi Vanq Mu-nun yanına gedir. Şi Vanq Mu-ya ölümsüzlük miksturası üçün bir saray inşa edər və inşaatın sonunda kraliçadan tərkibində ölümsüzlük miksturası olan həb alır. Miflərə görə, Yi vətəninə qayıdarkən bəzi vacib və təcili işləri çıxır; Yi həbi evindəki rəfə qoyur və bu işlərlə məşğul olmaq üçün səyahətə çıxır. [47] Bir müddətdən sonra havanın yüngül bir parıltı ilə parıldatdığı həbi görən Yinin arvadı Henq E, həbi götürdü və onu araşdırmağa başladı, bu anda ərinin ayaq səslərini eşitdi və həyəcanlanıb həbi uddu. Böyük bir parıltıdan sonra Henq E ölməzliyi əldə edir, göyə qalxır və Aya çatır. Çin mifologiyasında daha sonra Henq E-nin adı Çanq E olaraq dəyişdirildi və ay tanrıçası olaraq ibadət edildi [48]. Bu nöqtədən sonra hekayə fərqli miflərdə fərqli formalarda keçir. Bəzilərində Yi heç vaxt ölümsüzlük qazanmır və nəticədə fani bir şəkildə ölür [49], digərlərində tanrılar ağlayışlarına və kədərlərinə görə ona mərhəmət edir və onu günəş tanrısı halına gətirirlər [48]. Beləliklə Henq E-nin, Ay ile təmsil etdiyi İn, Yinin, Günəş ile təmsil etdiyi yan vasitəsilə bir tarazlığa salınaraq İn və Yan yaranır [48].

Beş element[redaktə | əsas redaktə]

Vu Şinq (五行, pinyin: wǔxíng), yəni, "Beş Element" Çin mifologiyası və mədəniyyəti baxımından çox vacib bir anlayışdır. Beş element anlayışı bütün təbiət hadisələrini və bir-birlərinə münasibətlərini izah etmək üçün istifadə olunur və Çin mədəniyyətində aparıcı rol oynayan kosmologiya və fəlsəfə üçün çox vacib olduğu kimi, mifdə də mühüm yer tutur. Çin mədəniyyətinə görə, bu beş element aşağıdakılardır:

  • metal (金; pinyin: jīn)
  • taxta (木; pinyin: mù)
  • su (水; pinyin: shuǐ)
  • od (火; pinyin: huǒ)
  • torpaq (土; pinyin: tǔ).

İki balans dövrü olduğuna inanılır; biri yaradılması, digəri məhv dövrüdür. Yaratma dövrünə görə: taxta odu bəsləyər, atəş torpağı (külü) yaradır, torpaq metalı doğurur, metal suyu toplar, su da taxtanı bəsləyər. Dağıdılması dövrü belədir: taxta torpağı tərk edir, torpaq suyu udur, su odu söndürür,od metalı əridir və metal taxtanı kəsir.

Yaradıcı Pan Qu haqqında bir yaradıcılıq mifində Pan Qu-nun Beş Elementdən doğulduğu bildirilir. Bu mifə görə, doğulduqdan sonra Pan Qu, çəkic və çisel köməyi ilə Yer və Cənnəti yaratdı [11].

Qədim mənbələrdə mif kağıza köçürülərkən, Hunq Di-nin suyu istifadə edərək, Yan Di-nin isə atəşi istifadə edərək savaştığına toxunular və bu mif içərisində əhəmiyyətli bir yerə malikdir [50]. Nəticədə döyüşü su qazanar və qalib Hunq Di olur. [51] Mənbələrdə Hunq Di-nin daha cavan olduğu yazılır. Döyüşdə məbluğ olan Yan di isə cənuba qaçır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. David Leeming. "Asiya Mifologiyası lüğəti" (ing. ). 7 noyabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. Check date values in: |archivedate= (kömək)
  2. 1 2 3 4 5 Norman J. Girardot (2005). "Çin mifinin problemi" (ing. ). encyclopedia.com. 7 noyabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 noyabr 2019. Check date values in: |accessdate=, |archivedate= (kömək)
  3. 1 2 3 Maykl Puyet (1998). Nazirlər və Üsyançılar: İlkin dövlətin yaradılması ilə əlaqədar olaraq Çindən gələn rəvayətlər (PDF). Harvard Journal of Asiatic Studies.
  4. Norman J. Girardot (1976). Çin dininin öyrənilməsində mifologiyanın yaradılış problemi. History of Religions. səh. 289-318.
  5. 1 2 3 4 5 A. M. Birrel (1994). 1970-ci ildən bəri Çin mifinə dair araşdırmalar. 1. History of Religions. səh. 70-94.
  6. A. M. Birrel (1994). 1970-ci ildən bəri Çin mifinə dair araşdırmalar. 1. History of Religions. səh. 380.
  7. David Leeming. "Asiya Mifologiyası lüğəti" (ing. ). 7 noyabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. Check date values in: |archivedate= (kömək)
  8. David Leeming. "Qaranlıq dastanı" (ing. ). 7 noyabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. Check date values in: |archivedate= (kömək)
  9. Wikipedians. Mifalogiyalar. səh. 111.
  10. Anne Birrell (1999). Çin mifologiyası.g Giriş/Chinese Mythology.An Introduction. JHU Press. ISBN 9780801861833.
  11. 1 2 3 C. Scott Littleton (2002). Mifologiya: Dünya Mif və Hekayələrin Illüstrasiya edilmiş Antologiyası. Thunder Bay Press. ISBN 978-1571458278.
  12. E.C. Rammel (16 aprel 2013). "Pangu and the Chinese Creation Story" (ing. ). .ancient-origins.net. 7 noyabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 noyabr 2019. Check date values in: |accessdate=, |date=, |archivedate= (kömək)
  13. 1 2 C. Scott Littleton (2002). Mifologiya: Dünya Mif və Hekayələrin Illüstrasiya edilmiş Antologiyası. Thunder Bay Press. səh. 401. ISBN 978-1571458278.
  14. C. Scott Littleton (2002). Mifologiya: Dünya Mif və Hekayələrin Illüstrasiya edilmiş Antologiyası. Thunder Bay Press. səh. 404. ISBN 978-1571458278.
  15. C. Scott Littleton (2002). Mifologiya: Dünya Mif və Hekayələrin Illüstrasiya edilmiş Antologiyası. Thunder Bay Press. səh. 405. ISBN 978-1571458278.
  16. "Çin imperatorları və təəssüratları: Böyük Yu, Xia sülaləsinin banisi" (ing. ). thechairmansbao.com. 5 mart 2018. 7 noyabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 noyabr 2019. Check date values in: |accessdate=, |date=, |archivedate= (kömək)
  17. sf. 1626. Girardot. Encyclopedia of Religion
  18. 1 2 3 Norman J. Girardot (2005). "Mifik mövzular" (ing. ). encyclopedia.com. 7 noyabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 noyabr 2019. Check date values in: |accessdate=, |archivedate= (kömək)
  19. C. Scott Littleton (2002). Mifologiya: Dünya Mif və Hekayələrin Illüstrasiya edilmiş Antologiyası. Thunder Bay Press. səh. 409. ISBN 978-1571458278.
  20. Norman J. Girardot (2005). "Torpağın layı" (ing. ). encyclopedia.com. 7 noyabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 noyabr 2019. Check date values in: |accessdate=, |archivedate= (kömək)
  21. Filip Vilkinson (2007). Çin mifi: Əfsanələr, sənət və tarix xəzinəsi. Routledge. səh. 39. ISBN 978-0765681034.
  22. 1 2 3 C. Scott Littleton (2002). Mifologiya: Dünya Mif və Hekayələrin Illüstrasiya edilmiş Antologiyası. Thunder Bay Press. səh. 409-410. ISBN 978-1571458278.
  23. Qrey L. Dorsey (1993). Jurisculture. Transaction Publishers. ISBN 978-1560000907.
  24. Tian Henqyu (2018). Böyük Çin imperatorları: Müdrik və xeyirxah nağıllar\Great Chinese Emperors: Tales of Wise and Benevolent Rule. Asiapac. səh. 8-9. ISBN 9812299343.
  25. Lianshan Chen (2011). Çin mifləri və əfsanələri. Cambridge University Press. səh. 78. ISBN 9780521186797.
  26. Toni Allen, Çarlz Filips (2011). Qədim Çinin mifləri və inancları. The Rosen Publishing Group. səh. 53. ISBN 9781448859917.
  27. The Editors of Encyclopaedia Britannica (20 iyul 1998). "Yao: Çin mifoloji imperatoru" (ing. ). britannica.com. 8 noyabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 noyabr 2019. Check date values in: |accessdate=, |date=, |archivedate= (kömək)
  28. The Editors of Encyclopaedia Britannica (18 iyul 2019). "Şun: Əfsanəvi Çin imperatoru" (ing. ). britannica.com. 8 noyabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 noyabr 2019. Check date values in: |accessdate=, |date=, |archivedate= (kömək)
  29. 1 2 C. Scott Littleton (2002). Mifologiya: Dünya Mif və Hekayələrin Illüstrasiya edilmiş Antologiyası. Thunder Bay Press. səh. 427. ISBN 978-1571458278.
  30. C. Scott Littleton (2002). Mifologiya: Dünya Mif və Hekayələrin Illüstrasiya edilmiş Antologiyası. Thunder Bay Press. səh. 426. ISBN 978-1571458278.
  31. 1 2 C. Scott Littleton (2002). Mifologiya: Dünya Mif və Hekayələrin Illüstrasiya edilmiş Antologiyası. Thunder Bay Press. səh. 432. ISBN 978-1571458278.
  32. C. Scott Littleton (2002). Mifologiya: Dünya Mif və Hekayələrin Illüstrasiya edilmiş Antologiyası. Thunder Bay Press. səh. 433. ISBN 978-1571458278.
  33. C. Scott Littleton (2002). Mifologiya: Dünya Mif və Hekayələrin Illüstrasiya edilmiş Antologiyası. Thunder Bay Press. səh. 436. ISBN 978-1571458278.
  34. C. Scott Littleton (2002). Mifologiya: Dünya Mif və Hekayələrin Illüstrasiya edilmiş Antologiyası. Thunder Bay Press. səh. 437. ISBN 978-1571458278.
  35. "İmperator Yudi/Jade Emperor" (ing. ). nationsonline.org. 12 noyabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 noyabr 2019. Check date values in: |accessdate=, |archivedate= (kömək)
  36. Madness writer (24 avqust 2018). "Jade Emperor God Assistant" (ing. ). themerlions.com. 12 noyabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 noyabr 2019. Check date values in: |accessdate=, |date=, |archivedate= (kömək)
  37. "Səkkiz Ölümsüz/Eight Immortals" (ing. ). nationsonline.org. 12 noyabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 noyabr 2019. Check date values in: |accessdate=, |archivedate= (kömək)
  38. C. Scott Littleton (2002). Mifologiya: Dünya Mif və Hekayələrin Illüstrasiya edilmiş Antologiyası/Mythology: The Illustrated Anthology of World Myth & Storytelling. Thunder Bay Press. səh. 441. ISBN 978-1571458278.
  39. Ellen Lloyd (20 fevral 2018). "Səkkiz ölüsünün yaşadığı əfsanəvi Penqlay dağı/Legendary Mount Penglai Where The Eight Immortals Reside" (ing. ). AncientPages.com. 12 noyabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 noyabr 2019. Check date values in: |accessdate=, |date=, |archivedate= (kömək)
  40. ZTEVETEVANS (16 noyabr 2016). "Çin mifologiyası: Səkkiz ölümsüz/Chinese Mythology: The Eight Immortals" (ing. ). AncientPages.com. 12 noyabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 noyabr 2019. Check date values in: |accessdate=, |date=, |archivedate= (kömək)
  41. Ceremi Roberts/Jeremy Roberts (2004). Mifologiya: A-dan Z-ə/Mythology A-Z. Nyu-York: Infobase Publishing. səh. 73. ISBN 9781438119908.
  42. Şri Baqavatananda Quru/Shri Bhagavatananda Guru (2004). Qeyri-Hind Sivilizasiyalarının Ölümsüzlərinin Qısa Tarixi/A Brief History Of The Immortals Of Non-Hindu Civilizations. Morrisville: Lulu.com. səh. 95. ISBN 9781329586079.
  43. Ceremi Roberts/Jeremy Roberts (2004). Mifologiya: A-dan Z-ə/Mythology A-Z. Nyu-York: Infobase Publishing. səh. 72-73. ISBN 9781438119908.
  44. Toni Allen, Çarlz Filips/Tony Allan, Charles Phillips (2011). Qədim Çinin mifləri və inancları/Ancient China's Myths and Beliefs. The Rosen Publishing Group. səh. 109. ISBN 9781448859917.
  45. 1 2 C. Scott Littleton (2002). Mifologiya: Dünya Mif və Hekayələrin Illüstrasiya edilmiş Antologiyası. Thunder Bay Press. səh. 419. ISBN 978-1571458278.
  46. Dallas Matyer/Dallas Matier (25 noyabr 2018). "Çin mifologiyası: On günəşin vaxtı/Chinese Mythology: The Time of Ten Suns" (ing. ). letterpile.com. 14 noyabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 noyabr 2019. Check date values in: |accessdate=, |date=, |archivedate= (kömək)
  47. Parul Ceyn/Parul Jain (21 fevral 2012). "Çanq e/Chang'e" (ing. ). britannica.com. 23 iyul 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 noyabr 2019. Check date values in: |accessdate=, |date=, |archivedate= (kömək)
  48. 1 2 3 C. Scott Littleton (2002). Mifologiya: Dünya Mif və Hekayələrin Illüstrasiya edilmiş Antologiyası. Thunder Bay Press. səh. 424. ISBN 978-1571458278.
  49. C. Scott Littleton (2002). Mifologiya: Dünya Mif və Hekayələrin Illüstrasiya edilmiş Antologiyası. Thunder Bay Press. səh. 425. ISBN 978-1571458278.
  50. C. Scott Littleton (2002). Mifologiya: Dünya Mif və Hekayələrin Illüstrasiya edilmiş Antologiyası. Thunder Bay Press. səh. 410. ISBN 978-1571458278.
  51. "İmperatorlar Hunqdi və Yandi/Emperors Huangdi and Yandi" (ing. ). nagaap. 2 aprel 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 noyabr 2019. Check date values in: |accessdate=, |archivedate= (kömək)