Ömər Əliyev

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Ömər Əliyev
Əliyev Ömər Osman oğlu
Ömər Əliyev (1999).jpeg
Şəkil 1999-cu ildə çəkilib.
Doğum tarixi 10 may 1900(1900-05-10)
Doğum yeri Hiləband, Astara, Lənkəran qəzası, Bakı quberniyası, Rusiya İmperiyası
Vəfat tarixi 8 iyun 2004 (104 yaşında)
Vəfat yeri Tüləgüvan, Astara rayonu, Azərbaycan
Dəfn yeri Koraoba kənd qəbirstanlığı
Vətəndaşlığı Rusiya İmperiyası Rusiya İmperiyası
SSRİ SSRİ, Azərbaycan Azərbaycan SSR
Azərbaycan Azərbaycan
Həyat yoldaşları Sevgül Əliyev
Bibi İsayeva
Uşağı 10
Atası Osman Əliyev
Anası Şinənaz Əliyeva
Milliyyəti Azərbaycanlı
Talış
Dini İslam
Təhsili Burzubənd kənd orta məktəbi
Fəaliyyəti Fəhlə, qarovulçu
Tanınır Xeyriyyəçi
Mükafatları "İgidliyə görə" medalı "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalı "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində qələbənin 30 illiyi" yubiley medalı "SSRİ Silahlı Qüvvələrinin 60 illiyi" yubiley medalı "Əmək veteranı" medalı II dərəcəli "Vətən Müharibəsi" ordeni MilitaryVeteranRibbon.png

Ömər Əliyev (d. 10 may 1900[1][a] - ö. 8 iyun 2004, ) — Uzunömürlü, Böyük Vətən müharibəsi iştirakçısı[2], xeyriyyəçi.

Doğum tarixinə dair mənbələrdə ən gec tarix 1900-ci ilə təsadüf edir. Bəzi sənədlərdə 1902-1903-cü illər arası, bəzilərində 1905-ci il, bəzilərində 1910-cu il, bəzilərində isə 1913-cü il doğumlu göstərilir. Böyük Vətən Müharibəsinə aid SSRİ Müdafiə Nazirliyindəki şəxsi işlərində doğum tarixi kimi daha çox 19101913-cü illərə rast gəlinir. 1918-ci il mart soyqırımlarının canlı şahidi olduğunu qeyd edirdi. Böyük Vətən Müharibəsində iştirak edib, müharibə zamanı əsir düşüb və əsirlikdən qaçıb. Döyüşlərdə göstərdiyi şücaətlərə görə və digər xidmətlərinə görə müxtəlif medal və ordenlərlə təltif olunub. Dunay çayı ətrafında gedən döyüşlərdə qələbənin qazanılmasında mühüm rol oynayıb. Astara rayonunun ilk təsərrüfatçılarından olub və ilk sitrus meyvələrinin əkini zamanı ən yaxşı sort narıngi gətirmək üçün mütəxəssis kimi Gürcüstana göndərilib. 1963-cü ildə yaşadığı kənddə ilk məktəb binasını inşa edib. Əmək Veteranı olub.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Uşaqlığı və gəncliyi[redaktə | əsas redaktə]

Ömər Əliyev 1900-cü il may ayının 10-da Bakı quberniyasının, Lənkəran qəzasındakı Hüləband[3] yüksəkliklərində[4] doğulub. Anasını görmək Ömər Əliyevə nəsib olmayıb, atasını isə çox tez, 6 yaşına çatmamış itirib.[5]Atasını itirdikdən sonra əmisi Həsənverdinin və digər əmilərinin[6] öhdəliyində yaşayıb. Burzubənd kənd məktəbini ikinci sinifə qədər oxuyub. Ömər Əliyev 1918-ci il mart soyqırımlarının canlı şahidi olduğunu və Astara rayonundakı "Ağ körpü" adlanan ərazidə, onlarla insanın öldürüldüyünü bir neçə dəfə qeyd etmişdir. Sonralar bu hadisənin baş verməsini, kəndin bir neçə yaşlı nümayəndəsi də təsdiq etmişdir.[7] Tarix elmləri doktoru, professor Anar İsgəndərov isə "Azərbaycanda türk-müsəlman soyqırımı probleminin tarixşünaslığı 1918-1920-ci illər" adlı əsərində bunu bir daha sübut etməyə çalışır:

" Astara bolşevik əsgərləri tərəfindən topa tutularaq darmadağın edildi, əhalinin əksəriyyəti yaşayış yerlərini tərk etməyə məcbur oldu. Xəzər dənizi sahilində Qızılağac ilə Lənkəran arasındakı müsəlman kəndləri "Aleksandr Candar" gəmisindən top atəşinə tutuldu. Yanvarda başlanan bu qırğınlar martda daha da şiddətləndi.[8] "

Ömər Əliyevə atalıq etmiş əmisi Həsənverdi (Həsən) Əliyevin dünyadan köçməsi, Azərbaycanın bir çox ərazilərində olduğu kimi həmçinin indiki Astara rayonu ərazisində də sosial-iqtisadi durumun stabil olmadığı, qaçaqların əhaliyə divan tutduğu dövrə təsadüf etmişdir. Xüsusilə Şahsevənlərin, cənubdan Azərbaycan-İran sərhədini aşıb əraziləri taladığı bir dövr olduğundan, kənddə başsız qalmış ailələr, uşaqlar və qadınlar sahibsiz buraxılmırmış. Bu səbəbdən Həsənverdi əmisinin həyat yoldaşı və onun 5 övladına baxmaq Ömər Əliyevin öhdəsinə düşmüşdür. Sonralar iki oğul övladı, Osman və Cəbrail dünyaya gəlmişdir. Onlara, öz atasının şərəfinə Osmanov soyadlarını vermişdir. Öz övladları ilə yanaşı himayəsində olan bütün uşaqların, o dövrdə "fuzi" adlanan məktəblərdə və digər təhsil müəssələrində təhsil alması üçün şərait yaratmışdır. Təkcə Həsənverdi əmisinin üçüncü övladı Qədini öz yanında saxlamış və ona da Osmanov soyadını vermişdir. Əmisinin digər dörd övlad isə öz ata-baba soyadı olan Əliyev soyadını daşımışlar. 1938-ci ildə həyat yoldaşı Sevgül Əliyeva dünyasını dəyişmişdir. 1938-ci il İyul ayından 1942-ci ilədək Azərbaycan, Astara rayonunun Bağırov adına Limon, Naringi sovxozunda fəhlə işləmişdir. 1940-cı ildə, SSRİ Yeyinti Sənayesi Fəhlələrinin Həmkarlar İttifaqına fəhlə kimi qatılmışdır.[9]

Böyük Vətən müharibəsi illəri[redaktə | əsas redaktə]

Ömər Əliyev müharibə illərində[10]

19 yanvar 1942-ci ildə Ömər Əliyev Astara Rayonu Hərbi Komissarlığından, sovet ordu sıralarına hərbi xidmətə çağırılıb.[10] 1942-ci il Mart ayının 5-dən, iyun ayının 28-ə qədər, Şimali Qafqazın müdafiəsi üçün, Dağıstan Respublikasının Qızlar şəhərində, 15-ci ehtiyat atıcı briqadanın, 46-cı ehtiyat atıcı polkunun,[11] 3-cü ehtiyat batalyonunun, 9-cu ehtiyat atıcı rotasında, ximət etdib.[12] Hərbi rütbəsi əsgər, vəsifəsi isə atıcı olub. 15 Aprel 1942-ci ildə hərbi andiçməsi olub[b]. 1942-ci ilin İyun ayında Ukraynanın Xarkov əyalətində gedən döyüşlərdə,[13] 1942-ci ilin Avqust ayında isə Rusiyanın Stalinqrad (indiki Volqoqrad) şəhərinin azad olunmasında iştirak etmişdir.[14] 1942-ci ilin sentyabr ayında əsir düşüb və 1944-cü ilin oktyabr ayına qədər Almaniya ərzasizində hərbi sənayedə çalışdırılıb.[10][c] 1944-cü ilin sentyabr ayında əsirlikdən qaçıb. SSRİ Müdəfiə Nazirliyinin Mərkəzi Arxivində əsirlikdən azad olunmuşlar siyahınısda göstərilib. [15][16] Əsirlikdən sonra yenidən 907-ci atıcı alayın tərkibində Dunay çayı uğrunda gedən döyüşdə xüsusi qəhrəmanlıq göstərmişdir. Hücumun qarşısının alınması məqsədi ilə Dunay çayı üzərindəki körpüalman əsgərləri sovet əsgərləri tərəfindən dayanmadan atəşə tutulmuşdur və 907-ci atıcı alay böyük itkilərlə üzləşmişdir. Şiddətli atəş səbəbindən alayın bütün heyəti hücum əmrini yerinə yetirməkdən imtina etmişlər. Bu zaman alayın pulemyotçusu əsgər Əliyevə əlverişli mövqeyə çataraq atəş açması əmr olunmuşdur. Əsgər Əliyev tək, sürünərək pulemyotu ilə əlverişli mövqeyə çatmış və cavab atəşi açmağa başlamışdır. Uzun müddət tək başına döyüşdükdən sonra, alayın hücum yolunu açmışdır. Çətin döyüş tapşırığının yerinə yetirilməsinə və döyüşdə göstərilən məharətinə görə, alay komandiri tərəfindən şəxsi təşəkkür almış və "İgidliyə görə" medalı ilə təltif olunmuşdur.[17] Dunay çayını keçərək, keçərək Moldovanın, RumıniyanınBolqarıstanın azad olunmasında iştirak etmişdir. Müharibənin sonunadək Bolqarıstanın Kazanlık şəhərində xidmətini davam etdirmişdir. 1945-ci ilin Dekabr ayında birinci kateqoriya ilə ehtiyata buraxılmışdır. [18]

Ömər Əliyev (1941-1945).jpg

Müharibədən sonrakı həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Müharibədən sonra Ömər Əliyev doğulduğu Astara rayonuna geri qayıtmışdır. Müharibənin bitməsinin ilk illərində tək başına 1 hektar əraziyə paxla əkərək əldə etdiyi bütün məhsulu kənddə olan kimsəsiz və müharibədə vaildeyinlərini itirmiş uşaqlara sərf etmişdir. Kimsəsiz uşaqların təhsil almasına şərait yaratmışdır. İlk sitrus meyvələrinin əkini zamanı ən yaxşı sort narıngi gətirmək üçün Gürcüstana göndərilmişdir. "Lenin adına Sovxoz"da fəhlə işlədiyi müddətdə "Staxonovçu Ömər" ləqəbini almışdır.[19] Təsərrüfatda sitrus meyvələri ağaclarının əkilməsi üçün qazıntı işlərində bir gündə on səkkiz norma olduğu halda Ömər Əliyev tək başına, bir saata yeddi norma yerinə yetirərək respublikanın ən qabaqcıl fəhlələrindən birinə çevrilmişdir. Hesablamalara görə bir günə dörd fəhlənin normasını yerinə yetirə bilirmiş. Bunula rayon tarixində rekord nəticəyə imza atmışdır və bu səbəbdən aylıq əmək haqqından səkkiz dəfə artıq yəni, səkkiz fəhlənin toplam maaşı ilə təmin edilirmiş. Bakıdan gəlmiş komissiya tərəfindən "Lenin Ordeni"nə layiq görülməsi planşardırıldığı halda müəmmalı şəkildə ordenlə təltif olunması təxirə salınmış və ona ayırılan aylıq maaş qeyd olunduğundan iki dəfə az verilmişdir.

1963-cü ildə inşa edilmiş Koraoba kənd məktəbi

1963-cü ildə kənddə ibtidai məktəb açdırmış və üç sinifli məktəb binasının tikintisində təmənnasız iştirak etmişdir. Himayə etdiyi uşaqların və ətraf kəndlərdən gələnlərin bu məktəbdə təhsil almasına böyük şərait yaratmışdır. Uzun zaman rayon mərkəzindən kəndə yol olmadığına görə kənd camaatı üçün ərzağı çiyinlərində gətirib və paylamışdır. Daha sonra kəndə yol çəkdirmiş və işıq transfarmatorunun qoyulmasında başlıca təşəbbüsü olmuşdur. Kənddə su problemini aradan qaldırmaq üçün heç kəsin maddi və fiziki köməyi olmadan kəndin mərkəzində su quyusu qazmış və kənd camaatının istifadəsinə vermişdir. (İndiyədək kənd sakinləri tərəfindən bu su quyusuna böyük tələbat var.) Bütün bu xidmətlərinə görə 1979-cu il sentyabrın 17-də "Əmək veteranı" medalı ilə təltif olunmuşdur. Uzun müddət, bir zamanlar öz əkdiyi və yaradılmasında böyük rolu olduğu "Lenin adına Sovxoz"da sahələrə qarovulçuluq etmişdir. Ömər Əliyev müharibədən sonrakı həyatını, Astara rayonunun inkişaf etməsinə və ona böyük hörmət bəsləyən xalqına həsr etmişdir. Gənclərin hərbi-vətənpərvərlik tərbiyəsi işində xüsusi xidməti olmuşdur. Kijəbə qəsəbəsinin iqtisadiyyatının dirçəlməsində müxtəlif tövhələr vermişdir.

2004-cü ildə, Tüləgüvan kəndində vəfat etmişdir. Koraoba kənd qəbristanlığında dəfn olunmuşdur.

10 övladdan, 30 nəvəyə sahib olmuşdur.

Mükafatları[redaktə | əsas redaktə]

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Doğum tarixi tam dəqiq deyil.
  2. Hərbi biletində yazılan məlumatlara əsasən.
  3. Hərbi biletində yazılan məlumatlara əsasən.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Ömər Əliyev haqqında olan bütün tarixi məlumatlar, sənədlər və mükafatlar ölümündən 8 il sonra nəvəsi Elçin Əliyev tərəfindən araşdırılıb toplanmışdır.
  • Ömər Əliyevin öz xatirələrindən (söhbət və danışıqlarından), videoyazılardan, Osman Osmanovun (birinci oğlu), Cəbrail Osmanovun (ikinci oğlu), Ceyran Əliyevanın (qızı), Şahmirzə İsayevin (həyat yoldaşının, qardaşı oğlu), Qədi Osmanovun (əmisi oğlu), Sultan Osmanovun (əmisi nəvəsi), Fəzail Əliyevin (oğlu) və İlqar Əliyevin (ən kiçi oğlu) xatirələrindən istifadə edilmişdir.
  • Astara Rayon Dövlət Arxiv İdarəsi
  • Г. Мадатов. "Азербайджан в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг".
  • Центральный архив Министерства обороны Российской Федерации (ЦАМО РФ)

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Aytən Eyvazon (9 Noyabr 2013). "II DINYO CANQİ ĞƏHRƏMANON" (talış). eyvazon.blogspot.com.
  2. "Astara (Azərbaycan)" (azərb.). haqqinda.az. 16 Mart 2013.
  3. Hüləband dağı
  4. İndiki Astara, Lerik və Lənkəran rayonlarını bir birindən ayıran dağ. Talış dağlarında yerləşən qədim yaşayış yerlərindən biri. Yüksəklik 1227 metrdir.[1]
  5. "Türkçe Bilgi" (tur). www.turkcebilgi.com.
  6. Əmiləri: Mahmud, Həsənverdi, Cümşüdəli, Allahverdi, Mikayıl.
  7. "Lənkəran-Astara bölgəsində 1918-ci il qırğınları" (azərb.). "Zaman qəzeti". 01 İyul 2014.
  8. "Effektiv Təşəbbüslər Mərkəzi" (azərb.). azerbaycanli.org. 31 Mart 2009.
  9. SSRİ Həmkərlar İttifaqları, Həmkərlar İttifaqı Bileti
  10. 1 2 3 "Алиев Умар Усманович" (rus). moypolk.ru. 19.01.2020.
  11. Данил Пири оглы Гулиев. Азербайджанская ССР в период Великой Отечественной войны, 1941-1945 гг, səh. 47,50,51, Google kitablar
  12. "Герои войны, Алиев Умар Османович" (rus). pamyat-naroda.ru.
  13. "907-й стрелковый полк, 244-я стрелковая дивизия" (rus). Память Народа 1941–1945.
  14. Г. Мадатов. Азербайджан в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг. Баку, 1975, səh.103
  15. "Донесения об освобожденных из плена" (rus). pamyat-naroda.ru. (#parameter_ignored); (#cite_web_url)
  16. "Информация из документов, уточняющих потери, Алиев Умар Усманович" (rus). ОБД Мемориал (www.obd-memorial.ru).
  17. Rasim Aliyev (28 Aprel 2016). "Sovet qoşununu mühasirədən çıxaran talış döyüşçü-Ömər Əliyev" (azərb.). avestatalysh.wordpress.com.
  18. Azərbaycanın şanlı oğulları. III kitab. Bakı. 1945.
  19. Алексе́й Григо́рьевич Стаха́нов (məşhur sovet şaxtaçısı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı)
  20. № ордена 6680926

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]