Ötən günlər (roman)
| Ötən günlər | |
|---|---|
| özb. Oʻtkan kunlar | |
| Müəllif | Abdulla Qədiri |
| Orijinalın dili | özbək dili |
| Ölkə | |
| Orijinalın nəşr ili | 1925 |
Ötən günlər (özb. Oʻtkan kunlar) — Özbəkistan yazıçısı Abdulla Qadirinin qələminə məxsus, Özbəkistan ədəbiyyatında ilk roman hesab olunan əsər.[1] 1969-cu ildə "Özbəkfilm" kinostudiyasında bu roman əsasında eyniadlı film çəkilmişdir. Ədib romanı yazarkən Livan yazıçısı Cürci Zeydanın əsərlərindən ilhamlanmışdır.[2] Roman 1920-ci illərin əvvəllərində yazılmış, ilk dəfə 1922-ci ildə "İnqilab" (Inqilob) jurnalında dərc edilmiş, 1926-cı ildə isə ayrıca kitab şəklində nəşr olunmuşdur.[3]
Süjeti
[redaktə | vikimətni redaktə et]Roman XIX əsr hadisələrini əhatə edir. Mürəkkəb tarixi hadisələr romanın baş qəhrəmanları Otabəy və Gümüşbibinin faciəvi sevgi hekayəsi ətrafında təsvir edilmişdir. Hadisələrin inkişafı yerli hökmdarların hakimiyyət uğrunda qanlı mübarizələri mühitində cərəyan edir. Digər iri epik əsərlərdə olduğu kimi, "Ötən günlər" romanında da təhkiyənin çoxplanlılığı, köməkçi süjet xətləri, ardıcıl inkişaf edən və faciəvi sonluqla bitən hadisələr mövcuddur. İlqar fikirləri irəli sürən Otabəy obrazı romanın ideya və kompozisiya mərkəzi hesab olunur. O, ticarətdəki köhnəlmiş iqtisadi münasibətlərə qarşı çıxaraq, ailə və məişət problemlərinə yeni baxış bucağından yanaşır. Ədəbiyyatşünaslar Abdulla Qadirinin öz qəhrəmanının dili ilə şəxsi fikir və mülahizələrini ifadə etdiyini qeyd edirlər. Yazıçı eyni zamanda özbək qadınının taleyini də izləyir. Bəzi adətlər, o cümlədən çoxarvadlılıq, Gümüş və Zeynəb arasında ölümə aparan düşmənçiliyə səbəb olur. Müəllif gözəl, Otabəyə olan sevgisi ilə müəyyən çətinliklərə qalib gələn Gümüş obrazını yaradır, lakin əsər faciə ilə yekunlaşır: Gümüşbibi rəqibi (qumaşı) tərəfindən zəhərlənərək öldürülür, Otabəy isə vətənini müdafiə edərkən həlak olur.[4]
Qəbulu
[redaktə | vikimətni redaktə et]"Ötən günlər" Özbəkistan ədəbiyyatında yeni realist nəsrin əsasını qoymuşdur. Rusiya şərqşünası, akademik Yevgeni Bertels bu barədə belə yazmışdır:[5]
 |
Qadirinin romanları bütün quruluşu ilə özünəməxsus üslubda yazılmış özbək romanlarıdır. Dünyada beş əsas roman məktəbi — fransız, rus, ingilis, alman və hind məktəbləri mövcud idi. İndi altıncısını, yəni özbək romançılıq məktəbini Abdulla Qadiri yaratmışdır. |  |
Türkmənistan yazıçısı Xıdır Dəryayev əsər haqqında bu fikirləri bildirmişdir:[6]
|
Abdulla Qadirinin "Ötən günlər" romanı məndə ömürlük unudulmaz təəssürat buraxmış və mənə ilham vermişdir. Məhz bu əsərdən sonra məndə türkmən xalqının keçmişi haqqında roman yazmaq istəyi yarandı və böyük ümidlərlə "Qismət" romanım üzərində işləməyə başladım. | |
Tənqidçilərin mövqeyi
[redaktə | vikimətni redaktə et]"Ötən günlər" romanı xalq tərəfindən rəğbətlə qarşılanmışdır, lakin sovet hökuməti ideoloqları, Kommunist Partiyasına meyilli şəxslər və sovet ədəbi tənqidçiləri tərəfindən kəskin şəkildə qınanılmışdır. Tənqidlərin əsasını əsərin marksist–leninist ideyalara zidd olması, orada burjua sinfi mübarizəsinin və varlıların kasıbları istismar etməsi səhnələrinin əks olunmaması kimi iddialar təşkil edirdi. Həmçinin, müəllif özbək xalqının keçmişini ideallaşdırmaqda və sovetlərin tənqid etdiyi inqilabdan əvvəlki dövrü oxuculara həddindən artıq cazibədar şəkildə təqdim etməkdə günahlandırılırdı. 1928-ci ildə Rusiya tənqidçisi Mixail Şeverdin "Ötən günlər" əsəri haqqındakı tənqidi məqaləsinin sonunda belə yazmışdır:[7]
|
Romanı rus dilində nəşr etmək lazımdırmı? Bizcə, lazımdır. Məsələ necə nəşr edilməsindədir. Onu ekzotik tipli maraqlı bir əsər kimi təqdim etməyə qarşı mübarizə aparmaq lazımdır. O, bizə özbəklərin məişəti, maraqları və inkişaf etməkdə olan özbək ədəbiyyatı ilə tanışlıq vasitəsi kimi gərəkdir. Lakin bu nəşr özbək dilindəki təkrar nəşrlərdən fərqli şəkildə — hər şeydən əvvəl dövrün əsl vəziyyətini işıqlandıran, ticarət kapitalının rolunu üzə çıxaran, müəllifin keçmişi ideallaşdırmaq cəhdlərinin nə dərəcədə yanlış olduğunu göstərən tənqidi məqalə ilə birlikdə təqdim olunmalıdır. Romanın bəzi hissələrinə etirazlar bildirilməlidir. Müəllifin ideoloji meyilləri zərərsizləşdirildikdən sonradır ki, bu əsəri rus oxucusuna tövsiyə etmək olar. | |
"Ötən günlər" romanı haqqında ən geniş ədəbi-tənqidi materialı 1929–1930-cu illərdə Sotti Hüseyn qələmə almışdır. O, əsəri dövrün ictimai-siyasi və bədii yaradıcılığı mövcud sovet hakimiyyətinin maraqlarına xidmət etdirmək baxış bucağından təhlil etmişdir. Bu səbəbdən adibin sənətkarlığını, söz ustası olmasını və əsərin sevilərək oxunmasını inkar etməmişdir, lakin romanı marksist–leninist ideologiyanın təbliğatçısı olmadığı üçün kəskin tənqid etmişdir. Xüsusilə, tənqidi məqalələrindən birində o, aşağıdakıları qeyd etmişdir:[8]
|
Yazıçılarımızın bir çoxunun "Ötən günlər"i oxuyub, onun dilindən kifayət qədər faydalanaraq fəaliyyət göstərdiyi açıq-aydın məlumdur. Buna göz yummaq olmaz. "Ötən günlər" ideoloji və əxlaqi cəhətdən bizə zərərli olmaqla bərabər, ədəbi dilimizin təkmilləşməsi yolunda olduqca faydalıdır... | |
Senzura və nəşrlər
[redaktə | vikimətni redaktə et]"Ötən günlər" romanının birinci hissəsi ilk dəfə 1925-ci ildə (1926-cı ildə xətalar düzəldilərək yenidən nəşr edilmişdir), ikinci hissəsi həmin il, üçüncü hissəsi isə 1926-cı ildə ayrıca kitablar şəklində ərəb əlifbası ilə nəşr edilmişdir. Kitabların üz qabığı "Müştum" (Mushtum) jurnalının o dövrkü rəssamı İştvan Tullya tərəfindən tərtib olunmuşdur (tirajı 10.000 nüsxə).[9] 1933-cü ildə əsər senzuradan keçirilərək bir sıra dəyişikliklər və ixtisarlarla yenidən çap olunmuşdur. 1926-cı ilin orijinal nəşrinə əsaslanan özbək kiril əlifbasındakı ilk tam nəşri isə 1994-cü ildə Daşkənddə işıq üzü görmüşdür.[10]
Roman 1933-cü ildə Bakı şəhərində latın əlifbası ilə, 1958-ci ildə Daşkənddə kiril əlifbası ilə, 1958–1961-ci illərdə isə Karaçi şəhərində özbək dilində ərəb əlifbası ilə çap edilmişdir.[11]
Tərcümələri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Əsər 1931-ci ildə Xalid Səid və Abdulla Qamçınbəy tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilmişdir.[12]
1958-ci ildə Lidiya Bat və Vera Smirnova tərəfindən "Ötən günlər" (Minuvshiye dni) adı ilə rus dilinə tərcümə olunmuşdur.[13][14]
1959-cu ildə Kazan şəhərində, Tatarıstan Kitab Nəşriyyatında əsərin tatarca tərcüməsi ("Ytkän könnär") çap edilmişdir. Tərcümənin və müqəddimənin müəllifi M. Noğmandır.[15]
2019-cu ildə İslam Kərimov Fondunun sifarişi ilə "Days Gone By" adı altında Kerol Yermakova tərəfindən ingilis dilinə tərcümə edilmiş və Fransanın "Nouveau Monde Editions" nəşriyyatında çap olunmuşdur; nəşrin redaktoru Juli Uikeden,[16] illüstrasiyaların müəllifi isə Bobur İsmayılovdur.[17]
2019-cu ildə amerikalı tədqiqatçı və tərcüməçi Mark Edvard Riz tərəfindən "Bygone Days" adı ilə ingilis dilinə tərcümə edilmişdir.[18] Tərcüməçi bu işə 15 il vaxt sərf etmiş və amerikalı oxucular üçün 400-dən çox izah qeyd etmişdir. Bu nəşr ABŞ Konqres Kitabxanasına daxil edilmişdir.[19]
Roman "Ötən günlər: Türkistandakı acı sevgi qissəsi" adı ilə 1000 nüsxə tirajla ərəb dilində nəşr edilmişdir.[20] Cənubi Koreyanın Kemyonq Universiteti professoru Kim Çunq Sun tərəfindən təxminən 2,5 il ərzində Koreya dilinə tərcümə edilən əsər 2025-ci ildə çap olunmuşdur.[21]
Ekranlaşdırılması
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1969 – "Ötən günlər". Rejissor – Yoldaş Əzimov, baş rollarda – Almaz Əlixocayev, Gülçöhrə Cəmilova.
- 1997 – "Ötən günlər". Rejissor – Melis Abzalov, baş rolda – Behzad Məhəmmədkərimov, Şəhrizadə Dilmurad qızı.
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Elif Batuman The Possessed: Adventures with Russian Books and the …1847083137 2011 "literary-historical landmark I had been waiting for: the emergence of an indigenous novel form. Abdulla Qodiriy’s Past Days, considered to be the first Uzbek novel, was serialized in the magazine Inqilob in 1922-25. "
- ↑ Abdulla Qodiriy. „Oʻtkan kunlar“ ham oʻtkan kunlar" tanqidi ustida baʼzi izohlar. Sharq haqiqati, 1929-yil, 218-son
- ↑ Bayram Rahimguliyev The fate of the first Turkmen novel: From the Bloody Claw … – 2009 – Page 40 O 'tgan Kunlar (Days Gone By) by Abdulla Qodiriy, Quluq Qon (Holy Blood) by Muso Toshmuhammadogli Aybek and Tushda …
- ↑ Хамраев, Фархад. "У истоков узбекского романа". 16 Июля 2014.
- ↑ Yevgeniy Bertels. „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi, 1967-yil 2-iyun soni
- ↑ Хидир Деряев. Эдебият ве сунгат. 1962 йыл 12 ноябр
- ↑ Михаил Шевердин. Первый узбекский роман (А. Кадыри. «Уткан кунляр» («Прошлые дни»). Журнал «За партию». 1928 год, 3 (7) номер.
- ↑ Sotti Husayn. „Oʻtkan kunlar“ ham oʻtkan kunlar“ mavzusi bilan boshlangan adabiy-tanqidiy maqolalar toʻplami. Sharq haqiqati, 1929-yil, 120, 122, 123, 125, 130, 132, 137, 138, 145, 153, 154, 169, 199, 201, 206-sonlari; 1930-yil, 9, 14, 17-yanvar kungi sonlari
- ↑ Habibulla Qodiriy. Otamdan xotira (Otam haqida). Abdulla Qodiriy asarlari toʻplami, „Adibni xotirlab“ qismi (5-kitob). Info Capital Group, Toshkent, 2017. 172–173-betlar
- ↑ "Oʻtkan kunlar" roʻmoninig 1926 va 1933-yillar nashrlaridagi tafovutlar. Abdulla Qodiriy, Oʻtkan kunlar, Mehrobdan chayon. Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti. Toshkent, 1994-yil, 640-bet
- ↑ Habibulla Qodiriy. Otamdan xotira (Otam haqida). Abdulla Qodiriy asarlari toʻplami, „Adibni xotirlab“ qismi (5-kitob). Info Capital Group, Toshkent, 2017. 181–182-betlar
- ↑ Sirojiddin Ahmad. Istibdod zamonining qiyofasi („Qodiriyshunoslik“ka bir nazar). Abdulla Qodiriy asarlari toʻplami, „Obid ketmon“ (4-kitob). Info Capital Group, Toshkent, 2017-yil, 278-bet
- ↑ "Абдулла Кадыри. Минувшие дни (Роман и фильм) & Замира Касымова. Путь к светлому свету". http://greylib.align.ru/. İstifadə tarixi: 20 Декабря 2017.
- ↑ Habibulla Qodiriy. Otamdan xotira (Otam haqida). Abdulla Qodiriy asarlari toʻplami, „Adibni xotirlab“ qismi (5-kitob). Info Capital Group, Toshkent, 2017. 179-bet
- ↑ [kitapxane.tatarstan.ru "Tatariston Milliy Kitobxonasi"] (#bad_url). 2023-yil, 31-iyul tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "Фондом Каримова издан английский перевод на романа известного узбекского писателя Абдуллы Кадыри "Минувшие дни"". http://fondkarimov.uz. 2020-02-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 Января 2019.
- ↑ "Бобур Исмаилов — автор иллюстраций к роману «Минувшие дни»". http://fondkarimov.uz. 2020-02-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 Сентября 2017.
- ↑ "Uzbekistan Embassy presents Abdullah Qodiriy's "Bygone Days"". http://uza.uz/. İstifadə tarixi: 30 december 2019.
- ↑ "В США издан роман Абдуллы Кадыри «Минувшие дни» на английском языке". https://uza.uz/ru. İstifadə tarixi: 07 Января 2020.
- ↑ "«O'tkan kunlar» romani ilk bor arab tilida nashr etildi". https://kun.uz. Kun.uz. İstifadə tarixi: 24.04.2024.
- ↑ ""O'tkan kunlar" romani koreys tilida chop etildi". oyina.uz.