Övsət Abdinov

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Övsət Abdinov
Doğum tarixi 23 fevral 1944(1944-02-23)
Doğum yeri
Vəfat tarixi 29 oktyabr 2016(2016-10-29) (72 yaşında)
Elmi dərəcəsi fizika-riyaziyyat elmləri doktoru
Təhsili

Övsət Bəhram oğlu Abdinov (1944-2016) — fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü (2014).[1]

Həyatı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Övsət Bəhram oğlu Abdinov 1966–cı ildə Bakı Dövlət Universitetinin fizika fakültəsini bitirib. Namizədlik dissertasiyasını 1972–ci ildə, doktorluq dissertasiyasını isə 1986 – cı ildə müdafiə etmişdir.

1975 – ci ildən indiyə kimi AMEA Fizika İnstitutunun “Yüksək enerjilər fizikası” labora toriyasının rəhbəridir. Uzun müddət Birləşmiş Nüvə Tədqiqatları İnstitutunda (Dubna şəh., Rusiya) çalışıb. Respublikamızın müxtəlif universitetlərində (BDU, Neft Akademiyası) pedaqoji fəaliyyət göstərib. Azərbaycan Milli Grid Seqmentinin layihəsinin və yaradılmasının müəllifidir.

Elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətləri: yüksək enerjili adron-adron, adron-nüvə və proton – proton toqquşmalarında elementar zərrəciklərin və atom nüvələrinin xassələrinin tədqiqi. Birləşmiş Nüvə Tədgigatları İnstitutunda Azərbaycan Respublikasının tamhüquqlu nümayəndəsinin müavini, Birləşmiş Nüvə Tədgigatları İnstitutunun elmi şurasının üzvüdür. 1997 – ci ildən Avropa Nüvə Tədgigatları Mərkəzinin ATLAS kollaborasiyasında Azərbaycan Respublikasının koordinatorudur. ATLAS kollaborasiyasının üzvüdür.

Xarici və yerli elmi jurnallarda 300 – dən artiq dərc edilmiş məqalənin müəllifi və həmmüəllifidir.

2014-cü ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçilib.

Bakı Dövlət Universitetinin aspiranti kimi namizədlik dissertasiyasinin  movzusu üzrə tədqiqat işlərini o,  Dubna şəhərində (Russiya), Birləşmiş Nüvə Tədqiqatlari İnstitunda,  görkəmli  sovet  alimi, nəzəriyyəci fiziki  V.S.Baraşenkovun rəhbərliyi altında  aparmışdır.  Onun tədqiqatinin əsas istiqaməti adron-nüvə qarşılıqlı təsirinin nəzəri təsvirini vermək olmuşdur. O. B. Abdinovun və həmkarlarinin təklif etdiyi  kaskad modeli indiki dövrdə adron-nüvə, nüvə-nüvə qarşiliqli təsirlərinin nəzəri izahi üçün tətbiq edilən ən əsas nəzəri modellərdəndir. Bu modelin, xüsusi ilə yüksək enerjili adronların yüngül nüvələrlə qarşılıqlı təsirinin öyrənilməsinə tədbiqində və bu istiqamətdə bir çox effektlərin nəzəri izah olunmasında O. B. Abdinovun  çox boyük xidmətləri var. O, ilk dəfə kollektiv nüvə effektlərini izah etmək üçün yüngül nüvələrdə klasterlərin əmələ gəlməsi ideyasini irəli sürmüş və bunu təcrübi faktlarla əsaslandırmışdır.

Keçən əsrin 70-ci illərində Azərbaijanda bir sira ən müasir elmi sahələrlə yanaşı Yüksək Enerjilər fizikasi da inkişaf etməyə başladı. Akademik  H. B. Abdullayev, N. A. Quliyev, A. Muxtarovun təşəbbüsü və eyni zamanda akademiklər N. N. Boqolyubovun, S. N. Vernovun və B.M. Pantekorvonın dəstəyi  ilə Azərbaycanda yaradılan ilk Yuksək Enerjilər Fizikası Laboratoriyasına rəhbərlik B. Abdinova tapşırıldı. 1975-ci ildən  Yuksək Enerjilər Fizikası Laboratoriyasına rəhbərlik etmişdir. Yarandığı ilk günlərdən bu gunə qədər laboratoriya öz fəaliyyətini əvvəlcə keçmiç Sovet İttifaqının, daha sonralar isə dünyanın aparıcı, beynəlxalq elmi  mərkəzləri ilə hamahəng aparır.  Bura ilk novbədə Birləşmiş Nüvə Tədqiqatlqrı  İnstitunda (Duban, Russiya), keçmiş SSSRİ Elmlər Akademiyasının Yüksək Enerjilər Fizikası İnstitutu (Serpuxov,  Russiya) daxildirlər.

Azərbaycan dövlət müstəqilliyini qazandığı illər ərzində O. B. Abdinovun təşəbbüsü ilə dünyanın aparıcı elm mərkəzlərindən biri sayılan Avropa Nüvə Tədqiqatları Mərkəzi (CERN, Cenevrə, Isveçrə) ilə elmi əlaqələrin  yaradılması təşəbbüsü irəli sürüldü.  Avropa Nüvə Tədqiqatları Mərkəzi ilə Azərbaycan dövləti arasında rəsmi əlaqələrin yaranması 1997 – ci ildə prezident H. Əliyevin imzaladığı iki sərəncamın nəticəsində mümkün oldu. 1997 – ci və 2007 – ci illərdə Azərbaycan Dövləti ilə CERN arasında bağlanmış müqavilələr Azərbaycan alimlərinin zəmanəmizin ən möhtəşəm təcrübələrdə  – Böyük Adron Kollyderi təcrübələrində iştirakına zamin yaratdı. Bu müqavilələr AMEA Fizika İnstitutuna dünyanın 40 ölkə və təşkilatının daxil olduğu ATLAS kollaborasiyasının işində iştirakına imkan verdi. AMEA Fizika İnstitutunun əməkdaşları Böyük Adron Kollayderinin ATLAS detektorunun həm fiziki proqramının hazırlanmasında, həm quraşdırılmasında və həm də bu qurğunun müxtəlif hissələrinin sinağında yaxından iştirak edib. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Fizika İnstitutunun Böyük Adron Kollayderinin ATLAS və ALİCE kollaborasiyayalarında iştiraki Azərbaycanda da GRİD – infrastrukturunun yaradılması zərurətinə gətirdi.

2008 – ci ildə O. B. Abdinovun rəhbərliyi altında Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Fizika İnstitutunun “Yüksək enerjilər fizikası” laboratoroyası bazasında, Rabitə və İnformadiya Texnologiyaları Nazirliyinin, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Fizika İnstitutunun dəstəyi ilə Milli GRİD – seqmenti yaradıldı. Milli GRİD – seqmentinin yaradılması Azərbaycan alimlərinin həm elmi – tətqiqat işlərinin aparılmasında və həm də müxtəlif  beynəlxalq layihələrdə iştirak etməyinə şərait yaratdı. Azərbaycanda ilk milli GRİD – seqmentinin yaradılması bir sıra ölkələrdə mövcud olan GRİD şəbəkələrinə qoşulmaga imkan verir və məsələn CERN kimi Beynəlxalq elmi mərkəzlərlə əlaqələrin genşləndirilməsinə yardım edir.

AMEA Fizika İnstitutunun  Böyük Adron Kollayderinin işində iştirakı    zəmanəmizin ən möhtəşəm təcrübəsində iştirakına, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının əməkdaşlarının beynəlxalq əlaqələrinin  genişləndirilməsinə, Respublikamızda ilk dəfə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fizika İnstitutunda Milli  GRİD seqmentinin yaradılmasına və Respublikamızda GRİD infrastrukturunun yaradılmasına imkan verdi.

Fəxr hissi ilə bildirmək lazımdır ki, əsrimizin ən möhtəşəm kəşfində –  elektrozəif simmetriyanın spontan pozulmasına və fundamental zərrəciklərin kütlə qazanma mexanizminə cavabdeh olan Standart Model Hiqqs bozonun eksperimental aşkar edilməsinə və xassələrinin öyrənilməsinə həsr olunmuş məqalələrin həmmüəllifləri sırasında O. B. Abdinov və əməkdaşlarının da adları vardır.  Qeyd edək ki, Hiqqs sahəsinin nəzəriyyəyə daxil edilməsinə görə Piter Hiqqs və Fransua Engler 2013 – cü ilin fizika sahəsində Nobel mükafatına layıq görülmüşdürlər.

O. B. Abdinov Birləşmiş Nüvə Tədqiqatları İnstitutunda Azərbaycan Respublikasının tamhüquqlu nümayəndəsinin müavini, Birləşmiş Nüvə Tədqiqatları İnstitutunun elmi şurasının üzvüdür. 1997 – ci ildən Avropa Nüvə Tədqiqatları Mərkəzinin ATLAS kollaborasiyasında Azərbaycan Respublikasının koordinatorudur. ATLAS kollaborasiyasının üzvü. Xarici və yerli elmi jurnallarda 800 – dən artiq məqalənin müəllifi və həmmüəllifidir. 2013-cü ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçilmişdir.

O. B. Abdinovun  çox boyük xidmətlərindən biri də gənc ixtisasçıların elmi – tədqiqat işlərinə cəlb edilməsidir. Bu illər ərzində o, laboratoriyaya Respublikamızın müxtəlif  Universitetlərindən 100 – dən artiq gənc mütəxəssis işə cəlb edib. Bu gənclər arasında ixtisasca həm fizik, həm də riyaziyyatcı var. Bu gənclər mutəmadi olaraq Birləşmiş Nüvə Tədqiqatları İnstitutuna (BNTİ), Yüksək Enerjilər Fizikası İnstitutuna (YEFİ)  və CERN – ə ezam edilirlər. Bu onlara öz bilik və təcrübələrini artırmağa, Dünyanin aparıcı alimləri ilə təmasda olmağa imkan verir.

Laboratoriyda məktəb keçmiş gənc alimlər tərəfindən 100 - lərlə elmi işlər çap olunmuş, 10 - larla dissertasiyalar müdafiə edilmişdir. Bu gənc alimlərin sədasini indi təkcə Azərbaycanin deyl Dunyanin müxtəlif elmi-tədqiqat mərkəzlərindən və universitetlərindən eşitmək olar.

Keçmiç SSRİ-nin və Azərbaycanın bir sıra qrantlarının qalibi olmuşdur. Heç də təsadüfi deyildir ki, dünyanın aparıcı informasiya və verilənlər bazası sayılan Thomson Reuter təşkilatının ən çox istinad ediomiş məqalələr sırasında Böyük Adron Kollayderinin ATLAS təcrübəsində O.B.Abdinov rəhbərlik etdiyi Azərbaycan alimləri qrupu birinci yeri tutmuşdur.

Ovsat Bəhram oğlu Abdinov uzun sürən xəstəlikdən sonra 29 oktyabr 2016-cı ildə vəfat etmişdir.

Ailəsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Əsərləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Abdinov, Övsət. Qrid gələcəyin texnologiyalarıdır // Elm və həyat. - 2011.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. "Arxivlənmiş surət". 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-07-04.