Özünüidarəetmə
Özünüidarəetmə və ya Özünənəzarət (ing. self-control) — fərdin cəmiyyətdə fəaliyyət göstərə bilməsi üçün öz davranış, emosiya və arzularını tənzimləmə bacarığı.[1] Psixologiyada bu anlayış bəzən emosional özünüidarəetmə və ya sadəcə özünütənzimləmə adlandırılır. Özünənəzarət insanın şüurlu qərarlar qəbul etmək və onları həyata keçirmək qabiliyyətini müəyyən edən ali psixi funksiya olan iradəyə əsaslanır.
Özünənəzarət insanın qarşıya qoyduğu məqsədlərə çatması və potensial mənfi impuls və ya hisslərdən qaçması üçün zəruridir.[2]
Özünənəzarət anlayışı psixi özünütənzimləmə anlayışı ilə sıx əlaqədardır və insanın qarşıya qoyduğu məqsədlərə çatmasında mühüm elementdir. Özünənəzarətin səviyyəsi həm anadangəlmə genetik xüsusiyyətlər, həm də insanın qazandığı psixoloji vərdişlərlə müəyyən edilir. Özünənəzarət impulsivliyin — anlıq vəsvəsə və şirnikləndiricilərə müqavimət göstərə bilməməyin əksi hesab olunur.
Neyrofiziologiya
[redaktə | vikimətni redaktə et]Özünənəzarətə cavabdeh olan neyrofizioloji proseslər beynin bir çox nahiyələrində cəmləşsə də, baş beynin alın payı adlanan bölməsi bu funksiya üçün ən vacib nahiyə hesab olunur.[3] Alın payının zədələnməsi (və ya anadangəlmə patologiyaları) özünənəzarətin pozulmasına gətirib çıxarır; aqressiv və cinayətkar davranışlar da çox vaxt alın payının patologiyası ilə əlaqələndirilir.
Psixoloji yanaşmalar
[redaktə | vikimətni redaktə et]Deniel Kanemanın nəzəriyyəsinə görə, özünənəzarət psixikanın "Sistem 2" adlanan funksiyası ilə təmin edilir. Bu sistem şüurlu zehni səylər, o cümlədən mürəkkəb və emosional gərginlik tələb edən mülahizələr və hərəkətlərin yerinə yetirilməsi üçün zəruri olan diqqətin ayrılmasını təmin edir.[4]
Fiziki mədəniyyətdə özünənəzarət
[redaktə | vikimətni redaktə et]SSRİ dövründə fiziki mədəniyyətdə özünənəzarət iki əsas göstəricidən ibarət idi: obyektiv məlumatlar (çəki, dinamometriya, spirometriya, nəbz) və subyektiv məlumatlar (özünü hiss etmə, yuxu, iştaha, əhval-ruhiyyə, iş qabiliyyəti, ümumi vəziyyət).[5][6][7]
Özünənəzarətə həmçinin aşağıdakı anlayışlar daxil idi:
- Məşq prosesi: Yüklənmə və bərpa arasındakı balans;
- Yorğunluq və həddindən artıq məşq (rus. при тренировке): Bədənin həddindən artıq yüklənməsi və "formadan düşmə" halları;
- Rejim təşkili: İş və istirahətin planlaşdırılması;
- Qidalanma və içmə rejimi: Fiziki aktivlik zamanı enerji balansının qorunması.
Bu metodika idmançının öz sağlamlıq vəziyyətini müntəzəm olaraq qeyd etməsi üçün nəzərdə tutulmuş "Özünənəzarət gündəliyi"nin əsasını təşkil edirdi.
Volter Mişelin eksperimenti
[redaktə | vikimətni redaktə et]1960-cı illərdə Volter Mişel uşaqlar arasında "Zefir testi" adlandırdığı bir eksperiment həyata keçirmişdir. Test zamanı 4 yaşlı uşaqlara bir parça zefir verilir və onlardan zefirin nə qədər şirin olduğu barədə düşünmək xahiş olunurdu. Uşağa iki seçim təklif edilirdi: ya zefiri dərhal yemək, ya da 15 dəqiqə gözləyərək qarşılığında ikinci bir zefir parçası almaq.
Növbəti 40 il ərzində Mişel test iştirakçılarının həyatındakı nailiyyətlərini izləmiş, psixoloji testlər keçirmiş, onların təhsil və karyera müvəffəqiyyətlərini, şəxsi həyatlarını müqayisə etmiş və bədən kütlə indeksini ölçmüşdür. 2006-cı ildə tədqiqatlarını başa çatdıran Mişel belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, şirnikləndiriciyə təslim olan iştirakçılarda stress səviyyəsi, asılılıqlar, emosional və şəxslərarası problemlər zefiri dərhal yeməyənlərlə müqayisədə orta hesabla daha yüksək olmuşdur.
Eksperimentin nəticələrinə əsaslanaraq Mişel belə bir qənaətə gəlmişdir ki, özünənəzarət insanın nailiyyətlərinin və həyat keyfiyyətinin uzunmüddətli proqnozlaşdırılmasında mühüm rol oynayır.[8]
Əhəmiyyəti
[redaktə | vikimətni redaktə et]Özünənəzarət aşağıdakı sahələrdə mühüm rol oynayır:
- Məqsədyönlülük: Uzunmüddətli hədəflər üçün anlıq həzzlərdən imtina etmək bacarığı;
- Sosial adaptasiya: Cəmiyyət daxilində etik və hüquqi normalara müvafiq hərəkət etmək;
- Stressin idarə olunması: Çətin vəziyyətlərdə emosiyaları idarə edərək rasional qərarlar qəbul etmək.
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Matt DeLisi. "Chapter 10: Low Self-Control Is a Brain-Based Disorder" (ingilis). SAGE Publications Ltd. 20 oktyabr 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 may 2014.
- ↑ Timpano, K. R.; Schmidt, N. B. "The relationship between self control deficits and hoarding: A multimethod investigation across three samples". The Journal of Abnormal Psychology (ingilis). 122 (1). 2013: 13–25. doi:10.1037/a0029760.
- ↑ Brass M.; Haggard P. "To do or not to do: the neural signature of self-control". The Journal of Neuroscience (ingilis). 27 (34). 2007: 9141–9145. doi:10.1523/JNEUROSCI.0924-07.2007. 10 noyabr 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 yanvar 2026.
- ↑ Kaneman, Daniel. Думай медленно... решай быстро (rus). AST. 2013. 625.
- ↑ № 1/2 журнала «Физкультура и спорт» 1940 года
- ↑ 1930, БСЭ, Москва, статья «Гимнастика», том 17, стр. 30
- ↑ Пустовойт Борис Григорьевич, Гантельная гимнастика, 5-е издание, издательство «Физкультура и спорт (издательство)», Москва, 1965, стр.9
- ↑ Casey, B.J; və b. "Behavioral and neural correlates of delay of gratification 40 years later". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (ingilis). 108 (36). 2011: 14998–15003. doi:10.1073/pnas.1108561108. PMID 21876169. (#explicit_et_al)
Biblioqrafiya
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Baumeister RF, Tierney J. Willpower: Rediscovering the Greatest Human Strength. 2012.
- Ameriks A, Caplin A, Leahy J, Tyler T. "Measuring Self-Control Problems". American Economic Review. 97 (3). 2007: 966–972. CiteSeerX 10.1.1.639.131. doi:10.1257/aer.97.3.966.
Xarici keçidlər
[redaktə | vikimətni redaktə et]
- Discipline in our life (religious tract)
- Teaching Children the Art of Self-Control
Lüğətlər və ensiklopediyalar | ||||
|---|---|---|---|---|
