Özbəkistan Milli Ensiklopediyası
| Özbəkistan Milli Ensiklopediyası | |
|---|---|
| Janrlar | ensiklopediya |
| Orijinalın dili | özbək dili |
| Ölkə | |
| Orijinalın nəşr ili | 2000 |
Özbəkistan Milli Ensiklopediyası (özb. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi) – Özbəkistan Respublikasında nəşr edilmiş 12 cildlik universal milli ensiklopediya. Kiril qrafikalı əlifba ilə tərtib olunmuş bu nəşr "Özbəkistan Milli Ensiklopediyası" Dövlət Elmi Nəşriyyatı tərəfindən çap edilmişdir. Ensiklopediyadakı məqalələrin böyük bir qismi SSRİ dövründə işıq üzü görmüş 14 cildlik "Özbək Sovet Ensiklopediyası"nın materialları əsasında hazırlanmışdır.
Tarixi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Özbəkistan Milli Ensiklopediyasının nəşri "Özbəkistan Milli Ensiklopediyası" Dövlət Elmi Nəşriyyatı tərəfindən həyata keçirilmişdir. 4 sentyabr 1996-cı il tarixində Özbəkistan Respublikası Nazirlər Kabineti tərəfindən "Özbəkistan Respublikası Ensiklopediyasının nəşr edilməsi haqqında" qərar qəbul edilmişdir. Sözügedən qərara əsasən, universal ensiklopediyanın sahəvi sözlüklərinin tərtib olunmasına başlanılmış və müvafiq meyarlar işlənib hazırlanmışdır.[1]
Nazirlər Kabinetinin 20 mart 1997-ci il tarixli "Özbəkistan Milli Ensiklopediyası Dövlət Elmi Nəşriyyatının təşkil edilməsi haqqında" 154 nömrəli qərarı ilə bu fəaliyyətin icrasına start verilmişdir. Qərarda 12 cildlik universal "Özbəkistan Milli Ensiklopediyası"nın elmi-nəzəri və ideoloji-siyasi istiqamətləri müəyyənləşdirilmişdir. Bu hüquqi aktın əsasında "Özbəkistan Milli Ensiklopediyası" Dövlət Elmi Nəşriyyatı təsis olunmuşdur.[1]
Ensiklopediyanın məzmun və mündəricəsinin formalaşdırılmasında dünya ensiklopediyaçılıq ənənələrindən və ölkə daxilində qazanılmış müsbət təcrübələrdən istifadə edilmişdir. Nəşrin məqsəd və vəzifələri birinci cildin müqəddimə hissəsində şərh olunmuşdur.[1]
Ensiklopediyanın bütün 12 cildi 2000–2006-cı illərdə çap edilmişdir. "Özbəkistan Milli Ensiklopediyası"nda Özbəkistan Respublikasına dair materiallarla yanaşı, ümumbəşəri məlumatlara da geniş yer verilmişdir. Ensiklopediyanın 1–11-ci cildlərinə ümumi həcmi 1600 nəşriyyat-hesab tabağı təşkil edən təxminən 50 min məqalə daxil edilmişdir. Hər bir cilddə 800–1200 ətrafında rəngli və ağ-qara fotoşəkil, habelə xəritələr yer almışdır. Ensiklopediyanın hazırlanması prosesində beş minə yaxın müəllif və rəyçi iştirak etmişdir. Nəşrin 12-ci cildi isə tamamilə Özbəkistana həsr olunmuş xüsusi məqalələrdən ibarətdir.[1]
Əhatə dairəsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]"Özbəkistan Milli Ensiklopediyası"nda Özbəkistan Respublikasına dair materiallarla yanaşı, ümumbəşəri məlumatlar da təqdim edilmişdir. Ensiklopediyadakı məqalələrin 60 faizini ictimai elmlər, qalan 40 faizini isə təbiət elmləri təşkil etmişdir. Nəşrə müxtəlif dövrlərə və xalqlara mənsub məşhur şəxsiyyətlər, ixtiraçılar, səyyahlar, elm, texnika, ədəbiyyat və incəsənət xadimləri, habelə tanınmış dövlət və siyasət xadimləri haqqında məqalələr daxil edilmişdir. Bu xüsusda müvafiq seçim meyarları işlənib hazırlanmışdır.[1]
Redaksiya heyəti
[redaktə | vikimətni redaktə et]
"Özbəkistan Milli Ensiklopediyası"nın əsas elmi dayağı Baş redaksiya heyəti hesab olunmuşdur. Heyətin tərkibi Özbəkistan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 20 mart 1997-ci il tarixli "Özbəkistan Milli Ensiklopediyası Dövlət Elmi Nəşriyyatının təşkil edilməsi haqqında" 154 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmişdir. Bundan əlavə, elm sahələri üzrə 160-dan çox mütəxəssisi birləşdirən 23 elmi-məsləhət şurası yaradılmışdır. Bu şuraların üzvlərinin siyahısı hər bir cildin titul vərəqində və onun arxa hissəsində qeyd olunmuşdur. Ensiklopediyanın 12 cildinin hazırlanması müddətində Baş redaksiya heyətinin 20-dən çox genişləndirilmiş iclası keçirilmişdir.[1]
Buraxılışlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]"Özbəkistan Milli Ensiklopediyası"nın birinci cildi 30 dekabr 2000-ci il tarixində işıq üzü görmüşdür. Nəşrin ilk cildi Özbəkistan Respublikasının Prezidenti İslam Kərimovun "Özbəkistan Milli Ensiklopediyasının oxucularına" ünvanladığı təbrik məktubu ilə başlayır. Ensiklopediyanın əlifba sırası ilə tərtib olunmuş sonuncu — 11-ci cildinin nəşri 2005-ci ildə tamamlanmışdır. Ensiklopediya hazırkı "Özbəkistan" nəşriyyat-poliqrafiya yaradıcılıq evində çap edilmişdir.[2]
Ensiklopediyanın hazırlanmasında beş minə yaxın müəllif və rəyçi iştirak etmişdir. 1–11-ci cildlərdə ümumi həcmi 1600 nəşriyyat-hesab tabağı olan təxminən 50 min məqalə yer almışdır.[3] Bu məqalələrin 40 faizindən çoxu (20 mindən artığı) bilavasitə Özbəkistan mövzusuna həsr olunmuşdur. Ümumbəşəri mövzulardakı məqalələrin də əhəmiyyətli bir hissəsi Özbəkistanla sıx əlaqəli şəkildə işıqlandırılmışdır.[1]
"Özbəkistan Milli Ensiklopediyası"nın 1–11-ci cildlərində yalnız ədəbiyyat sahəsi üzrə 56,124 müəllif tabağı həcmində 1538 məqalə (12-ci cilddə bu sahəyə dair 10,3 müəllif tabağı həcmində material), dilçilik sahəsi üzrə 22,162 müəllif tabağı həcmində 538 məqalə, mədəniyyət və incəsənət sahəsi üzrə isə 94,19 müəllif tabağı həcmində 4000-dən çox məqalə verilmişdir.[1]
Hər bir cilddə 125–130 nəşriyyat-hesab tabağı həcmində material, habelə 800–1200 ətrafında təsvir, o cümlədən rəngli və ağ-qara fotoşəkillər və xəritələr yer almışdır. Hər bir cildin hazırlanmasında 800-dən çox müəllif və rəyçi fəaliyyət göstərmişdir.[3]
Ensiklopediyanın 12-ci cildi müstəsna olaraq Özbəkistana həsr olunmuşdur. Bu cilddəki məqalələr əvvəlki cildlərdən fərqli olaraq əlifba sırası ilə yox, konkret mövzular üzrə qruplaşdırılmışdır. Kitab şərti olaraq 17 bölməyə ayrılmış, hər bir bölmə öz mahiyyətinə uyğun olaraq fəsillərə, fəsillər isə bəndlərə bölünmüşdür. Beləliklə, ensiklopediyanın bölmələrində müəyyən mövzuları əhatə edən sistemləşdirilmiş və ətraflı məlumatlar təqdim olunmuşdur. Bu cilddə ölkə tarixi, müstəqillik illərində qəbul edilmiş dövrləşdirmə əsasında ən qədim zamanlardan müasir dövrədək xronoloji ardıcıllıqla işıqlandırılmışdır. Məqalələrdə ölkənin müasir həyatı, özbək xalqının quruculuq əməyi və nailiyyətləri barədə məlumatlar verilmişdir. Sözügedən cilddə mövzulara uyğun 800-dən çox rəngli və ağ-qara təsvir, habelə xəritə mövcuddur.[1]
Əsas cildlərin nəşri başa çatdıqdan sonra, 2006-cı ildə ensiklopediyaya daxil edilməmiş mövzuları və nəşr müddətində baş vermiş dəyişiklikləri əhatə edən əlavə cild çap olunmuşdur.[1]
"Özbəkistan Milli Ensiklopediyası"nın nəşri dövründə (2000–2005-ci illər) baş vermiş bir sıra dəyişikliklər, o cümlədən Özbəkistan Qəhrəmanları, Özbəkistan Respublikasının elm və incəsənət xadimləri, xalq yazıçıları, xalq şairləri, xalq rəssamları, xalq ustaları, xalq artistləri, xalq hafizləri və xalq müəllimləri, "Özbəkistan iftixarı" ünvanına layiq görülmüş məşhur idmançılar və digər şəxslər haqqında əlavə məqalələr təqdim edilmişdir. Həmçinin, inzibati-ərazi vahidləri və müəyyən anlayışlar barədə yenilənmiş məlumatlar, eləcə də müəyyən səbəblərdən əvvəlki cildlərə daxil edilməmiş şəxsiyyətlər və anlayışlar haqqında məqalələr bu hissədə öz əksini tapmışdır.[4]
Qəbulu
[redaktə | vikimətni redaktə et]"Özbəkistan Milli Ensiklopediyası" nəşr edilməyə başladıqdan sonra "Xalq soʻzi", "Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati", "Oʻzbekiston ovozi", "Hurriyat", "Toshkent haqiqati", "Toshkent oqshomi" kimi qəzetlərdə, habelə "Tafakkur", "Jahon adabiyoti", "Saodat" və digər jurnallarda rəylər, informasiya-reklam xarakterli məqalələr dərc olunmuş, radio və televiziyada müvafiq verilişlər yayımlanmışdır.[1]
"Özbəkkino" şirkətinin Özbəkistan Respublikası Elmi-Kütləvi və Sənədli Filmlər Yaradıcılıq Studiyası 2006-cı ildə ensiklopediya haqqında "Cəvahirlər xəzinəsi" adlı film hazırlamışdır. 23 avqust 2006-cı il tarixində Əlişir Nəvai adına İncəsənət Sarayında həmin filmin təqdimat mərasimi keçirilmişdir.[1]
"Özbəkistan Milli Ensiklopediyası"nın cildləri 2004 və 2005-ci illərdə Müstəqil Dövlətlər Birliyi ölkələri arasında təşkil olunan "Kitab sənəti" sərgilərində nümayiş etdirilmişdir.[2] Bu sərgilər çərçivəsində ensiklopediya iki dəfə xüsusi diplomla təltif olunmuşdur.[5]
Nəşriyyat
[redaktə | vikimətni redaktə et]"Özbəkistan Milli Ensiklopediyası"nın hazırlanması "Özbəkistan Milli Ensiklopediyası" Dövlət Elmi Nəşriyyatı tərəfindən həyata keçirilmişdir. Bu müəssisə sahə ensiklopediyaları, izahlı və çoxdilli lüğətlər, habelə məlumat kitabçalarının hazırlanması və nəşri ilə məşğul olmuşdur. Nəşriyyatın təməli Özbəkistan hökumətinin "Özbək Sovet Ensiklopediyasının Baş Redaksiyasının təşkil edilməsi haqqında" 18 yanvar 1968-ci il tarixli qərarı ilə Daşkənddə, Özbəkistan Respublikası Elmlər Akademiyasının tərkibində (1965-ci ildə Dil və Ədəbiyyat İnstitutu nəzdində yaradılmış ensiklopediya şöbəsi əsasında) qoyulmuşdur. Müəssisə 1990-cı ildən 1997-ci ilə qədər "Ensiklopediyalar Baş Redaksiyası" adı ilə fəaliyyət göstərmişdir.[6]
Özbəkistan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 20 mart 1997-ci il tarixli 154 nömrəli qərarı ilə qurum "Özbəkistan Milli Ensiklopediyası" Dövlət Elmi Nəşriyyatına çevrilmişdir. Nazirlər Kabinetinin 11 iyun 2004-cü il tarixli qərarına əsasən, nəşriyyat Abdulla Qədiri adına Xalq İrsi Nəşriyyatı və Əbu Əli ibn Sina adına Tibb Nəşriyyatının ona birləşdirilməsi nəticəsində yenidən təşkil olunmuşdur. Nəşriyyatın əsas fəaliyyət istiqaməti cəmiyyət həyatının bütün sahələrinə dair ensiklopedik nəşrlər, lüğətlər, məlumat kitabçaları, habelə özbək xalqının tarixi, mədəni irsi, dəyərləri, tibb və idman sahələrində nəşrlərə olan ehtiyacı qarşılamaqdan ibarət olmuşdur.[6]
1 yanvar 2007-ci il tarixinə olan məlumata görə, nəşriyyatın tərkibində 6 elmi redaksiya fəaliyyət göstərmişdir: Elmi metodologiya və sözlük; İctimai-iqtisadi elmlər; Təbiət elmləri; Tibb; Ədəbiyyat və incəsənət; Tarix və dəyərlər redaksiyaları. Həmçinin, İstehsalat, Mühasibatlıq və iqtisadi təhlil şöbələri mövcud olmuşdur. Nəşriyyata elmi-metodik rəhbərliyi ictimai əsaslarla fəaliyyət göstərən, tərkibinə alimlər, ictimai xadimlər və nəşriyyat rəhbərlərinin daxil olduğu Baş redaksiya heyəti həyata keçirmişdir. Baş redaksiya heyəti ensiklopediyanın təkmilləşdirilməsində iştirak etmiş və hər bir cildin materiallarını nəşr üçün tövsiyə etmişdir.[6]
Nəşriyyatın elmi redaksiyaları nəzdində müvafiq elm sahələri üzrə elmi-məsləhət şuraları yaradılmışdır. Bu şuraların üzvləri Baş redaksiya heyətinin rəhbərliyi altında çalışaraq konkret sahələrin sözlüklərini və məqalələrini nəzərdən keçirib təsdiqləmişdilər. 1971–1980-ci illərdə 14 cildlik universal "Özbək Sovet Ensiklopediyası" nəşr edilmişdir. 1981-ci ildə Biruni adına Özbəkistan Dövlət Mükafatına layiq görülmüşdür. 40 mindən çox məqalənin yer aldığı həmin nəşr öz məzmun və mündəricəsi ilə sovet ideologiyasına xidmət etmişdir.[6]
Cildlər
[redaktə | vikimətni redaktə et]| Cild | İl | Başlıq |
|---|---|---|
| 1 | 2000 | A—Beshbaliq |
| 2 | 2001 | Beshik—Gidrofizika |
| 3 | 2002 | Gidrofiliya—Zebralar |
| 4 | 2002 | Zebunniso—Konigil |
| 5 | 2003 | Konimex—Mirzoqush |
| 6 | 2003 | Miriy—Parxish |
| 7 | 2004 | Parchin—Soliq |
| 8 | 2004 | Solnoma—Toʻytepa |
| 9 | 2005 | Toʻychi Hofiz—Sharshara |
| 10 | 2005 | Sharq—Qizilqum |
| 11 | 2005 | Qizilqumit—Hoʻrmuz |
| 12 | 2006 | Tahrir hayʼati |
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Şablon:Veb manbasi "Arxivlənmiş surət". Archived from the original on 7 noyabr 2014. İstifadə tarixi: 22 aprel 2026.
- 1 2 "Вышел в свет 12 том "Национальной энциклопедии Узбекистана»". Посольство Республики Узбекистан в Российской Федерации. 22-fevral 2014-yil tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 04.02.2014. Arxivləşdirilib 2014-02-22 at the Wayback Machine
- 1 2 "В 2012 году «Узбекская национальная энциклопедия» выпустила 15 изданий". Мир энциклопедий. 07.01.2013. 2013-01-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 04.02.2014.
- ↑ Kirish soʻz // Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Toshkent. 2006.
- ↑ "Пополняя энциклопедические знания". Туркистон-пресс. 14.01.2013. 2015-04-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 04.02.2014. Arxivləşdirilib 2015-04-02 at the Wayback Machine
- 1 2 3 4 Şablon:Veb manbasi
Xarici keçidlər
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasining rasmiy veb-sayti Arxivləşdirilib 2014-02-03 at the Wayback Machine[ölü keçid]
- Oʻzbekiston milliy ensikopediyasining barcha jildari Arxivləşdirilib 2014-02-01 at the Wayback Machine[ölü keçid]
- Ziyo.uz portali virtual kutubxonasida Oʻzbek Milliy Ensiklopediyasi Arxivləşdirilib 2023-03-24 at the Wayback Machine