Üçkilsə kafedralı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Üçkilsə kafedralı
Էջմիածնի Մայր Տաճար
Էջմիածնի Մայր Տաճար.jpg
Ölkə Flag of Armenia.svg Ermənistan
Şəhər Üçkilsə
Yerləşir Armavir mərzi
Aidiyyatı EQK
Sifarişçi Maarifçi Qriqori
Tikilmə tarixi 301-303(orijinal bina; ənənəvi tarix)[1]
Üslubu Erməni memarlığı
Hündürlük dəqiq bilinmir; təxm. 27 m (89 ft)[lower-alpha 1]
Uzunluğu 33 m (108 ft)[2]
Eni 30 m (98 ft)
Vəziyyəti fəaliyyət göstərir
Tipi Mədəni
Kriteriya ii, iii
Təyin edilib 2000
İstinad nöm. 1011
Dövlət Ermənistan
Region Asiya
İstinad nöm. 4.2/14.1
Kateqoriya Məbəd
Əhəmiyyəti Dünya əhəmiyyətli
Üçkilsə kafedralı Ermənistan xəritəsində
Üçkilsə kafedralı
Üçkilsə kafedralı
Present-day plan of the Etchmiadzin Cathedral.png
Kafedralın planı
Commons-logo.svg Üçkilsə kafedralı Wikimedia Commonsdа

Üçkilsə kafedralı, yaxud Eçmiədzin (Üç müəzzin) — Erməni Qriqorian Kilsəsinin baş kafedralı, qədim türk xristian məbədi,tarixi memarlıq abidəsi.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Üçkilsə (12 mart 1945-ci ildən - Eçmiədzin) rayonu ərazisində, rayon mərkəzi olan Üçkilsə (qədim Vağarşabad) şəhərində türk xristian məbədidir. IV əsrin əvvəlində Cənubi Qafqazda xristianlığın yayılmasına daha öncəki məbədlərin dağıdılması ilə başlayan maarifçi Qriqori əvvəlcə ölkənin ən böyük və nüfuzlu ibadətgahı olan Vağarşabaddakı məşhur atəşpərəstlik məbədini daş hasara aldırmış və az sonra (303-cü ildə) burada xristian məbədi ucaltmışdır. V əsrdən başlayaraq bu məbəd dəfələrlə bərpa olunmuş, onun ilkin görkəmi tanınmaz dərəcədə dəyişdirilmiş, ona yeni-yeni tikililər əlavə edilmiş, xüsusilə XVII əsrdə böyük dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Kilsənin “Eçmiədzin” adı erməni dilinə "ēǰ miacinn" kimi tələffüz edilir və "yenidən doğulmuş yerə endi" kimi şərh edilir (əfsanəyə görə İsa Məsih göydən enərək Müqəddəs Qriqoriyə burada görünmüşdü)[8]. Azərbaycan dilində "Eçmiədzin" sözü “Üç müəzzin” deməkdir[9] (“müəzzin” ərəbcə "azan oxuyan" deməkdir).

Matenadaranda saxlanılan orta əsr sənədlərində məbədin adı məhz “Üçkilsə” kimi xatırlanır. Erməni katalikosluğunun Üçkilsəyə köçürülməsi ilə erməni missionerləri buraya üz tutdular. Onların Cənubi Qafqazda nüfuzlarını artırmaq imkanı yaranmışdı. Tezliklə monastrın özü ermənilərin dini mərkəzinə çevrilmişdir.

Bu torpaqların XIX əsrin birinci yarısında Rusiyaya birləşdirilməsinədək Cənubi Qafqazda Üçkilsənin hüdudlarından kənarda çox cüzi erməni var idi... Türkmənçay müqaviləsi bağlanana qədər nəinki Qarabağ xanlığında, eləcə də Cənubi Qafqazda həqiqətən də ermənilərin sayı daha az idi. Göstərilən müqavilədən sonra ermənilər çar Rusiyasının himayəsi və yardımı ilə İranTürkiyədən bu ərazilərə köçürülmüşdür. Azərbaycan ərazilərinə İrandan 40 mindən artıq və Türkiyədən 90 min nəfər erməni köçürülmüş və bu da çar Rusiyasının işğalçılıq siyasətinin acı nəticəsi idi. Bu siyasət marksist-leninçi ideologiyanın hökm sürdüyü sovet dövləti zamanında da davam etdirilmişdi[10]

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Qriqoryan 1986-cı ildə yazır ki, kilsənin dəqiq hündürlüyü bilinmir.[6] Əsas qübbədən bir qədər qısa olan zəng qülləsinin hündürlüyü isə 27 metrdir.[7]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • И.Шопен. Исторический памятник состояния армянской области к эпоху ее присоеденения к Российской империи, С-п.,1852, стр.292-306, 667; А.Берже. Кавказ в археологическом отношении, Тифлис, 1875, стр. 171;
  • M.Kalankatuklu. Albaniya tarixi, В., 1993, səh.21-23;
  • J.Şarden. Səyahətnamə, В., 1994, səh.22;
  • Ə.Ələkbərli. Qədim Türk-Oğuz yurdu - "Ermənistan", В.1994, səh.162-166

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Sahinian, Zarian & Ghazarian 1978, p. 71.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Hyusen, Robert H. (2001). Armenia: A Historical Atlas. Chicago: University of Chicago Press, 259. ISBN 0-226-33228-4.
  3. Hasratyan 2003, p. 271.
  4. Melik-Bakhshyan, Stepan (2009). Հայոց պաշտամունքային վայրեր [Armenian places of worship] (hy). Yerevan State University Publishing. ISBN 978-5-8084-1068-8.
  5. Arakelian et al. 1984, p. 572: "Այժմյան գմբեթը հետագա (հավանաբար XVII դար) վերակառուցման արգասիք է:"
  6. Grigoryan 1986, p. 77: "...չկան նույնիսկ նրա հիմնական չափագրությունները...
  7. "Mother See of Holy Etchmiadzin: Mother Cathedral: History". Mother See of Holy Etchmiadzin. Arxivləşdirilib from [1] on 11 November 2013. https://web.archive.org/web/20140404035423/http://www.armenianchurch.org/index.jsp?sid=1&id=2361&pid=4&lng=en.
  8. Fasmerin etimoloji lüğəti
  9. Kamandar Şərifli, filologiya elmləri doktoru. Qanlı illərin dəyərli abidəsi. Xalq Cəbhəsi.- 2015.- 8 yanvar.- S.14.
  10. Erməni vandalizmi (Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Prezident kitabxanası)

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

VikiAnbarda Üçkilsə kafedralı ilə əlaqəli mediafayllar var.