Üslub redaktəsi
Üslub redaktəsi və ya düzəliş, mətnin redaktəsi və ya surət-redaktə (ing. Copy editing) — bir mətnin və ya çap materialının xətalarının aradan qaldırılması və ya formasının təkmilləşdirilməsi prosesi. Bu işi görən şəxsə korrektor deyilir. Redaktə sintezi ilə oxşarlıq göstərsə də, mətnin redaktəsi bəzən nəşrdən sonra edilən dəyişiklikləri də əhatə edir. Bəzi mənbələrdə redaktə və üslub redaktəsi terminləri sinonim kimi istifadə olunur.[1]
Çap və nəşriyyatda üslub redaktəsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Üslub redaktəsi termini təkbaşına istifadə edildikdə, adətən yığım düzəlişi və ya proqram oxunuşu (ing. proofreading) mənasını verir. Digər tərəfdən, mətbəəçilikdə rəng və çap xüsusiyyətlərini düzəltmə prosesi "rəng redaktəsi" adlanır.
Ənənəvi nəşriyyat iş axınında əvvəlcə yalnız yığımı edilmiş, lakin səhifə düzülüşü bitməmiş sütun və ya səhifə probları (nümunələri) üzərindən bir və ya bir neçə yığım düzəlişi edilir. Sonda isə çap probu üzərində səhifə düzülüşü, mətn kənarındakı elementlərin rəng və çap keyfiyyəti, habelə digər çapdan əvvəlki nəzarətlər həyata keçirilir.
Müasir dövrdə istehsal prosesinin böyük bir hissəsi elektron mühitə daşınmışdır. Bunun nəticəsi olaraq kağız üzərindəki probun düzəldilməsi əvəzinə, birbaşa elektron sənədin düzəldilməsi (ekran oxuması və ya onlayn elektron üslub redaktəsi) geniş yayılmışdır. Bundan əlavə, mətn redaktorlarının inkişafı nəticəsində orfoqrafik xətaların bir çoxu avtomatik olaraq proqram təminatı tərəfindən düzəldilir.[2]
Üslub redaktəsi və redaktənin fərqi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Nəşriyyatda redaktə prosesi bəzən səhvən üslub redaktəsi olaraq adlandırılır. Redaktə — yığım və istehsaldan qabaqkı mərhələdə əsasən məzmunla bağlı aparıldığı halda, üslub redaktəsi — yığımdan sonra, çapdan əvvəlki mərhələdə əsasən formaya aid xətaların (orfoqrafiya, durğu işarələri, səhifə düzülüşü) düzəldilməsidir.[3]
Bu iş bölgüsündə qrammatik xətalar redaktor (mətn editoru) tərəfindən, səhifə düzülüşü və yazı xətaları isə korrektor tərəfindən düzəldilir. Bu iki anlayışın qarışdırılması bəzən hər iki prosesin müştərək materiallardan istifadə etməsi və bəzi təşkilatlarda eyni şəxslər tərəfindən icra edilməsi ilə əlaqədardır.[4]
Korrektura işarələri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Korrektura işarələri mətnin düzəldilməsi zamanı vahidliyi təmin etmək üçün istifadə olunan xüsusi simvollar sistemidir. Aşağıdakı cədvəldə ən çox istifadə olunan işarələr və onların mənaları verilmişdir:
| İşarənin təsviri | Mənası | Tətbiqi |
|---|---|---|
| ₰ (və ya Del) | Silmə (Delete) | Lazımsız hərfin və ya sözün çıxarılması |
| ^ (və ya v) | Daxiletmə | Buraxılmış hərfin və ya sözün yerinə qoyulması |
| # | Boşluq qoyma | Bitşik yazılmış sözlər arasında məsafə qoyulması |
| ( ) (bağlayıcı) | Boşluğu ləğv etmə | Söz daxilindəki artıq boşluğun silinməsi |
| [ ] | Mərkəzləmə | Mətnin səhifənin ortasına çəkilməsi |
| ]] | Sola çəkmə | Sətrin və ya abzasın sola sürüşdürülməsi |
| [[ | Sağa çəkmə | Sətrin və ya abzasın sağa sürüşdürülməsi |
| ~ (dalğalı xətt) | Yerini dəyişmə | Sözlərin və ya hərflərin ardıcıllığının dəyişdirilməsi |
| / (çəp xətt) | Ayrılma | Sətrin iki yerə bölünməsi və ya sözün ayrılması |
| stet (və ya nöqtələr) | Olduğu kimi qalsın | Səhvən edilmiş düzəlişin ləğv edilməsi |
| caps | Böyük hərflər | Mətnin hamısının böyük hərflərlə yazılması |
| lc (lower case) | Kiçik hərflər | Böyük hərflərin kiçik hərflərlə əvəz edilməsi |
| ¶ | Yeni abzas | Mətnin yeni abzasdan başlanması |
Müasir üslub redaktəsi prosesində işarələr
[redaktə | vikimətni redaktə et]Rəqəmsal dövrdə kağız üzərindəki bu klassik işarələr yerini proqram təminatlarındakı (məsələn, Adobe Acrobat Annotations, Microsoft Word Track Changes və ya Google Docs Suggestion Mode) rəqəmsal alətlərə vermişdir. Lakin peşəkar nəşriyyat evlərində son çap sınağı (ing. final proof) hələ də bu işarələrin köməyi ilə kağız üzərində yoxlanılır.[5]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Sağlam, Musa Yaşar. "Bir Çevirmenin Gözünden Kaçanlar ve Editörün Önerileri". Bilig (türk) (69). 1 dekabr 2014: 221–238.
- ↑ Butcher, Judith. Butcher's Copy-editing: The Cambridge Handbook for Editors, Copy-editors and Proofreaders (ingilis). Cambridge University Press. 2006. ISBN 978-0521847131.
- ↑ "Definition of COPYEDIT". Merriam-Webster (ingilis). İstifadə tarixi: 3 aprel 2026.
- ↑ Einsohn, Amy. The Copyeditor's Handbook (ingilis). University of California Press. 2011. ISBN 978-0520271562.
- ↑ Campbell, Alastair. The Designer's Lexicon (ingilis). Cassell. 2000. ISBN 978-0304356834.
Ədəbiyyat siyahısı
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Anderson, Laura. McGraw-Hill's Proofreading Handbook, 2nd ed. New York: McGraw-Hill, 2006.
- Baskette, Floyd K., Jack Z. Sissors, & Brian S. Brooks. The Art of Editing, 8th ed. Allyn & Bacon, 2004.
- Rewritten and updated: Brian S. Brooks and James L. Pinson. The Art of Editing in the Age of Convergence, 11th ed. Routledge, 2017.
- Butcher, Judith; Drake, Caroline; Leach, Maureen. Butcher's Copy-editing: The Cambridge Handbook for Editors, Copy-editors and Proofreaders (4th). Cambridge: Cambridge University Press. 2006. ISBN 978-0-521-84713-1. İstifadə tarixi: 18 sentyabr 2012.
- Einsohn, Amy & Marilyn Schwartz. The Copyeditor's Handbook: A Guide for Book Publishing and Corporate Communications, 4th edn. Oakland, CA: University of California Press, 2019.
- Ginna, Peter. What Editors Do: The Art, Craft and Business of Book Editing. Chicago: The University of Chicago Press. 2017. ISBN 978-0-226-29983-9.
- Judd, Karen. Copyediting: A Practical Guide, 3rd ed. Menlo Park, Cal.: Crisp Learning, 2001.
- Myers Stainton, Elsie. The Fine Art of Copyediting, 2nd ed. New York: Columbia University Press, 2002.
- Norton, Scott. Developmental Editing: A Handbook for Freelancers, Authors, and Publishers. Chicago: University of Chicago Press, 2009.
- Ó Brógáin, Séamas. A Dictionary of Editing. Dublin: Claritas, 2015. ISBN 978-0-9934649-0-4.
- Rude, Carolyn D. & Angela Eaton. Technical editing, 5th ed. Boston: Longman, 2010. ISBN 032133082X. OCLC 60188071.
- Saller, Carol Fisher. The Subversive Copy Editor: Advice from Chicago (or, How to Negotiate Good Relationships with Your Writers, Your Colleagues, and Yourself). Chicago: University of Chicago Press, 2009.
- Amy J. Schneider. The Chicago guide to copyediting fiction. Chicago: The University of Chicago Press, 2023.
- Smith, Peggy. Mark My Words: Instruction and Practice in Proofreading, 3rd ed. Alexandria, VA: EEI Press, 1997.
- Stroughton, Mary. The Copyeditor's Guide to Substance and Style, 3rd ed. Alexandria, VA: EEI Press, 2006.