İşenalı Arabayev

İşenalı Arabayev
Doğum tarixi	1882(1882) və ya 1870(1870)
Vəfat tarixi	7 iyun 1933(1933-06-07) (50–63 yaşında)
Vəfat yeri	Daşkənd, Özbəkistan SSR, SSRİ
Fəaliyyəti	tarixçi
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

İşenalı Arabayev (qırğ. Эшенаалы Арабай уулу; 1882 və ya 1870 – 7 iyun 1933, Daşkənd) — Qırğızıstan maarifçisi və ictimai xadimi.

Həyatı

İşenalı Arabayev 1882-ci ildə Künbatış kəndində (hazırda Narın vilayətinin Qoçqor rayonu) anadan olmuşdur. 1883-cü ildə atasını itirmiş, 1895–1900-cü illərdə isə kənd mollasının yanında təhsil almışdır. Ailəsinin ağır vəziyyəti ilə əlaqədar olaraq təhsilinə yalnız 12 yaşında başlaya bilmişdir. Karakol şəhərində əvvəlcə beş il müddətində tatar məktəbində, daha sonra isə rus-tuzem məktəbində oxumuşdur. Müəllimi İşenalının öyrənməyə olan həvəsini görərək ona təhsilini Orenburq şəhərindəki "Hüseyniyyə" mədrəsəsində davam etdirməyi tövsiyə etmişdir, lakin o, Orenburqa çatdıqda mədrəsəyə yeni şagird qəbulu artıq başa çatdığından, 1908-ci ilə qədər təhsil alacağı türk liseyinin üçüncü sinfinə daxil olmuşdur. Bəzi mənbələrə görə, o, İzmirdə, Beyrutda olmuş, həmçinin Məkkə və Mədinə şəhərlərini ziyarət edərək həcc fərizəsini yerinə yetirmişdir. İstanbula qayıtdıqdan sonra Sankt-Peterburqdan inqilabi-demokratik məzmunlu mətbuat nümunələri əldə etməsi səbəbindən Orenburqa geri dönmək məcburiyyətində qalmışdır.

1908–1909-cu illərdə "Hüseyniyyə" mədrəsəsində təhsilini davam etdirmişdir. 1910-cu ildə Ufa şəhərinə yollanaraq orada ali məktəb statuslu "Aliyə" mədrəsəsində təhsil almışdır. Məhz burada o, Moldo Kılıçın "Qissə-i zilzilə" əsərini nəşr etdirmişdir. 27 yaşında "Aliyə" mədrəsəsini bitirərək maarifçilik fəaliyyətini davam etdirmək üçün vətəninə qayıtmışdır. Oktyabr inqilabına qədərki dövrdə siyasi və sosial baxışlarına görə cədidçilik hərəkatının tərəfdarı olmuşdur.

Maarifçilik fəaliyyəti

İnqilabdan əvvəl

İnqilabdan əvvəlki dövrdə İşenalı Arabayev dərsliklərin və kitabların nəşri ilə məşğul olmuşdur. Tarixçi Qıyas Moldokasımov tərəfindən Almatı arxivlərində aşkar edilmiş sənədlər Arabayevin Cumqal və Ton bölgələrində maarifçilik fəaliyyəti ilə məşğul olduğunu təsdiqləmişdir. O, bir sıra qazax nəşrlərində "Qırğız" ədəbi təxəllüsü ilə məqalələr dərc etdirmişdir. 1911-ci ildə Ufa şəhərinin "Şərq" nəşriyyatında Qazaxıstan maarifçisi Hafiz Sersekeyev ilə birlikdə hazırladığı "Əlifba yaki tötə oxu" (Məktəbdə uşaqlara sürətli oxu təliminin yolları və ya qırğız və qazax uşaqları üçün əlifba) adlı dərslik işıq üzü görmüşdür. Bu əsər qırğız uşaqları üçün anlaşıqlı dildə nəşr edilmiş ilk dərslik hesab olunmuşdur. Bunun ardınca 1912-ci ildə Orenburq şəhərində onun qazax dilində "İmla əsasları" adlı dərsliyi çap edilmişdir. Ölkəsinə qayıtdıqdan sonra əvvəlcə Tuura-Suu kəndindəki məktəbdə çalışmış, daha sonra isə Törtkül kəndində yeni məktəb açaraq 1914-ci ilə qədər orada fəaliyyət göstərmişdir. 1916-cı il qırğız xalq-azadlıq üsyanı zamanı qırğızlar arasında folklor nümunələri toplamış, lakin hadisələrin gedişatında Çinə qaçmaq məcburiyyətində qalmış və oradan 1917-ci ildə geri dönmüşdür.

Sovet hakimiyyətində

Bişkek şəhərində A. Sadıkov və K. Tınıstanov ilə birlikdə partiya filialını təşkil etmiş, həmçinin Orenburq şəhərində keçirilən "Alaş" partiyasının iki qurultayında iştirak etmişdir. 1920–1923-cü illərdə Yeddisu vilayəti (Almatı şəhəri) üzrə "Koşçu" ittifaqı sədrinin müavini, Yeddisu İnqilab Komitəsinin üzvü və IX Ümumi Rusiya Sovetlər Qurultayının nümayəndəsi olmuşdur. 1922-ci ildə Saqımbay Orozbakovun ifasında "Manas" dastanının bir variantını, habelə manasçı Tınıbek Capiyevin ifasında "Semeteyin Ayçürəklə evlənməsi" epizodunu yazıya alan qrupa rəhbərlik etmişdir.

1923-cü ildə Türküstan MSSR-in (Daşkənd şəhəri) elmi mərkəzinin rəhbəri və Orta Asiya Universitetində qazax dili müəllimi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Arabayev 1924-cü ilin iyununda keçirilən qırğız-qazax alimlər qurultayının təşkilatçılarından biri, həmçinin 1926-cı ildə Bakı şəhərində keçirilən türkoloji qurultayın iştirakçısı olmuşdur. O, qırğız xalqının özünüidarəetmə haqqında qanununun həyata keçirilməsinə töhfə vermişdir. 1924-cü ildən etibarən Qırğızıstan Muxtar Vilayətinin vilayət elmi komissiyasının sədri vəzifəsində çalışmışdır. A. Baytursunovun dərslik nümunəsi əsasında qırğız məktəbləri üçün hazırlanmış ilk dərslik olan "Qırğız əlifbası"nın (Daşkənd, 1924-cü il) müəllifidir. Qırğız dilində çıxan ilk qəzet olan "Erkin-Too"nun redaktoru olmuşdur. İşenalı Arabayev qırğız xalqının tarixi, dili, ədəbiyyatı və mifologiyasına dair 20-dən çox elmi əsərin müəllifi kimi tanınmışdır.

Vəfatı

1933-cü ildə "Sosial-Turan Partiyası" işi ilə əlaqədar həbs edilmişdir. Məhkəmə prosesi başlamadan, 7 iyun 1933-cü il tarixində Daşkənd həbsxanasında vəfat etmişdir. Mövcud versiyalardan birinə görə, o, zəhərlənərək intihar etmişdir. İşenalı Arabayevə 9 iyul 1958-ci il tarixində bəraət verilmişdir.

Mirası

1992-ci ildə Qırğızıstan Dövlət Universitetinə İşenalı Arabayevin adı verilmişdir.

Mükafatları

• "Qara-Qırğız Muxtar Vilayətinin yaradılmasının 100 illiyi" yubiley nişanı (20 fevral 2025-ci il, ölümündən sonra) — Qırğızıstan Respublikasının müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsinə, onun iqtisadi, siyasi, sosial, elmi və mənəvi potensialının, hərbi qüdrətinin artırılmasına, qırğız dövlətinin sərhədlərinin toxunulmazlığının təmin edilməsinə, sülh və sabitliyin, millətlərarası dostluq və həmrəyliyin qorunub saxlanılmasına, habelə ədalətli vətəndaş cəmiyyətinin qurulmasına verdiyi mühüm töhfələrə görə təltif edilmişdir.

Əlavə ədəbiyyat

• Şablon:Автор, Şablon:Автор. Штрихи к портрету И. Арабаева – просветителя, педагога и общественно-политического деятеля. Бишкек: Кыргызский государственный университет имени И. Арабаева. 2022. 229–232. ISBN УДК: 94(470.42).
• Карыева Анара Карыевна. Просветительская деятельность Ишеналы Арабаева // Наука, техника и образование (rus). № 4. 2017.

Xarici keçidlər

• Ишеналы Арабаев // Национальная библиотека Кыргызской Республики