İşim çayı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
İşim
rus. Ишим, qaz. Есіл
Ishim.jpg
İşim çayı
Ölkələr
Mənsəbi İrtış çayı --> Kara dənizi
Uzunluğu 2450 km
Su sərfi 3000 m³/san
Su hövzəsi 177000
Hövzəsinin sahəsi 177000 km² km²
İşim çayı (Sibir federal dairəsi)
Blue 0080ff pog.svg
mənbəyi
Blue pog.svg
mənsəbi
İşim çayı Sibirin fiziki xəritəsində:
50° 38′ 4.5″ N, 73° 11′ 40.4

Blue 0080ff pog.svg50°38′ şm. e. 73°11′ ş. u.
57° 41′ 53″ N, 71° 11′ 51″ E

Blue pog.svg57°41′ şm. e. 71°11′ ş. u.
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

İşim çayı (qaz. Есіл) — QazaxıstanRusiya ərazisindən axan, İrtış çayının sol və ən uzun qolu. Çayın hövzəsinin sahəsi 177 000 km²[1][2], uzunluğu 2450 km-dir[1]. İllik su sərfiyyatı 76,0 kub. m³/san-dir[3]. İşim çayı İrtış çayının sol qolu olaraq, onun 1016 km-liyində çaya tökülür[1].

Adı[redaktə | əsas redaktə]

Xalq arasında belə rəvayət vardır ki, tatar xanının oğlu Kuçum İşim adsız bir çayda boğulmuşdur. Sonradan çayın adı onun şərəfinə verilir. Üstəlik "İşimak" sözü Tatar dilindən tərçümədə "uçurulmuş"[3] mənasını verir.

Coğrafi xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

İrtış çayının hövzəsi
Reka Ishim Petropavlovskij gidrouzel.jpg

Çay öz başlanğıcını Qazax alçaq dağlığından götürür. Çay 775 km məsafədə şərqdən qərbə doğru axır. Yuxarı axarlarda çay əsasən şimal-qərb, qərb istiqamətinə yönəlir. Çay Astananın yaxınlığında cənub-qərbə yönəlir. 1578 km-də Derjavinsk şəhəri yaxınlığında çay istiqamətini tamamən dəyişərək meredian üzrə cənubdan şimala yönəlir. Çay Qərbi Sibir düzənliyinə çıxır və burada İşim düzənliyi ilə axaraq İrtış çayına tökülür (Ust-İşim kəndi yaxınlığında).

Hidrologiya və iqlim[redaktə | əsas redaktə]

Ишим (Есіл).PNG

Çayın qidalanmasında başlıca rolu qar oynayır. Çay noyabr ayında donur və apreldə buzdan azad olur. Orta illik sərfiyyat 1,11 m³/saniyədir[4].

Çayın axdığı ərazidə qış şaxtalı və soyuq, yayı isə istidir. Ən soyuq ay yanvar, isti ay isə iyuldur. Qışda minimal temperatur -49°, yayda isə +40 °C təşkil edir. İlin cəmi 180-200 günü 0 °C-dən yüksək olur. Aprel ayından etibarən hər gün temoeratur 0.5 °C artır.

Hövzəsi[redaktə | əsas redaktə]

Ishim river.jpg

İşim çayının hövzəsi 177 000 km²[1] təşkil edir ki, bununda 20% Rusiya ərazisində yerləşir. Qolları (Qazaxıstan): sağ — Koluton, Jabay, Akan-Burluk, İmanbulık, sol — Terisakkan; (Rusiya) sağ — Karasul, İk, sol — Barsuk.

Şəhərləri[redaktə | əsas redaktə]

Çayın sahilində Qazaxıstanınn paytaxtı olan Astana şəhəri yerləşir. Sahilində yerləşən şəhərlər: Atbasar, Jabay, Esil, Derjavinsk, Serqeevka, Petropavl (Qazaxıstan) və İşim (Rusiya).

Əhəmiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Çayın suyu iri şəhərlərin içməli suya olan tələbatın ödənilməsində istifadə edilir. Naviqasiya üçün Petrapavlovskdan Serqeevski suanbarına qədər olan 270 km məsafədə yararlıdır. Üstəlik balıq məhsullarının isteksalı məqsədi ilə yararlıdır[2].

Ekologiya[redaktə | əsas redaktə]

İşim çayının suları güçlü şəkildə çirklənmişdir. Aşağı axarlarda neftlə çirklənmə 6, dəmirlə 7-4 dəfə normanı keçir[2].

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 3 4 "RF Su reystr xidməti:İşim". 2012-02-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  2. 1 2 3 Схема комплексного использования и охраны водных объектов бассейна р.Иртыш. Книга 1
  3. 1 2 İşim çayı
  4. İşim çayının ekoloji vəziyyəti

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]