İdil Biret

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
İdil Biret
İdil Biret
İdil Biret (6946834638).jpg
Sənətçi məlumatları
Doğum tarixi 21 noyabr 1941
Doğum yeri Türkiyə, Ankara
Vətəndaşlığı Türk
Peşəsi Pianist

Üslub Klassik
Musiqi aləti Pianino
Təhsili
  • Conservatoire national supérieur de musique et de danse[d]
Mükafatları Fəxri ad, Grand Prix du Disque Frédéric Chopin, Diapason d'Or, Lili Boulanger memorial mükafatı, Harriet Cohen/Dinu Lipatti Qızıl medalı, Adelaide Ristori, Cavalry Cross
idilbiret.eu/tr/
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

İdil Biret - (21 noyabr 1941-ci il, Türkiyə, Ankara) Romantik repertuarın şərhləri ilə tanınan bir Türk konsert pianistidir.

Təhsil[redaktə | əsas redaktə]

Biret beş yaşından etibarən Nadya Bonlanqer və Alfred Kartota dərs keçmiş Mithat Fenmen ilə dərslərə başladı. 7 yaşındaykən, Türk parlamenti xaricdə oxumağa, Fransada Paris Konservatoriyasında Nadya Bonlanqer tərəfindən təhsil alınmasına imkan verən xüsusi bir qanun qəbul etdi. O, həmçinin Madeleine de Valmalète tərəfindən Brams kimi dahi bəstəkarlarla tanışdırılmışdı. Biret 15 yaşına qədər üç mükafata layiq görülmüşdü. O, Alfred Kartot və Vilhelm Kempff ilə təhsilini davam etdirirdi.

Musiqi həyatı[redaktə | əsas redaktə]

16 yaşından etibarən o, London simfoniyası, Filarmoniya, London Filarmoniyası, Boston simfoniyası, Leninqrad Filarmoniyası, Leipziq Qevandxaus, Dresden Staatskapelle, İsveçrə Orkestrası, Tokio Filarmoniyası, Varşava Filarmoniyası, Fransa Milli Orkestri, Sidney simfoniyası kimi dünyanın tanınmış orkestrləri ilə birlikdə solist kimi çıxış etdi. Hermann Şherçen, Pierre Monteux, Erik Leinsdorf, Rudolf Kempe, Cennadi Rozdestvenski, Aaron Kopland, Rafael Frühbek de Burqos, Çarles Makerras, Cen Fournet, Cos Serebrier, Moş Atzmon, Antoni Vit və Hiroyuki Ivaki kimi tanınmış dirijorlarla əməkdaşlıq etdi. O, Berlin, Montreal, İstanbul, Dubrovnik, Montpellier, Nohant, Persepolis, RoyanAfina festivallarında konsert verdi. İdil Biret 22 noyabr 1963-cü il cümə günündə Erik Leinsdorf ilə Boston Simfoniya salonunda ABŞ konsertinin başçısı oldu. Maestro Leinsdorf konsertə başlamazdan əvvəl dedi: "" Biz elə indicə xəbər tutduq ki, ABŞ-ın prezidenti sui-qəsdə qurban gedib". Tamaşaçılar yaşadıqları şokdan çıxdıqdan sonra, orkestr rəhbərliyi və çalğıçılar İdil Biretin performansını davam etdirməsinə razılaşdılar. O, bir neçə pianino müsabiqələrində (Van Kliburn (ABŞ), Kuin Elizabet (Belçika), Montreal (Kanada) və Busoni (İtaliya) ) münsiflər heyəti üzvü olmuşdur. EMI, Decca, Atlantik, Finnadar və Naksos kimi yazıları üçün bugünə qədər 100-dən çox qeydiyyatı olan Lisztin doqquz Bethoven simfoniyası (EMI 6LP/1986), Çopinin solo piano və konsertlərini (15CD/1992), Brams (12CD/1997), Raçmaninoff (10CD/2000), Stravinskinin "The Firebird" (2003) və daha bir çox balet musiqisinin fortepiano transkripsiyasını tamamlamışdır. Klassik və Romantik piano Biretin geniş repertuarının çox hissəsini təşkil edir. 2004-cü ildə Bonlez sonatası qeydiyyatı illik Qızıl Diapazon mükafatını qazandı və Fransanın Le Monde qəzeti tərəfindən ilin ən yaxşı yazıçıları arasında seçildi. İdil Biret dövründə Bethoven və Bramsın tam fortepiano əsərlərində çıxış etmişdir. 1990-cı illərdə o, Bethovenin beş piano konsertində, Koro Fantaziya və Tripal Konsertdə 5 konsertlə çıxış edib. Almaniyada Bramsın yüz illik yubileyində bəstəkarın bir sıra əsərlərini ifa edib. Onun 20-ci əsr klassik əsərlərinə Pierre Boulez (Naksos Rekords 1995) üç fortepiano sonatası və həmçinin Vilhelm Kempff (Marko Polo 1991) fortepiano əsərləri və nəşrləri daxildir. Biret 2003-cü ildə Naksos üçün Györgi Ligeti'nin etüdlərini (həcmi 1 və 2) qeyd etdi. Daha əvvəl, 1970-ci ildə Nyu-Yorkda Bukureçliev, Anton Vebern, Alban Berq, Memaroğlu, Leo Brouver, Kastiqlioni, Aleksander Skriabin, Sergey Prokofiev və Nikolay Nyaskovski tərəfindən Finnadar/Atlantik yazılarını yazmışdır. 2006-ci ilin sentyabrında Fransanın bir yazıçısı professor Dominik Xardel tərəfindən Fransanın "Buçet/Çastel" nəşr etdiyi "İdil Biret - Une Pianiste Turque en France" adlı bioqrafiya yazılmışdır. Bu kitab yaxınlarda Türk dilində Can Yayınları tərəfindən nəşr olunmuşdur. Kitabın Alman dili tərcüməsi 2007-ci ilin sentyabrında Stakkato Verlaq tərəfindən nəşr olunmuşdur. Rusca tərcüməsi isə qısa müddətdə nəşr olunacaq. Kitabın ingiliscə tərcüməsi də xüsusi bir nəşrdə mövcuddur. Bu yaxınlarda o, tam izlənilən Bethoven piano sonatasını və konsertlərini (Koro Fantaziyası da daxil olmaqla) öz etiketi ilə qeyd etmişdir. Nəticələr 2008-2009-cu illərdə Franz Liszt tərəfindən fortepiano üçün transkripsiyaya qoyulan 9 Bethoven simfoniyasının 1986-cı ilin EMI qeydləri ilə bərabər ayrılmaz bir dəst kimi çıxacaq. Komplektə 19 CD daxildir. İlk buraxılış 16 dekabr 2008-ci ildə; ikincisi isə 2009-cu ilin fevral ayında olub. Sonataların əksəriyyətini Biret 2001-2005-ci illər arasında Brüssel yaxınlığında qeyd edib (3-cüsü isə 1994 -cü ildə qeyd edilib). 2008 -ci ildə Antoni Vit tərəfindən icra edilən Bilkent Simfonik Orkestrası ilə konsertlər yazılmışdır. Biret bütün konsertlərdə Bethovenin bütün fortepiano sonatalarını, konsertlərini və Liszt transkripsiyalarını ifa edən yeganə piyanistdir. İndi isə o, hamısını qeyd edən ilk piyanistdir.

Mükafatlar və tanışlıqları[redaktə | əsas redaktə]

Biretə 1941-ci ildən Türk mədəniyyətinə verdiyi töhfələrinə görə Türkiyə hökumətinin sənətçilərə verdiyi fəxri adı verilmişdir. 1995 -ci ildə Biretin qeyd etdiyi Çopinin bütün işləri Polşada "Grand Prix du Disque Frédéric Chopin" mükafatına layiq görülmüşdür. Həmin il Fransanın Le Monde qəzeti tərəfindən ilin ən yaxşı yazıçıları arasında seçilən Bonlez sonatasının qeydiyyatı üçün Fransa "Qızıl Diapazon" mükafatını qazandı. Biret həmçinin aşağıdakı mükafatlara layiq görülmüşdür: Bostonda Lili Bonlanqer Memorial mükafatı (ABŞ), Londonda (Böyük Britaniya) Harriet Cohen/Dinu Lipatti Qızıl Medalı, bədii işlər üçün Polşa mükafatı, Adelaide Ristori mükafatı (İtaliya), 2007-ci ildə Polşa prezidenti Leç Kaczinski tərəfindən Polşanın mədəniyyətinə verdiyi töhfələrə görə Çopin musiqisinin səsləndirmələri və çıxışları ilə fərqlənən Xidmət ordeni - Kavalri Kross-a layiq görülmüşdür.

Rəylər[redaktə | əsas redaktə]

İstinad[redaktə | əsas redaktə]