İkimərtəbəli karvansaray (Bakı)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Emojione1 1F3DB.svg
İkimərtəbəli karvansaray
Two floory carvansarai in Baku.JPG
Ölkə Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Şəhər WP baku siegel.png Bakı
Yerləşir İçərişəhər, H.Rzayeva küçəsi, 9
Aidiyyatı İçərişəhər Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu
Tikilmə tarixi XV əsr
Üslubu Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbi
Vəziyyəti bərpa olunub, "Muğam Klubu" kimi fəaliyyət göstərir.
Tipi Mədəni
Kriteriya vi
Təyin edilib 2000
İstinad nöm. 958
Dövlət Azərbaycan
Region Avropa
İstinad nöm. 81
Kateqoriya karvansaray
Əhəmiyyəti Ölkə əhəmiyyətli
İçərişəhərdəki ikimərtəbəli karvansarayın planı.jpg
Karvansarayın planı
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

İkimərtəbəli karvansaray və ya Qasım bəy karvansarayı— İçərişəhərdə yerləşən XV əsrə aid tarix-memarlıq abidəsi. Bəzi mənbələrə görə karvansaray XV əsrdə şirvanşah I Xəlilullahın hakimiyyəti dövründə tikilmişdir. Bakı xanlığının Rusiya İmperiyasının tərkibinə qatılmasından sonra, karvansaray, Bаkı bəylərindən Qаsım bəy və оnun vаrislərinin istifаdəsinə vеrilmişdir.

Həm memarlıq-planlaşdırma, həm də konstruktiv baxımdan İkimərtəbəli karvansaray Azərbaycan karvansaraylarının bir çoxu üçün xarakterik olan xüsusiyyətləri daşıyır. Karvansaray Qız qalasının cənub-şərqində, Müqəddəs Bakirə erməni kilsəsinin yanında, qədim Bakının ticarət küçəsində yerləşir. Karvansaray, düzbucaqlı planının qarşı tərəflərində yerləən iki qapıya malikdir. Karvansarayın birinci mərtəbəsinin mərkəzində açıq həyət yerləşir. Həyət boyunca çoxlu sayda otaqlar yerləşir. Otaqların yan divarları qabağa çıxaraq, yanlardan qapalı olan kiçik eyvanlar formalaşdırır. İkinci mərtəbədə otaqların düzülüş və formaları birinci mərtəbənin planlaşdırmasını təkrarlayır. Lakin, ikinci mərtəbədə fərdi eyvanlar yerinə otaqlar qarşısında ümumi açıq keçid formalı dəhliz tikimişdir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Bəzi mənbələrə görə karvansaray XV əsrdə şirvanşah I Xəlilullahın hakimiyyəti dövründə tikilmişdir.[1] Lakin, K. Məmmədzadə tikilinin inşası zamanı istifadə edilmiş konstruktiv xüsusiyyətlər, hörgü keyfiyyəti və otaqların yerləşməsinə əsaslanaraq onu XVII əsrə aid edir.[2]

Bakı xanlığının Rusiya İmperiyasının tərkibinə qatılmasından sonra, karvansaray, Bаkı bəylərindən Qаsım bəy və оnun vаrislərinin istifаdəsinə vеrilmişdir. Qasım bəy Bakının idarə edilməsi üçün seçilmiş üç yerli məmurdan biri idi.[3]

1809-cu ildən etibarən karvansaray, Bakı liman və sərhəd idarəsinin istifadəsinə verilmişdir.[4]

2 avqust 2001-ci ildə ikimərtəbəli karvansaray Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti tərəfindən ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidəsi elan edilmişdir.[5]

Memarlıq xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Karvansarayın A. Zeynallı küçəsinə baxan fasadının görünüşü

Həm memarlıq-planlaşdırma, həm də konstruktiv baxımdan İkimərtəbəli karvansaray Azərbaycan karvansaraylarının bir çoxu üçün xarakterik olan xüsusiyyətləri daşıyır. Karvansaray Qız qalasının cənub-şərqində, Müqəddəs Bakirə erməni kilsəsinin yanında, qədim Bakının ticarət küçəsində yerləşir.[6]

Karvansaray, düzbucaqlı planının qarşı tərəflərində yerləən iki qapıya malikdir. Karvansarayın birinci mərtəbəsinin mərkəzində açıq həyət yerləşir. Həyət boyunca çoxlu sayda otaqlar yerləşir. Otaqların yan divarları qabağa çıxaraq, yanlardan qapalı olan kiçik eyvanlar formalaşdırır. İkinci mərtəbədə otaqların düzülüş və formaları birinci mərtəbənin planlaşdırmasını təkrarlayır. Lakin, ikinci mərtəbədə fərdi eyvanlar yerinə otaqlar qarşısında ümumi açıq keçid formalı dəhliz tikimişdir. Burada həmin dəhliz otaqlar zəncirini birləşdirən və əlaqələndirən əsas element kimi çıxış edir.[6]

İkimərtəbəli karvansaray nümunəsində həm də künc otaqlarının memarlıq-planlaşdırma və konstruktiv baxımdan cəsarətli həll edilməsi nümunəsini görürük. Hər iki mərtəbədə künc otaqları kvadrat formalı plana malikdir. Birinci mərtəbədə həmin otaqlar xaçvari tağla, ikinci mərtəbədə isə günbəzlə örtülmüşdür. Kvadrat formalı təməldən günbəzə keçid müntəzəm formada həyata keçirilmişdir: əvvəlcə kvadrat yelkənlər vasitəsiylə səkkizguşəli təməl formalaşdırılmış və onun üstündə günbəz yerləşdirilmişdir. Künc eyvanının düzgün olmayan altıbucaqlı forması, tikilinin eyvana açılan üç otağını rahat əlaqələndirməyə imkan verir, həyət fasadlarının axıcı formada birləşdirilməsini təmin edir və tikilinin üstünü mərkəzində kvadrat kesson olan günbəzlə örtməyi mümkün edir. Eyni zamanda eyvanın belə dizayn edilməsi həm onun özünün, həm də ora açılan otaqların işıqlandırılmasını təmin edir.[6]

Karvansarayın daxili həyətə baxan eksteryeri

Cənub-qərb tərəfdə yerləşən iki xüsusi pilləkən otağı birbaşa giriş vestibülünə açılır. Pilləkən otaqlarının yerləşməsi ikinci mərtəbənin həm şəhər küçələri, həm karvansaray həyəti, həm də dənizlə rahat əlaqəsini təmin edir. Hər iki pilləkən otağı müasir xələflərindən tamamilə fərqlənən özünəməxsus həllə malikdir. Oxşar tipli pilləkən otaqları orta əsrlərə aid bəzi Azərbaycan sarayları, dini və ictimai tikililər, həmçinin azsaylı evlərdə də rast gəlinir. Bu cür pilləkən tipində, pilləkən marşının əsas istinadı kimi bütöv bir divardan istifadə edilir. Faktiki olaraq pilləkən, pilləkənvari çıxıntıları olan divar kimi inşa edilir.[6]

İkimərtəbəli karvansarayın pilləkəni iki tərəfdən divarlarla əhatə olunmuşdur; tağvari örtük isə pilləkən marşına paralel olaraq inkişaf etdirilmişdir. Pilləkən marşının bu cür konstruksiyası tikiliyə giriş vestibülü tərəfdən dərin nişlər əlavə edilməsinə imkan vermişdir. Bununla yanaşı üzbəüz otaqdada giriş vestibülünün divarında üç dərin olmayan niş inşa edilmişdir. Vestibülün divarlarında nişlərin yerləşdirilməsi halına Azərbaycanın ən erkən karvansaralarından başlayaraq XX əsrin əvvəllərinə kimi rast gəlinir.[7]

Hər tərəfdən iki yaruslu arkada ilə əhatə edilmiş həyət, tağ keçidlərinin geniş ölçüsü, birinci mərtə eyvanlarının sahə əlaqəsi və ikinci mərtəbənin külək ötürmə bacarığına görə, bütün binada vahid memarlıq-kompozisiya birliyi yaradır.[7]

Binanın hər iki girişi əsas həcmdən bir qədər qırağa çıxan tağlı portal şəklində həll edilmişdir. İkinci mərtəbənin bütün otaqları küçəyə açılan oxvari pəncərə yerlərinə malikdir. Pəncərə tağları bütövlükdə böyük da parçasından yonulmuşdur.[7]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "İkimərtəbəli Kаrvаnsаrаy" (azərb.) (əlçatmaz keçid). icherisheher.gov.az. 19 yanvar 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 may 2019.
  2. Мамед-заде, К. М. (1983). Строительное искусство Азербайджана (с древнейших времен до XIXв.). Баку: Элм, 126.
  3. Левиатов, В.Н. (1944). Памятники Азербайджанской культуры. Баку: АзФАН, 56.
  4. (1870) Акты Кавказской археографической комиссии/ Т.4, №97, 84.
  5. "Azərbaycan Respublikası ərazisində dövlət mühafizəsinə götürülmüş daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin əhəmiyyət dərəcələrinə görə bölgüsünün təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasi Nazirlər Kabinetinin qərarı". e-qanun.az.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Саламзаде 1964, s. 69
  7. 7,0 7,1 7,2 Саламзаде 1964, s. 70

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Саламзаде, А. В. (1964). Архитектура Азербайдана XVI-XIX вв.. Баку: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]