İkinci Van üsyanı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Ermənilərin Birinci dünya müharibəsi əsnasında müxtəlif bölgələrdə çıxardıqları üsyanlar içində nəticələri baxımından ən əhəmiyyətlisi İkinci Van üsyanı olmuşdur. O dövrdə Vanda türk, erməni, nasturi və ya kəldəni camaat arasında İttihad və Tərəqqi, Daşnaksütyun, Ramgavar, Hnçak, Partiya Serakan, Partiya Karsakan adlarında 4 partiya və 2 xeyr dərnəyi vardı. Erməni partiya və dərnəkləri erməni xalqını öyrətmiş və silahlandırmışlar.[1] Erməni din adamları və komitəçilər isə Rusiyanın məlumatı və qarovulunda hərəkət etmişlər.[2] 1908-ci ildə başlayan bu cür təşkilatların arxasında rusların dayandığı, Rusiyanın Van konsulu ilə rus səfiri arasındakı yazışmalardan açıqca aydın olur.[3] Söz mövzusu dəstək, avstriya-Macarıstan İmperatorluğunun Trabzon konsulu Moricz tərəfindən 30 Yanvar 1914 tarixli bir hesabatda belə ifadə edilməkdədir[4]: "Ruslar, Erməniləri hərəkətə keçirəcəklər. Bu məqsədlə çox pul xərcləyirlər, gizlicə üsyankarların xidmətlərinə silah sövq edirlər və bir Erməni qiyamının partlaq verməsinə vasitəçilik edirlər."

Rafael de Nogales Méndez edən Osmanlı ordusunda xidmət bir Venesuela zabit, wrote Van Siege və müharibədən sonra iştirak Van və onun nəticəsi olan mühasirədən ən yaxşı hesabları biri.

Bütün qışqırtmalara baxmayaraq Van qubernator vəkili Cövdət Bəy, 1 dekabr 1914də Erməni irəli gələnlərini yığıb özləriylə bir görüşmə edərək müsəlmanlarla Ermənilərin arasında çıxacaq hadisələrin dövlətə verəcəyi zərərləri izah etmişsə də heç bir nəticə əldə edə bilməmişdir.[5] Əksinə Erməni komitəçiləri, Van və ətrafında döyüşün çıxışından etibarən başlatdıqları qırğını daha da artırmışlar. Xüsusilə Mahmuduyada müsəlmanlarını toplu halda qətl edərək məscidləri axıra çevirmişlər. Mahmuduya baş məmuru 15 Mart 1915 tarixli yazısında Ermənilərin bu hərəkətlərini hökumətə hesabat etmişdir[6]. Van qubernatorluğuna gətirilən Cövdət Bəy isə 25 Martda, Rusların Vanı işğalını asanlaşdırmaq üçün Ermənilərin böyük bir hazırlıq içində olduqlarını və hər tərəfdə birdən üsyan edəcəklərini bildirmişdir.[7]

Osmanlı dövləti o günlərdə Çanaqqalada və İraqda ölüm-qalam döyüşü verməkdə, Van bölgəsində olan əsgər isə, Rusların Qafqazlardan etdikləri hücumlara qarşı döyüşməkdədir. Bu vəziyyəti qiymətləndirən Erməni şəbəkələri 15 Aprel 1915də əvvəl Van ətrafında, 17 Apreldə Şatakda (Çatak), 18 Apreldə Bitlisdə və 20 Apreldə Vanın mərkəzində böyük bir qiyam başlatmışlar [8]. Van və ətrafında məmur və jandarmalar öldürülmüş; polis bölməsilər və Türk evləri hücuma uğramış; rəsmi binalar yandırılaraq üsyan bütün Van bölgəsinə yayılmışdır. Van jandarma diviziyasının bir qisimi ilə bir sıra tayfalar Ermənilərə qarşı döyüş idilərsə də qiyamı basdıra bilməmişlər. Bu vaxt, Çölemerikdə də Nasturiler qiyam qaldırmışlar.

Van qubernatoru Cövdət Bəy rus-Erməni təzyiqi qarşısında yapışa bilməyərək 16/17 May gecəsi çəkilmiş; beləcə Van, Rus və Ermənilərin əlinə keçmişdir. Ermənilər şəhər və ətraf xalqından yüzlərlə adamı qətl etmişlər. Bu vəziyyət, Alman Səfiri Wangenheim tərəfindən Alman Xarici işlər nazirliyinə göndərilən 10 May 1915 tarixli teleqrafda belə bildirilmişdir[9]: "Van vilayətindəki Ermənilər qiyam qaldırmışlar, müsəlman kəndlərə və qalaya hücuma keçmişlərdir. Qaladakı Türk qarnizonu 300 itkin vermiş, günlərlə davam edən küçə müharibələri sonunda şəhər üsyankarların əlinə keçmişdir. 17 May 1915də də Van Ruslar tərəfindən işğal edilmiş, Ermənilər düşmən tərəfinə keçmiş və müsəlmanları qətlə başlamışdır. Bitlis istiqamətində 80.000 müsəlman qaçmağa başlamışdır"[10].

Rus Çarı, 18 Mayda Vanın Rus və Ermənilərin əlinə keçməsindən ötəri "Van xalqına fədakarlıqları səbəbindən təşəkkür etdiyini" bildirən bir teblig nəşr etmiş, bunu, Rus Xaric Nazırı Sazanofun Ermənilərin köməklərinə təşəkkür edən bəyannaməsi izləmişdir. Dünyanın müxtəlif yerlərinə çıxan Erməni qəzetləri və bəzi qərbli qəzetlər, Ermənilərin Ruslara etdikləri köməkləri və Osmanlı dövlətinə verdikləri zərərləri böyük bir sevinclə başlıqlarına çıxarmışlar.

Parisdə çıxan Le Temps qəzeti 13 Avqust 1915 tarixli nüsxəsində Ruslar tərəfindən Van qubernatorluğuna təyin edilən Aram Manukyan haqqında maraqlı məlumatlar verməkdədir. Qəzet, Manukyanın II. Abdulhəmid dövründə Vanda şəbəkəçilik etdiyini, II. Hökumət əsnasında Osmanlı ölkəsində müəllimlik və məktəb müdirliyi vəzifəsində tapıldığını bildirdikdən sonra bunları yazmaqdadır: "Aram bu döyüşün başında bir dəfə daha silaha sarıldı və Vanda qiyam qaldırmış olanların başına keçdi. İndi bu eli əlində tutan Rusiya, Türkiyəyə qarşı döyüşə bu dərəcə parlaq bir şəkildə qatılmış olan Erməni ünsürünü məmnun etmək üçün Axtarmı oraya qubernator etdi".[11]

Ermənilərin bu xəyanətləri üzündən Osmanlı ordusunun ikmal yolları kəsilmiş; əsgərə yemək və sursat daşıyan qollar isə Ermənilər tərəfindən vurulmuşdur. Beləcə Türk ordusu geri çəkilmək məcburiyyətində qalmış və hücuma keçən Ruslar Ərzurum, Bitlis və Trabzonu da işğal etmişlər.[12] Ermənilər isə Ruslardan götürdükləri cəsarətlə, müsəlmanlara qarşı təcavüzlərini yaxşıca artırmışlar. Bir çox müsəlman ailə canını qurtarmaq üçün iç bölgələrə çəkilmişdir. Bu sırada digər bölgələrdə də bəzən Erməni qiyamları başlamışdır.

Qətl edilənlər müsəlmanlar olmasına baxmayaraq, Erməni Patriği, Ermənilərin təcavüzə uğradığı iddiasında tapılmışdır. Türk hökuməti qərbli dövlətlərin təzyiqinə uğramamaq üçün bir araşdırma komissiyası qurmaq məcburiyyətində qalmışdır. Sivas, Van, Erzincan və Ərzurum bölgələrində edilən araşdırmalar nəticəsində, Patriğin, öldürüldüyünü iddia etdiyi Ermənilərin sağ olduğu təyin olunmuşdur. Komissiya hesabatında, Erməni üsyanının Sivas və Vanda hələ davam etdiyi və bunlara etiraz edəcək nə jandarma nə də silahlı Türk xalqının tapıldığı ifadə edilmişdir[13]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. DH. EUM. 2. Şöbə, Fayl 1, sənəd 28/1.
  2. Əsgəri Tarix Sənədləri Jurnalı (ATBD.), Aprel 1987, ədəd 86, sənəd 2050.
  3. Rusiya Xarici Siyasət Arxivi, Siyasi Qisim, nr. 113, 7/20 May 1908, s. 51.
  4. Österreichischer Haus-Hof-und Staatsarchiv, Politisches Archiv, XII, 463dən canlı N. Göyünç, "Türk Erməni Əlaqələri və Erməni Soyqırımı İddiaları", Erməni Problemi və Təqaüdə Erməniləri, Təqaüdə 2000, s. 10.
  5. ATBD., Oktyabr 1985, ədəd 85, sənəd 1966.
  6. ATBD., Aprel 1987, ədəd 86, sənəd 2051
  7. Eyni yer, sənəd 2052.
  8. ATBD, Oktyabr 1985, ədəd 85, sənəd 2003, 2005
  9. Wangehheim, Deutschisches und Armenien, 1914-1918, yay. Johannes Lepsius, Potsdam 1919, s. 65, 46 nr. Sənəddən canlı N. Göyünç, Eyni məqalə, s. 11.
  10. N. Göyünç, Eyni məqalə, s. 11.
  11. Bayur, Eyni əsər, III/3, 20-21.
  12. ŞFR, nr. 64/44.
  13. ATBD, Eyni yer, sənəd 2004.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]