İmre Nad

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
İmre Nad
mac. Nagy Imre
Nagy Imre igazolványkép.jpg
Doğum tarixi 7 iyun 1896(1896-06-07)
Doğum yeri Kopaşvar, Avstriya-Macarıstan imperiyası
Vəfat tarixi 16 iyun 1958 (62 yaşında)
Vəfat yeri Budapeşt, Macarıstan Xalq Respublikası
Vəfat səbəbi Edam
Atası Jozef Nad
Anası Rozaliya Szabo
Həyat yoldaşı Mariya Egeto
Uşağı Erzsebet Nad
Vətəndaşlıq Macarıstan Xalq Respublikası
Sovet İttifaqı (1936-cı ilə qədər)
Peşəsi Siyasətçi
Milliyyəti Macar
İxtisası Kənd təsərrüfatı
Fəaliyyəti Macarıstanın 44-cü baş naziri
Macarıstan Xalq Respublikası Nazirlər Şurasının sədri
Partiya Macarıstan Kommunist Partiyası
Commons-logo.svg İmre Nad Vikianbarda

İmre Nad (mac. [ˈimrɛ ˈnɒɟ], d. 1896 7 iyun - 1958 16 iyun) - macar siyasətçisi. İki dəfə macarıstanın baş naziri olmuşdur. Macar inqilabının rəhbərlərindən hesab edilir.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

İmre Nad Macarıstanın Kapoşvar bölgəsində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Uşaqlıq illərindən çilingər yanında çalışmışdır. Onun atası Jozef Nad (1869-1925) o bölgədəki malikanələrin birində xidmətçi işləyirdi. Daha sonralar isə poçt məmuru kimi çalışmışdır. Anası Rozaliya Szabo (1877-1969) evlənməmişdən əvvəl malikanələrdən birində xidmətçi olaraq çalışmışdır.

I Dünya müharibəsi başlayan zaman İmre Nad Avstriya-Macarıstan ordusuna çağırılmış və Şərq cəbhəsinə göndərilmişdir. 1915-ci ildə rus ordusuna əsir düşən İmre Nad Rusiyada əsirlikdə olarkən bolşevik ideologiyasının təsirinə düşmüş və əsirlikdən azad edildikdən sonra Rusiya Kommunist Partiyasına və Qızıl Orduya üzv olmuşdur.

Fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

1921-ci ildə Macarıstana geri dönmüşdur. 1930-cu ildə Sovet İttifaqına getmiş və yenidən Kommunist partiyasına üzv olmuş və SSRİ vətəndaşlığını qəbul etmişdir. Burada olduğu müddətdə kənd təsərrüfatı sahəsində araşdırmalar aparmış və Kommunist İnternasionalının Macarıstan bölməsində çalışmışdır. 1936-cı ildə partiyadan xaric edilmişdir.

1989-cu ildə partiya rəhbəri Karoli Qrosz iddia etmişdir ki, bu dövrlərdə İmra Nad Sovet təhlükəsizlik orqanlarının agenti olmuşdur.[1] Bu iddiaların onun nüfuzunu sarsıtmaq üçün deyildiyi iddia olunur. Hər halda İmra Nadın Sovet İttifaqında yaşadığı zaman NKVD üçün informator kimi çalışması və onlara adlar verərək öz sadiqliyini sübut etməyə çalışdığı məlumdur. Bu o dövrdə Sovet İttifaqında yaşayan bütün xarici ölkədən gəlmiş kommunistlərin hamısı ilə baş verirdi.[2]

II Dünya müharibəsindən sonra Macarıstana geri dönən İmre Nad, Bela Miklos de Dalnok hökumətində Macarıstan Kommunist Partiyasının nümayənəsi kimi Kənd Təsərrüfatı naziri olmuşdur. Nazirliyi zamanı kənd əhalisinə torpaq sahəsi paylamışdır. Bundan sonrakı Tildinin rəhbərlik etdiyi hökumətdə Daxili İşlər naziri vəzifəsində çalışmışdır. Bu dövrdə almanların Macarıstandan qovulmasında aktiv rol oynamışdır.[3]

Kommunist hökumət kabinetində Kənd Təsərrüfatı naziri və digər nazir vəzifələrində çalışdıqdan sonra, 1947-1949-cu illərdə Macarıstan Milli Məclisinin sədri olmuşdur.

1953-1955-ci illərdə Macarıstan Xalq Respublikasının Nazirlər Şurasının sədri olmuşdur. Bu dövrdə sosializmdə "Yeni kursu" dəskləmiş və Sovet İttifaqının Siyasi Bürosu ilə bütün əlaqələri kəsmişdir. Bundan sonra o, Sovet İttifaqının diktəsi ilə Macar Mərkəzi Komitəsindən, Siyasi Bürosundan və bütün partiya orqanlarından qovulmuşdur. 1955-ci ilin aprel ayının 18-də Nazirlər Şurasının sədrliyindən də qovulmuşdur.

İnqilab[redaktə | əsas redaktə]

İmre Nad Macar inqilabı zamanı xalqın tələbi ilə yenidən Macarıstan Nazirlər Şurasının sədri oldu və az sonra çox partiyalı sistemə keçildiyini elan etdi. 1956-cı ilin 1 noyabrında Macarıstanın Varşava paktından çıxdığını elan etdi və bundan sonra Macarıstanın bitərəf dövlət olduğunu bildirdi.[4] Buna kömək etmək üçün BMT vasitəsilə Birləşmiş KrallıqABŞ-a müraciət etdi.[5]

Bütün bu proseslər zamanı İmre Nad hələ də Marksist olaraq qalırdı.

Macar parlamenti ilə üzbəüz olan İmre Nadın heykəli

Macar inqilabı Sovet qoşunları tərəfindən yatırıldıqdan sonra İmre Nad bir necə nəfərlə Budapeştdəki Yuqoslaviya səfirliyinə sığındı. Macarıstanın yeni rəhbəri Yanoş Kadarın təhlükəsiz keçid üçün yazılı zəmanət verməsinə baxmayaraq, İmre Nad Rumıniyanın Snaqov şəhərinə keçmək üçün səfirlikdən çıxdıqdan sonra Sovet qüvvələri tərəfindən həbs edildi.

Gizli məhkəmə və edam[redaktə | əsas redaktə]

Həbs edildikdən sonra İmre Nad, Sovet qüvvələri tərəfindən onu "vətən xainliyində" və "Macarıstan Xalq Demokratik Respublikasını devirməyə cəhd etməkdə" ittiham edən Macarıstan rəhbərliyinə təhvil verildi. Keçirilən gizli məhkəmədə İmre Nad təqsirkar görüldü və edama məhkum edildi. Edam qərarı 1958-ci ilin iyun ayında edam edildi.

Kremlə yaxın şəxs olan Fedor Burlatsky bildirmişdi ki, İmre Nadın edamını Nikita Xruşşov digər sosialist ölkələrin rəhbərlərinə dərs olduğunu bildirmişdi.

Edamdan sonra saxlanıldığı həbsxanada dəfn edilmişdir. İllər sonra həmin yerdən nəşi çıxarılmış və Budapeştin 301 saylı bölgəsində xüsusi mərasimlə dəfn edilmişdir. Məzarın üzərində heykəl qoyulmuşdur. Orada latınca, macarca, almancaingiliscə sözlər yazılmışdır. Latınca bunlar yazılmışdır: Vivos voco / Mortuos plango / Fulgura frango (Mən yaşamı səsləyirəm, mən ölümə yas tuturam, mən ildırımları sındırıram)

Memoriallar və siyasi bəraətin verilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Macarıstanın Stalinst liderlərin hakimiyyəti altında olduğu dövrdə İmre Nadın anılması qadağan edilmişdi. Lakin bu dövrdə onun xatirəsinə ParisPère Lachaise adlı memorial tikilmişdi.

1989-cu ildə, İmre Nadın edam edilişinin 31-ci ildönümündə nəşi çıxarıldı və kommunist rejimə müxalif olan şəxslərin müşaiəti ilə dəfn edildi. Bu mərasimdə 100 min adamın iştirak etdiyi güman edilir.

İmre Nadın nəşinin yenidən xüsusi mərasimlə dəfn edilməsi Macarıstanın kommunizmə qarşı mübarizəsində mühüm faktor olmuşdur.[6]

Əsəri[redaktə | əsas redaktə]

İmre Nadın 1955-ci ilin aprelində vəzifədən çıxarıldıqdan sonra yazdıqları toplanmış və qaçaq yolla Macarıstandan çıxarılmışdır. Onun bu yazıları qərbdə "İmre Nad kommunizm haqqında" adı ilə nəşr edilmişdir.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

İmre Nad Mariya Egeto ilə evlənmiş və cütlüyün bir qız övladı olmuşur: Erzsebet Nad (19272008). İmre Nadın qızı yazıçı və tərcüməçi olmuşdur.[7] Erzsebet Ferenk Yanoşi ilə evlənmişdir. İmre Nad 1956-cı ildə qızının protestant kilsəsində olan və rahib tərəfindən keçirilən nigahına Siyasi Bürodan icazə almadan getmişdir. Erzsebet 1982-ci ildə Yanoş Veszi ilə evlənmişdir.[2]

Film və incəsənətdə[redaktə | əsas redaktə]

20032004-cü ildə macar film rejissoru Marta Meszaros Nadın həyatından bəhs edən A temetetlen halott (Ölümsüz bədən) adlı film çəkmişdir.[8]

İmre Naddan Zəfərin övladları filmində də bəhs edilir.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. János Rainer: Nagy Imre, (Budapest, 2002), 26.
  2. 2,0 2,1 Gati, Charles (2006). Failed Illusions: Moscow, Washington, Budapest and the 1956 Hungarian Revolt, p. 42. Stanford University Press. ISBN 0-8047-5606-6.
  3. (hu) Imre Nagy's unknown life, in Magyar Narancs
  4. Gyorgy Litvan, The Hungarian Revolution of 1956, (Longman House: New York, 1996), 55–59
  5. Stokes, Gale. From Stalinism to Pluralism. p. 82–3
  6. Kamm, Henry (17 June 1989). "Hungarian Who Led '56 Revolt Is Buried as a Hero". The New York Times. https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE5DD1530F934A25755C0A96F948260. İstifadə tarixi: 5 May 2010.
  7. "Erzsebet Nagy, only child of Hungary's 1956 revolution prime minister Imre Nagy, dies". Associated Press (PR-inside.com). 29 January 2008. Arxivləşdirilib: [1] saytından 15 February 2008 tarixində. https://web.archive.org/web/20080215050041/http://www.pr-inside.com/erzsebet-nagy-only-child-of-hungary-s-r410622.htm. İstifadə tarixi: 14 February 2008.
  8. A temetetlen halott

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]