İqlim dəyişikliyi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
2011–2020-ci illər üçün olan orta qlobal temperaturun 1951–1980-ci illər üçün olan başlanğıc orta göstəricilərlə müqayisəsi (Mənbə: NASA)
NASA tərəfindən müşahidə olunan temperatur sənayədən əvvəlki 1850–1900-ci illər orta başlanğıc göstəricilərə qarşı. Sənaye erasında qlobal temperaturların artmasının əsas hərəkətverici qüvvəsi insan fəaliyyətidir.[1]

İqlim dəyişikliyi həm insanlardan qaynaqlanan emissiyanın[a] səbəb olduğu istixana qazlarının hərəkətə gətirdiyi qlobal istiləşməni, həm də bunun nəticəsində hava modellərində özünü göstərən böyükölçülü dəyişiklikləri əhatə edir. Əvvəlki dövrlərdə də iqlim dəyişiklikləri olmasına baxmayaraq, 20-ci əsrin ortalarından bəri insanlar Yer kürəsinin iqlim sisteminə misli görünməmiş dərəcədə təsir göstərmiş və qlobal miqyasda dəyişikliklərə səbəb olmuşdur.[3]

İstiləşmənin ən əsas hərəkətverici qüvvəsi 90%-dən çoxu karbon qazı (CO2) və metandan ibarət olan istixana qazlarının emissiyasıdır.[4] Bu emissiyaların əsas mənbəyi enerji istehlakı üçün qalıq yanacaqların (kömür, neft və qaz) yandırılması olsa da, bunda kənd təsərrüfatının, ağacların kəsilməsininsənaye proseslərinin də rolu var.[5] Milli və ya beynəlxalq arenada tanınan heç bir qurum iqlim dəyişikliyindəki insan faktoruna qarşı çıxmır.[6] İqlim dəyişikliyinə verilən reaksiyalargünəşi əks etdirən qar və buz örtüyünün yox olması, artmış su buxarı (istixana qazının özü) və quru və okeandakı karbon uducularda baş verən dəyişikliklər – temperatur artımını sürətləndirir və ya yavaşıdır.

Qurudakı temperatur artımı qlobal orta artımın təxminən iki qatına bərabərdir, bu da öz növbəsində səhraların ekspansiyasına (genişlənməsinə), isti hava dalğalarınınmeşə yanğınlarının artmasına səbəb olur.[7] Artan buxarlanma göstəriciləri daha güclü fırtınalaraekstremal hava şəraitinə gətirib çıxarır.[8] Temperatur artımı Arktikada amflikasiya[b] olur, bu da permafrostun[c] əriməsinə, buzlaqların geri çəkilməsinə və dəniz buzlarının yoxa çıxmasına təkan verir.[11] Əlavə istilik həmçinin tətikləyici kritik faktorlar riskini də artırır.[12] Ekosistemlər üzərindəki təsirlərə ətraf mühit dəyişdikcə – xüsusilə mərcan riflərində, dağlarda və Arktikada – bir çox bioloji növün yerdəyişməsi və ya nəslinin kəsilməsi daxildir.[13] İqlim dəyişikliyi qida təhlükəsizliyini və əlçatan su tədarükünü təhlükə altına alır, iqtisadi itkilərə gətirib çıxarır; onun eyni zamanda, insanların yer-yurdlarından olması hallarını artıracağı da düşünülür. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 21-ci əsrdə qlobal sağlamlıq üçün ən böyük təhlükə hesab etdiyi iqlim dəyişikliyi eyni zamanda daşqın, yoluxucu xəstəliklər və ekstremal istilik riskini də artırır.[14] Gələcəkdəki istiləşməni minimuma endirmək cəhdləri uğurlu olsa belə, dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi, okean temperaturunun qalxması və okean asidifikasiyası da daxil olmaqla, bir sıra təsirlər əsrlər boyu davam edəcək.[15]

Bu təsirlərin çoxu hazırda təxminən 1.1 °C (2.0 °F) olan istiləşmə səviyyəsində artıq hiss olunur.[16] İstiləşmə 1,5 °C-ə (2,7 °F) qədər artdığından və getdikcə daha da yuxarı qalxdığından, İqlim Dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası Panel (İDHP) bu təsirlərdə əhəmiyyətli artımların proqnozlaşdırıldığını göstərən bir sıra hesabatlar yayımladı.[17] İqlim dəyişikliyinə mitiqasiyaadaptasiya yolu ilə cavab vermək mümkündür.[18] Mitiqasiya dedikdə, istixana qazı emissiyalarının azaldılması və atmosferdən çıxarılması başa nəzərdə tutulur;[19] bu metodlara külək və günəş kimi az karbonlu enerji mənbələrinin inkişafı və effektiv şəkildə istifadəsi, kömürdən istifadənin tədricən dayandırılması, enerjinin səmərəliliyinin artırılması, meşələrin bərpası və qorunması daxildir. Adaptasiya isə inkişaf etdirilmiş sahil qorunması, fəlakətlər zamanı daha yaxşı idarəçiliyin təşkili və daha dayanıqlı məhsulların inkişafı vasitəsilə faktiki və ya gözlənilən iqlimə uyğunlaşmaqdan ibarətdir.[20] Adaptasiya təklikdə "şiddətli, geniş yayılmış və geriqaytarılmaz" təsirlərin riskinin qarşısını ala bilməz.[21]

Paris Sazişinə əsasən, milllətlər mitiqasiya cəhdləri ilə istiləşməni "2.0 °C-dən (3.6 °F) aşağıda" saxlamaq haqqında razılığa gəldilər. Bu vədlərə baxmayaraq, əsrin sonuna kimi qlobal istiləşmə təxminən 2.8 °C-ə (5.0 °F) çatacaq və hazırki siyasət istiliyin təqribən 3.0 °C (5.4 °F) olması ilə nəticələnəcək.[22] İstiləşmənin 1.5 °C-ə (2.7 °F) qədər məhdudlaşdırılması planı 2030-cu ilə qədər emissiyaların yarıya, 2050-ci ilə qədər isə sıfıra endirildiyi halda baş tuta bilər.[23]

Terminologiya[redaktə | əsas redaktə]

1980-ci illərdən əvvəl, istixana qazlarından doğan istiləşmənin aerozolların səbəb olduğu soyutmaya hakim olub-olmayacağı hələ tam bəlli olmayanda, elm adamları insanların iqlimə olan təsirini ifadə etmək üçün təsadüfi iqlim modifikasiyası terminindən istifadə edirdilər. 1980-ci illərdə qlobal istiləşməiqlim dəyişikliyi terminləri ortaya çıxdı; birinci termin sadəcə artmış səth istiliyinə istinad etdiyi halda, ikinci istixana qazlarının iqlimə göstərdiyi bütün təsirləri təsvir edirdi.[24] NASA-nın iqlim üzrə alimi Ceyms Hansen 1988-ci il ABŞ Senatındakı çıxışında qlobal istiləşmə sözünü işlətdikdən sonra bu, ən məşhur terminə çevrildi.[25] 2000-ci illərdə iqlim dəyişikliyi termini populyarlıq qazandı.[26] Qlobal istiləşmə dedikdə, adətən Yer kürəsi sisteminin insanlardan qaynaqlanan istiləşməsi nəzərdə tutulsa da, iqlim dəyişikliyi antropogen dəyişiklikdən əlavə, eyni zamanda, təbii dəyişikliklərə də istinad edə bilər.[27] Bu iki termin çox vaxt bir-birinin yerinə istifadə olunur.[28]

Bir sıra elm adamları, siyasətçilər və media nümayəndələri iqlim dəyişikliyi haqda danışmaq üçün iqlim böhranı və ya iqlim fövqəladə halı terminlərini mənimsəmiş, qlobal istiləşmə əvəzinə isə qlobal qızma terminindən istifadə etmişdilər.[29] The Guardian qəzetinin baş siyasət redaktoru izah etmişdir ki, onlar "bu vacib mövzuda oxucularla açıq şəkildə ünsiyyət qurmaqla bərabər, eyni zamanda, elmi baxımdan da dəqiq olmaq" üçün redaksiyalarında bu sözlərdən istifadə ediblər.[30] İngilis dilinin Oksford lüğəti 2019-cu ildə iqlim fövqəladə halı terminini ilin sözü seçdi və terminə "iqlim dəyişikliyini azaltmaq və ya yox etmək və bunun nəticəsində ətraf mühitə dəyəcək geri dönüşü olmayan potensial ziyanın qarşısını almaq üçün təcili tədbirlərin görülməsini zəruri edən vəziyyət" izahını verdi.[31]

Müşahidə olunmuş temperatur artımı[redaktə | əsas redaktə]

Son 2000 ildən uzun müddət ərzində ağac halqaları, mərcanlar və buz özəklərindən alınan proksi datalarından istifadə edərək əldə olunmuş qlobal səth temperaturunun rekonstruksiyası göy,[32] birbaşa müşahidədən əldə olunan nəticələr isə qırmızı rənglə göstərilib.[33]
NASA datasına[33] əsasən, quru səth temperaturu okean temperaturundan daha sürətlə artır.

Sərbəst şəkildə istehsal olunan bir çox instrumental datasetlər göstərir ki, iqlim sistemi qızır;[34] 2009–2018-ci illərdə 0.93 ± 0.07 °C (1.67 ± 0.13 °F) olan istilik sənayedən əvvəlki (1850–1900) göstəricilərə nisbətən artıb.[35] Hazırda səth temperaturu hər onillikdə təxminən 0.2 °C (0.36 °F) artır.[36] 1950-ci ildən etibarən, soyuq gün və gecələrin sayı azalmış, isti gün və gecələrin sayı isə artmışdır.[37] Tarix boyu Orta əsr istilik anomaliyasıKiçik Buz əsri kimi istiləşmə və ya soyuma periodları fərqli ərazilərdə eyni vaxtda baş verməmişdi, amma azsaylı regionlarda temperatur 20-ci əsrin sonlarında olduğu qədər qalxmış ola bilər.[38] Qlobal istiləşmənin tarixdən öncə Paleosen-Eosen Termik Maksimumu adlı mərhələsi olub.[39] Buna baxmayaraq, müasir dövrdə temperaturda və CO2 konsentrasiyalarında müşahidə olunan artım o qədər sürətli olmuşdur ki, hətta Yer kürəsi tarixində baş verən ani geofiziki hadisələr belə hazırki göstəricilərə çata bilmir.[40]

18-ci əsrlə 19-cu əsrin ortaları arasında çox az istiləşmə olmuşdu. İqlim proksiləri – iqlim haqda ağaclar və buz özəkləri kimi təbii arxivlərdən alınan informasiya mənbələri – göstərir ki, təbii variasiyalar Sənaye inqilabının ilkin təsirlərini balanslaşdırır.[41] Termometr göstəriciləri qlobal miqyas olanda İqlim Dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası Panel (İDHP) 1850–1900-cu illərə aid təməl istinad dövrünü sənayedən öncəki qlobal səth temperaturunun orta göstəricisi kimi qəbul ediblər.[41][42]

İstiləşməyə dair hava temperaturu ölçmələrindən əldə olunan sübutlar bir sıra başqa müşahidələrlə də gücləndirilir.[43] Güclü yağıntıların tezliyində və intensivliyində, qarın və buzlaqların əriməsində və atmosfer rütubətində artım qeydə alınır.[44] Flora və fauna da istiləşməyə uyğun davranış sərgiləyir; məsələn, bitkilər yazda daha tez çiçək açır.[45] Digər əsas göstərici yuxarı atmosferin soyumasıdır; bu o deməkdir ki, istixana qazları Yer kürəsinin səthinə yaxın istiliyi tutaraq onların kosmosa yayılmasının qarşısını alır.[46]

İstiləşmə modelləri istixana qazlarının haradan yayılmasından asılı deyil, çünki qazlar planet boyunca yayılmaq üçün uzun müddət mövcud olmağa davam edirlər; buna baxmayaraq, qar və buz üzərində qalan çöküntü Arktik istiləşməyə "öz töhfəsini verir".[47] İnqilabdan əvvəlki perioddan bu yana qlobal orta quru temperaturu qlobal orta səth temperaturundan iki dəfə sürətlə artmışdır.[48] Bunun səbəbi okeanların buxarlanma nəticəsində daha çox istilik itirdiyindən daha çox istilik tutumunun olmasıdır.[49] Son 50 ildən çox müddətdə iqlim sistemindəki əlavə enerjinin 90%-dən çoxu okeanda yığılaraq onu qızdırmışdır. [50] Əlavə enerjinin qalan hissəsi buzu əritmiş, qitələri və atmosferi isitmişdir.[51]

Şimal yarımkürəsi və  şimal qütbü cənub yarımkürəsi və cənub qütbünə nisbətdə daha sürətlə əriyib. Şimal yarımkürəsi nəinki daha çox quru əraziyə, eyni zamanda, daha çox qar sahəsi və dəniz buzuna –topraq ərazilər Şimal Buzlu okeanı ilə əhatə olunduğundan – sahibdir. Bu səthlər buz əridikdən sora işığı əks etdirməkdən qaranlığa keçdiklərinə görə, özlərinə daha çox istilik çəkirlər. Cənub yarımkürəsi yayda əriməyə başlamazdan əvvəl də artıq orada kiçik dəniz buzu vardı.[52] Arktik temperatur qalxıb və bu əsr ərzində dünyanın qalanının iki qatından daha çox artacağı proqnozlaşdırılır.[53] Arktikada buzlaqların və buz qalxanlarının əriməsi zəifləmiş Qolfstrim cərəyanı da daxil olmaqla, okeanın dövranını pozur və bəzi ərazilərdə istiliyin artmasına səbəb olur.[54]

Son dövrlərdəki temperatur artımının hərəkətverici qüvvələri[redaktə | əsas redaktə]

5-ci İDHP qiymətləndirmə hesabatına əsasən, 2011-ci ildə iqlim dəyişikliyinə "töhfə verən" amillər

İqlim sistemi sadəcə özlüyündə illərlə (məsələn, El Nino – Cənub vibrasiyası), onillərlə, hətta əsrlərlə davam edə biləcək müxtəlif dövrələrdən keçir.[55] Digər dəyişikliklərə iqlim sisteminin xaricində olsa da, Yer kürəsinin həmişə xaricində olmayan enerjinin tarazsızlığı səbəb olur.[56] Xarici qüvvələrə atmosferin tərkibindəki dəyişikliklər (məsələn, istixana qazlarının artmış konsentrasiyaları), günəş parlaqlığı, vulkan püskürmələri və günəş ətrafında Yerin orbitinin variasiyaları daxildir.[57]

İqlim dəyişikliyinin atribusiyası Yer kürəsinin iqlimində müşahidə olunan dəyişikliklər üçün hansı mexanizmlərin məsuliyyət daşıdığını elmi cəhətdən nümayiş etdirmək cəhdidir. İnsanların iqlim dəyişikliyinə olan "qatqı"sını müəyyənləşdirmək üçün bilinən daxili iqlim dəyişkənliyinin və təbii xarici qüvvələrin üstündən xətt çəkmək lazımdır. Əsas yanaşma bütün potensial səbəblərin özünəməxsus "barmaq izləri"ni təyin etmək üçün iqlim sisteminin komputer modelindən istifadə etməkdir. Bu "barmaq izləri"ni iqlim dəyişikliyinin tarix boyu müşahidə olunan modelləri, təkamülü və qüvvələri ilə müqayisə edərək, dəyişikliklərin səbəbləri müəyyənləşdirilə bilər.[58] Məsələn, parlaqlıq qüvvəsi əsas səbəb siyahısından çıxarıla bilər, çünki bütün atmosferdə onun barmaq izi istiləşmədir və istixana qazlarından gözlənildiyi kimi (onlar səthdən yayılan istilik enerjisini udur), sadəcə aşağı atmosfer qızır.[59] Son dövrlərdəki iqlim dəyişikliyinin atribusiyası göstərir ki, əsas hərəkətverici qüvvə istixana qazları hesab olunur, amma aerozolların da güclü təsiri var.[60]

İstixana qazları[redaktə | əsas redaktə]

Son 800,000 ildən uzun müddət ərzində buz özəklərindən (göy/yaşıl) və birbaşa (qara) əldə olunan CO2 konsentrasiyaları

Yer kürəsi günəş işığını özünə çəkir, daha sonra isə onu istilik kimi ətrafa yayır. Bu infraqırmızı radiasiyanın bir hissəsi atmosferdəki istixana qazları tərəfindən udulur və kosmosa "qaçıb getmək" əvəzinə Yerdə qalır.[61] Sənaye inqilabından əvvəl təbii formada meydana gələn istixana qazları səthə yaxın havanın onların yoxluğuna nisbətdə 33 °C (59 °F) daha çox qızmasına səbəb olur.[62] Yerin atmosferi olmadan Yerin orta temperaturu suyun donma temperaturundan da aşağı olardı.[63] Su buxarı (~50%) və buludlar (~25%) istixana effektinə təsir edən əsas ünsürlər olsa da, temperaturun bir funksiyası kimi artdığından iqlim dəyişikliyinə verilən reaksiya kimi qiymətləndirilir. Digər tərəfdən, CO2 (~20%), ozon və azot-1 oksid kimi qazların konsentrasiyaları temperaturdan asılı deyil, buna görə də, xarici təsir qüvvələri hesab olunurlar.[64] Ozon atmosferin ən aşağı qatı olan troposferdə (stratosfer ozon qatının əksinə olaraq) istixana qazı rolunu oynayır. Bundan əlavə, ozon son dərəcə reaktivdir, digər istixana qazları və aerozollarla qarşlılıqlı əlaqəyə girir.[65]

Sənaye inqilabından bu yana insan fəaliyyəti, xüsusilə də, qalıq yanacaqların çıxarılması və yandırılması (kömür, nefttəbii qaz)[66] atmosferdəki istixana qazlarının miqdarını artırmışdır. CO2, metan, troposferik ozon, xlorofluorokarbonazot-1 oksid kimi qazların artmış səviyyələri radioaktiv təsir qüvvəsi vasitəsilə temperaturu qaldırır. 2018-ci ildə CO2 və metanın konsentrasiyaları 1750-ci ildən bəri müvafiq olaraq 45% və 160%-ə qədər artmışdır.[67] Bu karbon səviyyələri qar özəklərinə həbs olmuş havadan etibarlı məlumatların əldə olunduğu son 800,000 illik periodun istənilən dövründə olduğundan qat-qat yuxarıdır.[68] Daha dolayı geoloji sübutlar göstərir ki, CO2 dəyərləri milyonlarla il ərzində bu dərəcə yüksək olmayıb.[69]

Qlobal Karbon Layihəsi 1880-ci ildən bəri CO2 emissiyalarına səbəb olan müxtəlif mənbələrin yüksələn ardıcılllıqla göstərir.

Ərazi istifadəsi dəyişikliyini çıxmaqla, 2018-ci ildəki qlobal antropogen istixana qazı emissiyaları 52 milyard ton CO2bərabər idi.Bu emissiyaların 72%-i CO2, 19%-i metan, 6%-i azot-1 oksid və 3%-i flüorlu qazlar idi.[70] CO2 emissiyaları əsasən nəqliyyat, manufaktura, istilik və elektrik üçün enerji təmin etmək məqdəsilə qalıq yanacaqların yandırılmasından qaynaqlanır.[71] Əlavə CO2 emissiyaların səbəbi meşəsizləşməsənaye prosesləridir; buraya sement, polad, alüminiumgübrə hazırlanması zamanı kimyəvi reaksiyalar nəticəsində havaya buraxılan CO2 da daxildir.[72] Metan emissiyalarına heyvan sürüləri, gübrə, düyü kultivasiyası, ətrafın zibillənməsi, suyun israf olunması, kömür mədənçiliyi, eyni zamanda, neft və qaz ekstraktiyası səbəb olur.[73] Azot-1 oksidi emissiyaları üzvi və qeyri-üzvi gübrələrdəki mikrob parçalanmasından qaynaqlanır.[74] İstehsal baxımından qlobal istixana qazı emissiyalarının əsas mənbələri bunlardır: elektrik və istilik (25%), kənd və meşə təsərrüfatı (24%), sənaye və manufaktura (21%), nəqliyyat (14%) və binalar (6%).[75]

Meşəsizləşmənin istixana qazı emissiyalarına təsirinə baxmayaraq, Yerin quru səthi, xüsusilə də, meşələr karbon qazını əhəmiyyətli dərəcədə udur. Torpaqda baş verən karbon fiksasiyası və fotosintez kimi təbii proseslər meşəsizləşmənin səbəb olduğu istixana qazı emissiyalarını yetərincə tarazlayır. Quru səthin illik istixana qazı emissiyalarının 29%-i təmizlədiyi təxmin edilir.[76] Okean da həmçinin önəmli karbon uducudur və bu proses iki mərhələdə gedir. Əvvəlcə, CO2 səth suyunda həll olur, daha sonra okeanın çevrilmə dövriyyəsi onu okeanın dərinliyinə səpələyir və orada zamanla karbon dövranının bir hissəsi kimi toplanır. Son 20 ildən çox müddət ərzində dünya okeanları ətrafa yayılmış karbon qazının 20–30%-i udmuşdur.[77]

Aerozollar və buludlar[redaktə | əsas redaktə]

Havanın aerozollar formasında çirklənməsi insan sağlamlığının çiyninə böyük bir yük qoymaqla bərabər, eyni zamanda, iqlimə də genişmiqyaslı təsir göstərir.[78] 1961-ci ildən 1990-cı ilə qədər Yerin səthinə çatan günəş işığının miqdarında tədricən azalma müşahidə olundu; bu, qlobal qaranlıqlaşma olaraq tanınır[79] və əsasən bioyanacaqdan və qalıq yaranacağın yanmasından qaynaqlanan aerozollara aid edilir.[80] Yağıntılar nəticəsində aerozollar təmizlənir və troposfer aerozollarının atmosfer həyatı bir həftə çəkir; buna baxmayaraq, stratosfer aerozolları atmosferdə bir neçə il qala bilir.[81] Aerozollar 1990-cı ildən bəri qlobal olaraq azalmaqdadır, bu da o deməkdir ki, onlar istixana qazı istiləşməsini əvvəl olduğu qədər gizlətmirlər.[82]

Aerozolların birbaşa təsirlərindən (günəş şüasını parçalama və udma) əlavə, Yerin istilik balansına dolayı təsirləri də var. Sulfat aerozolları bulud kondensasiya nüvəsi rolunu oynayır, bu da buludlarda daha çox və daha kiçik damcıların olmasına gətirib çıxarır. Bu buludlar günəş şüasını daha az və daha böyük damcıları olan buludlardan daha yaxşı şəkildə əks etdirirlər.[83] Bu təsir damcıların ölçü baxımından daha bənzər olmasına səbəb olur, bu da öz növbəsində yağış damcılarının böyüməsinin qarşısını alır və buludları gələn günəş işığını daha çox əks etdirməyə vadar edir.[84] Aerozolların dolayı təsirləri radioaktiv təsir qüvvələrinin ən böyük müəmmasıdır.[85]

Aerozollar günəş işığını əks etdirməklə qlobal istiləşməni məhdudlaşdırdığı halda, hisdəki qara karbon buzun və ya qarın üzərinə düşərək qlobal istiləşməyə təkan verir. Bu, sadəcə günəş işığının absorbiyasını yox, eyni zamanda, əriməni və dəniz səviyyəsinin yüksəlməsini də artırır.[86] Arktikadakı yeni qara karbon yataqlarının məhdudlaşdırılması 2050-ci ilədək qlobal istiləşməni 0,2 °C-dək (0,36 °F) azalda bilər.[87]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Terminlərin izahı[redaktə | əsas redaktə]

  1. Emissiya (lat. emigroköçürəm) – müəssisələrdən, yaşayış evlərindən, avtomobillərdən, vulkan püskürməsindən və s. maye və bərk çirkləndirici maddələrin və ya enerjinin (istilik, səs, radioaktiv şüalar, zəlzələ və s.) ətraf mühitə buraxılması (atılması)[2]
  2. Amflikasiya – orqanizmin ona kənardan olan təsirləri neytrallaşdırmaq qabiliyyəti[9]
  3. Permafrost (ing. permafrostdaimi donuşluq) – daimi donuşluqdakı torpaq. Məs. Sibirdə donmuş torpaq qatı bir neçə yüz metrə çatır.[10]

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. USGCRP Chapter 3, 2017 Figure 3.1 panel 2, Figure 3.3 panel 5.
  2. Qərib, Məmmədov; Mahmud, Xəlilov (2003). Ekoloqların məlumat kitabı (PDF). Bakı: Elm Nəşriyyatı. səh. 143. ISBN 5-8066-1512-X.
  3. IPCC AR5 WG1 Summary for Policymakers, 2013. səh. 4: Warming of the climate system is unequivocal, and since the 1950s many of the observed changes are unprecedented over decades to millennia. The atmosphere and ocean have warmed, the amounts of snow and ice have diminished, sea level has risen, and the concentrations of greenhouse gases have increased; IPCC SR15 Ch1, 2018. səh. 54: Abundant empirical evidence of the unprecedented rate and global scale of impact of human influence on the Earth System (Steffen et al., 2016; Waters et al., 2016) has led many scientists to call for an acknowledgment that the Earth has entered a new geological epoch: the Anthropocene.
  4. EPA, 2020: Carbon dioxide (76%), Methane (16%), Nitrous Oxide (6%).
  5. EPA, 2020: Carbon dioxide enters the atmosphere through burning fossil fuels (coal, natural gas, and oil), solid waste, trees and other biological materials, and also as a result of certain chemical reactions (e.g., manufacture of cement). Fossil fuel use is the primary source of CO2. CO2 can also be emitted from direct human-induced impacts on forestry and other land use, such as through deforestation, land clearing for agriculture, and degradation of soils. Methane is emitted during the production and transport of coal, natural gas, and oil. Methane emissions also result from livestock and other agricultural practices and by the decay of organic waste in municipal solid waste landfills.
  6. "Scientific Consensus: Earth's Climate is Warming". Climate Change: Vital Signs of the Planet. NASA JPL. 28 March 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 March 2020.; Gleick, 7 January, 2017.
  7. IPCC SRCCL, 2019. səh. 7: Since the pre-industrial period, the land surface air temperature has risen nearly twice as much as the global average temperature (high confidence). Climate change... contributed to desertification and land degradation in many regions (high confidence).; IPCC SRCCL, 2019. səh. 45: Climate change is playing an increasing role in determining wildfire regimes alongside human activity (medium confidence), with future climate variability expected to enhance the risk and severity of wildfires in many biomes such as tropical rainforests (high confidence).
  8. USGCRP Chapter 9, 2017. səh. 260.
  9. Qərib, Məmmədov; Mahmud, Xəlilov (2003). Ekoloqların məlumat kitabı (PDF). Bakı: Elm Nəşriyyatı. səh. 22-23. ISBN 5-8066-1512-X.
  10. Qərib, Məmmədov; Mahmud, Xəlilov (2003). Ekoloqların məlumat kitabı (PDF). Bakı: Elm Nəşriyyatı. səh. 352. ISBN 5-8066-1512-X.
  11. IPCC SROCC, 2019. səh. 16: Over the last decades, global warming has led to widespread shrinking of the cryosphere, with mass loss from ice sheets and glaciers (very high confidence), reductions in snow cover (high confidence) and Arctic sea ice extent and thickness (very high confidence), and increased permafrost temperature (very high confidence).
  12. IPCC AR5 SYR, 2014. səh. 77, 3.2
  13. EPA (19 January 2017). "Climate Impacts on Ecosystems". 27 January 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 February 2019. Mountain and arctic ecosystems and species are particularly sensitive to climate change... As ocean temperatures warm and the acidity of the ocean increases, bleaching and coral die-offs are likely to become more frequent.
  14. IPCC AR5 SYR, 2014. səh. 13-16; WHO, Nov, 2015: "Climate change is the greatest threat to global health in the 21st century. Health professionals have a duty of care to current and future generations. You are on the front line in protecting people from climate impacts - from more heat-waves and other extreme weather events; from outbreaks of infectious diseases such as malaria, dengue and cholera; from the effects of malnutrition; as well as treating people that are affected by cancer, respiratory, cardiovascular and other non-communicable diseases caused by environmental pollution."
  15. IPCC SR15 Ch1, 2018. səh. 64: Sustained net zero anthropogenic emissions of CO2 and declining net anthropogenic non-CO2 radiative forcing over a multi-decade period would halt anthropogenic global warming over that period, although it would not halt sea level rise or many other aspects of climate system adjustment.
  16. Lindsey, Dahlman, 2020
  17. Lindsey, Dahlman, 2020
  18. NASA, Mitigation and Adaptation, 2020
  19. NASA, Mitigation and Adaptation, 2020
  20. NASA, Mitigation and Adaptation, 2020
  21. IPCC AR5 SYR, 2014. səh. 17, SPM 3.2
  22. Climate Action Tracker, 2019. səh. 1: Under current pledges, the world will warm by 2.8°C by the end of the century, close to twice the limit they agreed in Paris. Governments are even further from the Paris temperature limit in terms of their real-world action, which would see the temperature rise by 3°C.; United Nations Environment Programme, 2019. səh. 27.
  23. IPCC SR15 Ch2, 2018. səh. 95: In model pathways with no or limited overshoot of 1.5°C, global net anthropogenic CO2 emissions decline by about 45% from 2010 levels by 2030 (40–60% interquartile range), reaching net zero around 2050 (2045–2055 interquartile range); Rogelj və b..
  24. NASA, 5 December, 2008.
  25. Weart "The Public and Climate Change: The Summer of 1988", "News reporters gave only a little attention ...".
  26. Joo və b. 2015.
  27. NOAA, 17 June, 2015: "when scientists or public leaders talk about global warming these days, they almost always mean human-caused warming"; IPCC AR5 SYR Glossary, 2014. səh. 120: "Climate change refers to a change in the state of the climate that can be identified (e.g., by using statistical tests) by changes in the mean and/or the variability of its properties and that persists for an extended period, typically decades or longer. Climate change may be due to natural internal processes or external forcings such as modulations of the solar cycles, volcanic eruptions and persistent anthropogenic changes in the composition of the atmosphere or in land use."
  28. NASA, 7 July, 2020; Shaftel, 2016: "Şablon:Thinsp'Climate change' and 'global warming' are often used interchangeably but have distinct meanings. ... Global warming refers to the upward temperature trend across the entire Earth since the early 20th century ... Climate change refers to a broad range of global phenomena ...[which] include the increased temperature trends described by global warming."; Associated Press, 22 September, 2015: "The terms global warming and climate change can be used interchangeably. Climate change is more accurate scientifically to describe the various effects of greenhouse gases on the world because it includes extreme weather, storms and changes in rainfall patterns, ocean acidification and sea level.".
  29. Hodder, Martin, 2009; BBC Science Focus Magazine, 3 February, 2020.
  30. The Guardian, 17 May, 2019; BBC Science Focus Magazine, 3 February, 2020.
  31. USA Today, 21 November, 2019.
  32. Neukom və b. 2019.
  33. 1 2 "Global Annual Mean Surface Air Temperature Change". NASA. İstifadə tarixi: 23 February 2020.
  34. EPA, 2016: The U.S. Global Change Research Program, the National Academy of Sciences, and the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) have each independently concluded that warming of the climate system in recent decades is "unequivocal". This conclusion is not drawn from any one source of data but is based on multiple lines of evidence, including three worldwide temperature datasets showing nearly identical warming trends as well as numerous other independent indicators of global warming (e.g. rising sea levels, shrinking Arctic sea ice).
  35. IPCC SR15 Summary for Policymakers, 2018. səh. 4; WMO, 2019. səh. 6.
  36. IPCC SR15 Ch1, 2018. səh. 81.
  37. IPCC AR5 WG1 Ch2, 2013. səh. 162.
  38. IPCC AR5 WG1 Ch5, 2013. səh. 386; Neukom və b. 2019.
  39. IPCC AR5 WG1 Ch5, 2013. səh. 389, 399–400: "The PETM [around 55.5–55.3 million years ago] was marked by ... global warming of 4 °C to 7 °C ... Deglacial global warming occurred in two main steps from 17.5 to 14.5 ka [thousand years ago] and 13.0 to 10.0 ka."
  40. IPCC SR15 Ch1, 2018. səh. 54.
  41. 1 2 IPCC SR15 Ch1, 2018. səh. 57: This report adopts the 51-year reference period, 1850–1900 inclusive, assessed as an approximation of pre-industrial levels in AR5 ... Temperatures rose by 0.0 °C–0.2 °C from 1720–1800 to 1850–1900; Hawkins və b. 2017. səh. 1844.
  42. IPCC AR5 WG1 Summary for Policymakers, 2013. səh. 4–5: "Global-scale observations from the instrumental era began in the mid-19th century for temperature and other variables ... the period 1880 to 2012 ... multiple independently produced datasets exist."
  43. Kennedy və b. 2010. səh. S26. Figure 2.5.
  44. Kennedy və b. 2010. səh. S26, S59–S60; USGCRP Chapter 1, 2017. səh. 35.
  45. IPCC AR4 WG2 Ch1, 2007, Sec. 1.3.5.1, p. 99.
  46. "Global Warming". NASA JPL. İstifadə tarixi: 11 September 2020. Satellite measurements show warming in the troposphere but cooling in the stratosphere. This vertical pattern is consistent with global warming due to increasing greenhouse gases but inconsistent with warming from natural causes.
  47. United States Environmental Protection Agency, 2016. səh. 5: "Black carbon that is deposited on snow and ice darkens those surfaces and decreases their reflectivity (albedo). This is known as the snow/ice albedo effect. This effect results in the increased absorption of radiation that accelerates melting."
  48. IPCC SRCCL Summary for Policymakers, 2019. səh. 7.
  49. Sutton, Dong və Gregory, 2007.
  50. "Climate Change: Ocean Heat Content". NOAA. 2018. 12 February 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 February 2019.
  51. IPCC AR5 WG1 Ch3, 2013. səh. 257: "Ocean warming dominates the global energy change inventory. Warming of the ocean accounts for about 93% of the increase in the Earth's energy inventory between 1971 and 2010 (high confidence), with warming of the upper (0 to 700 m) ocean accounting for about 64% of the total.
  52. NOAA, 10 July, 2011.
  53. IPCC AR5 WG1 Ch12, 2013. səh. 1062; IPCC SROCC Ch3, 2019. səh. 212.
  54. NASA, 12 September, 2018.
  55. Delworth, Zeng, 2012. səh. 5; Franzke və b. 2020.
  56. National Research Council, 2012. səh. 9.
  57. IPCC AR5 WG1 Ch10, 2013. səh. 916.
  58. Knutson, 2017. səh. 443; IPCC AR5 WG1 Ch10, 2013. səh. 875–876.
  59. USGCRP, 2009. səh. 20.
  60. IPCC AR5 WG1 Summary for Policymakers, 2013. səh. 13–14.
  61. NASA. "The Causes of Climate Change". Climate Change: Vital Signs of the Planet. 8 May 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 May 2019.
  62. IPCC AR4 WG1 Ch1, 2007, FAQ1.1: "To emit 240 W m−2, a surface would have to have a temperature of around −19 °C (−2 °F). This is much colder than the conditions that actually exist at the Earth's surface (the global mean surface temperature is about 14 °C).
  63. ACS. "What Is the Greenhouse Effect?". 26 May 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 May 2019.
  64. Schmidt və b. 2010; USGCRP Climate Science Supplement, 2014. səh. 742.
  65. Wang, Shugart və Lerdau, 2017.
  66. The Guardian, 19 February, 2020.
  67. WMO, 2020. səh. 5.
  68. Siegenthaler və b. 2005; Lüthi və b. 2008.
  69. BBC, 10 May, 2013.
  70. Olivier, Peters, 2019. səh. 14, 16–17, 23
  71. Our World in Data, 18 September, 2020.
  72. Olivier, Peters, 2019. səh. 17; Our World in Data, 18 September, 2020; EPA, 2020: Greenhouse gas emissions from industry primarily come from burning fossil fuels for energy, as well as greenhouse gas emissions from certain chemical reactions necessary to produce goods from raw materials; "Redox, extraction of iron and transition metals". Hot air (oxygen) reacts with the coke (carbon) to produce carbon dioxide and heat energy to heat up the furnace. Removing impurities: The calcium carbonate in the limestone thermally decomposes to form calcium oxide. calcium carbonate → calcium oxide + carbon dioxide; Kvande, 2014: Carbon dioxide gas is formed at the anode, as the carbon anode is consumed upon reaction of carbon with the oxygen ions from the alumina (Al2O3). Formation of carbon dioxide is unavoidable as long as carbon anodes are used, and it is of great concern because CO2 is a greenhouse gas
  73. EPA, 2020; Global Methane Initiative, 2020: Estimated Global Anthropogenic Methane Emissions by Source, 2020: Enteric fermentation (27%), Manure Management (3%), Coal Mining (9%), Municipal Solid Waste (11%), Oil & Gas (24%), Wastewater (7%), Rice Cultivation (7%).
  74. Michigan State University, 2014: Nitrous oxide is produced by microbes in almost all soils. In agriculture, N2O is emitted mainly from fertilized soils and animal wastes – wherever nitrogen (N) is readily available.; EPA, 2019: Agricultural activities, such as fertilizer use, are the primary source of N2O emissions; Davidson, 2009: 2.0% of manure nitrogen and 2.5% of fertilizer nitrogen was converted to nitrous oxide between 1860 and 2005; these percentage contributions explain the entire pattern of increasing nitrous oxide concentrations over this period.
  75. EPA, 2019.
  76. IPCC SRCCL Summary for Policymakers, 2019. səh. 10.
  77. IPCC SROCC Ch5, 2019. səh. 450.
  78. Haywood, 2016. səh. 456; McNeill, 2017; Samset və b. 2018.
  79. IPCC AR5 WG1 Ch2, 2013. səh. 183.
  80. He və b. 2018; Storelvmo və b. 2016.
  81. Ramanathan, Carmichael, 2008.
  82. Wild və b. 2005; Storelvmo və b. 2016; Samset və b. 2018.
  83. Twomey, 1977.
  84. Albrecht, 1989.
  85. USGCRP Chapter 2, 2017. səh. 78.
  86. Ramanathan, Carmichael, 2008; RIVM, 2016.
  87. Sand və b. 2015.