Məzmuna keç

İran Milli Cəbhəsi

Vikipediya, azad ensiklopediya
İran Milli Cəbhəsi
Qurucu
Quruluş tarixi 1949
Baş qərargah
İdeologiya dünyəvilik, sosial liberalizm, sosial-demokratiya, sol milliyyətçilik
Saytı jebhemelliiran.org
jebhemelli.info

İran Milli Cəbhəsi (fars. جبهه‌ ملی ایران‎, Jebhe-ye Melli-ye Irân) — İranda fəaliyyət göstərən müxalif siyasi təşkilat. 1949-cu ildə Məhəmməd Müsəddiq tərəfindən təsis edilmiş bu qurum İran daxilində fəaliyyət göstərən ən qədim və böyük demokratik qruplaşma hesab olunur. Təşkilat 1950-ci illərin əvvəllərində sahib olduğu böyük nüfuzu sonrakı dövrlərdə yenidən bərpa edə bilməmişdir.[1][2][3]

Milli Cəbhə ilkin mərhələdə milliyyətçi,[4] liberal-demokrat, sosialist,[5][6] bazar əhli, sekulyar və islamçı meyllərə malik geniş koalisiya qüvvələrini birləşdirən çətir təşkilat rolunu oynamışdır. Bu qüvvələr İran neft sənayesinin milliləşdirilməsi uğrunda uğurlu kampaniya aparmaq məqsədilə səfərbər olmuşdur. 1951-ci ildə Milli Cəbhə hökumət qurmuş, lakin bu hökumət 1953-cü ildə baş vermiş dövlət çevrilişi nəticəsində devrilmiş və təşkilat üzvləri repressiyalara məruz qalmışdır.[7] Qurumun fəaliyyətini canlandırmaq üçün 1960-cı, 1965-ci və 1977-ci illərdə müxtəlif cəhdlər edilmişdir.

1953-cü ilə qədər və 1960-cı illər boyu Milli Cəbhə dünyəvi və dini ünsürlər arasındakı daxili ixtilaflarla mübarizə aparmalı olmuşdur.[3][8] Zaman keçdikcə koalisiya müxtəlif fraksiyalara parçalanmış, nəticədə Milli Cəbhə tədricən liberal-demokratiya və sosial-demokratiya prinsiplərinə sadiq qalan milliyyətçi üzvlərin təmsil olunduğu aparıcı dünyəvi liberal təşkilata çevrilmişdir.[9]

İran İslam inqilabı zamanı Milli Cəbhə monarxiyanın devrilməsini və onun İslam Respublikası ilə əvəz olunmasını dəstəkləmişdir. İnqilabdan sonrakı hökumətin ilk illərində təşkilat milliyyətçi hərəkatın əsas rəmzi kimi çıxış etmişdir,[10] lakin 1981-ci ilin iyul ayında Milli Cəbhənin fəaliyyəti rəsmən qadağan edilmişdir. Hazırda daimi nəzarət altında olmasına və rəsmi statusa malik olmamasına baxmayaraq, təşkilat İran daxilində fəaliyyətini davam etdirməkdədir.[2]

Zəmin

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İran Milli Cəbhəsinin yaradılması Böyük Britaniya və SSRİ qoşunlarının İrana müdaxiləsindən sonra Rza şah Pəhləvinin taxtdan kənarlaşdırılması ilə sıx bağlıdır. Xarici müdaxilə ölkədə ciddi sosial və siyasi sıxıntılara səbəb olsa da, eyni zamanda İranda Rza şah diktaturasının sona çatmasına və yeni şah Məhəmməd Rıza Pəhləvinin hakimiyyəti altında xalqın öz fikirlərini daha azad ifadə edə bildiyi nisbi konstitusion idarəçilik dövrünün başlamasına vəsilə olmuşdur.[11] Xüsusilə, Rza şahın hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması ictimai rəyin sərbəstləşməsinə, siyasi məhbusların azadlığa buraxılmasına və birinci Pəhləvi dövründə kənarda qalan şəxslərin nüfuzunun bərpasına imkan yaratmışdır.[12] Bu nisbi azadlıq mühiti ölkədə müxtəlif siyasi partiyaların formalaşmasına zəmin hazırlamışdır. Digər mühüm amil isə Rza şahın gedişindən sonra ölkədə bir müddət mütləq hakimiyyət boşluğunun yaranması və nəticədə müxtəlif yeni güc mərkəzlərinin və rəngarəng siyasi qüvvələrin meydana çıxması olmuşdur. Bu yeni siyasi mənzərənin mühüm nəticələrindən biri kimi, tiranlığa və daxili korrupsiyaya qarşı mübarizə, eləcə də xarici müdaxilələrə müqavimət prinsiplərinə əsaslanan İran millətçiliyi formalaşmışdır. Milli Cəbhə məhz bu təməl amillər əsasında meydana gəlmişdir.[11]

Müsəddiq dövrü

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Milli Cəbhənin əsası seçki saxtakarlıqlarına qarşı etiraz hərəkatı ilə qoyulmuşdur. 15 oktyabr 1949-cu il tarixində Məhəmməd Müsəddiq öz evindən Mərmər saraya qədər dinc yürüşə rəhbərlik etmişdir. Müsəddiq və tərəfdarları mühüm bir məscid və ya ziyarətgaha sığınacaqları ilə bağlı xəbərdarlıq etdikdən sonra onlardan 20 nəfərin saraya daxil olmasına icazə verilmiş və onlar orada dörd gün qalmışlar. Nəticədə Şah Məhəmməd Rza Pəhləvi geri addım ataraq ədalətli və dürüst seçkilərin keçiriləcəyinə dair vəd vermişdir.[13] Bu aksiyanın ardınca etiraz liderləri Milli Cəbhəni təsis etmiş və Məhəmməd Müsəddiqi təşkilatın sədri seçmişlər. Milli Cəbhə klassik bir siyasi partiyadan fərqli olaraq, demokratiyanı, mətbuat azadlığını və konstitusion idarəçiliyi gücləndirmək məqsədilə həmfikir cəmiyyətlərin geniş ittifaqı kimi yaradılmışdır.[13] Təşkilatın tərkibində İran Partiyası, Zəhmətkeşlər Partiyası, Millət Partiyası və Tehran Bazar Tacirləri və Sənətkarlar Gildiyası Assosiasiyası kimi mühüm qruplar yer almışdır.[14][15]

Yarandığı gündən etibarən Milli Cəbhə İranın təbii sərvətləri və gəlirləri üzərində Qacarlar dövründən bəri davam edən Qərb ağalığına qarşı çıxmışdır. 1910-cu illərin əvvəllərindən etibarən İranın neft yataqları, imtiyaz hüququnu Vilyam Noks D'Arsidən alan "Anglo-Iranian Oil Company" (AIOC) şirkətinin nəzarətində idi.[16] D'Arsi bu imtiyazı 1901-ci ildə Müzəffərəddin şah Qacar ilə apardığı danışıqlar nəticəsində əldə etmişdi. Razılaşmaya əsasən, şaha ödənilən müəyyən məbləğ qarşılığında 60 illik neft axtarışı hüququ verilmişdi.[17] Əslində, AIOC-un səhmlərinin 51 faizi Britaniya hökumətinə məxsus idi və 1950-ci ilə qədər Abadan neftayırma zavodundan əldə olunan gəlirlər Britaniyanın xaricdəki ən böyük tək investisiyası hesab olunurdu.[18] 1933-cü ildə yenilənmiş müqaviləyə baxmayaraq, AIOC (sonradan BP) müqavilə şərtlərini pozmağa davam etmiş və 1940-cı illərin sonunda İranda milliləşdirmə hərəkatı gücləndiyi dövrdə belə uzlaşmaz mövqe nümayiş etdirmişdir. Şirkətin yüksək mənfəət əldə etməsinə baxmayaraq, iranlı işçilərin olduqca ağır şəraitdə yaşaması və aşağı əməkhaqqı alması ciddi narazılıqlara səbəb olmuşdur.[19]

Milli Cəbhənin əsas hədəfi İranın neft sərvətlərini milliləşdirmək və Amerika Birləşmiş Ştatları ilə birbaşa əlaqələr qurmaqla Britaniyanın daxili işlərə müdaxiləsinin qarşısını almaq olmuşdur. 1951-ci ilin aprelində Məhəmməd Müsəddiqin Baş nazir seçilməsi ilə Milli Cəbhə hakim koalisiyaya çevrilmişdir. Müsəddiq hökumətinin xarici işlər naziri Hüseyn Fatimi Məclis tərəfindən mart ayında qəbul edilən və Senat tərəfindən təsdiqlənən "Neftin Milliləşdirilməsi Aktı"nı icra etmişdir. Şahın könülsüz imzaladığı bu qanun İran hökumətinin o vaxta qədər yalnız cüzi kompensasiya aldığı AIOC aktivlərinin dövlət mülkiyyətinə keçməsini nəzərdə tuturdu. Bu hadisə Abadan böhranına, Britaniyanın əks-tədbirlərinə və hər iki tərəf üçün neft gəlirlərinin demək olar ki, tamamilə itirilməsinə yol açmışdır.

Amerika Birləşmiş Ştatları başlanğıcda Britaniyanın mövqeyini rəsmən dəstəkləmiş, lakin proseslərə birbaşa müdaxilə etməkdən imtina etmişdir, lakin Britaniya və Fransanın Müsəddiq hökumətini devirmək və əvvəlki vəziyyəti bərpa etmək cəhdləri uğursuzluqla nəticələnib sabitliyi daha da pozduqdan sonra, Britaniya hökuməti təkrarən ABŞ-nin dəstəyini istəmişdir. Nəticədə, ABŞ Prezidenti Duayt Eyzenhauer Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinə (MKİ) Müsəddiq hökumətini devirmək səlahiyyəti vermiş və bu, tarixdə 1953-cü il İran çevrilişi kimi tanınan hadisə ilə nəticələnmişdir. Çevrilişdən əvvəl Milli Cəbhə dörd əsas partiyadan ibarət idi: Kərim Səncabi, Qulamhüseyn Sadiqi, Əhməd Zirəkzadə və Allahyar Saleh kimi simaların təmsil olunduğu liberal İran Partiyası; Müzəffər Baqai və Xəlil Məliki tərəfindən idarə olunan sol təmayüllü Zəhmətkeşlər Partiyası; Millət Partiyası və Seyid Əbülqasım Kaşani tərəfindən rəhbərlik edilən islamçı Mücahidi-İslam Cəmiyyəti.[20]

İkinci və Üçüncü Milli Cəbhə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1953-cü il çevrilişindən sonra Milli Cəbhə qanundankənar elan edilmiş, onun yüksək rütbəli rəhbərləri isə həbs olunaraq hərbi məhkəməyə çıxarılmışdır. Hərbi çevriliş Məhəmməd Rza şahın İranda ali rəhbər kimi mövqeyini möhkəmləndirmiş, lakin nominal hakimiyyət Baş nazir Fəzlullah Zahidinin əlində idi. Polis repressiyalarının hökm sürdüyü bir şəraitdə Milli Cəbhənin bir neçə keçmiş üzvü İran Milli Müqavimət Hərəkatı adlı gizli bir şəbəkə təsis etmişdir. Gələcəyin baş nazirləri Mehdi Bazarqan və Şapur Bəxtiyar tərəfindən idarə olunan bu qrupun əsas məqsədi azad və ədalətli seçkilər keçirilməsinə nail olmaqla ölkədə demokratiyanı bərpa etmək olmuşdur. Hərəkatın fəaliyyəti əsasən vərəqələrin dinc yolla paylanması və 1954-cü il Məclis seçkilərini tənzimləmək cəhdləri ilə məhdudlaşmış, lakin nəticədə seçkilər şahpərəst namizədlərin xeyrinə saxtalaşdırılmışdır.

Dövlət təzyiqləri altında bu hərəkat parçalanmış, lakin 1960-cı ildə Kərim Səncabi, Mehdi Bazarqan, Allahyar Saleh]], Şapur Bəxtiyar, Ədib Bürümənd, Əsgər Parsa, Dariuş Foruhar, Qulamhüseyn Sadiqi və Məhəmmədli Xonci kimi şəxslərin iştirakı ilə İkinci Milli Cəbhə formalaşdırılmışdır. Təşkilatın hədəfi Məhəmməd Müsəddiqin yenidən baş nazirliyə qaytarılması və konstitusion monarxiyanın bərpası olmuşdur. Başlanğıcda qurumun gücləndiyi müşahidə olunmuş, lakin rəhbərlik arasında təşkilati quruluş, şah rejiminə qarşı taktiki gedişlər və gələcək idarəetmə forması barədə fikir ayrılıqları yaranmışdır. Bu mübahisələr rəhbərlik ilə tələbə fəalları arasında gərginliyə səbəb olmuş, nəticədə 1961-ci ildə Mehdi Bazarqan və tanınmış din xadimi Mahmud Taleqani Milli Cəbhənin dünyəvi xəttindən fərqli olaraq, islam dininin dövlət və cəmiyyətdə mühüm rol oynayacağı demokratik dövlət modelini müdafiə edən İran Azadlıq Hərəkatını təsis etmişdir.

1961-ci ilin aprelində Əli Əmininin baş nazir təyin edilməsi ilə yeni bir siyasi böhran yaranmışdır. Şahın bu təyinatı ABŞ-də Kennedi administrasiyasının təzyiqi ilə etdiyi geniş şəkildə qəbul olunduğundan, Milli Cəbhə rəhbərləri Əmini hökuməti ilə əməkdaşlıqdan qətiyyətlə imtina etmişlər, lakin siyasi təlatümlər artmağa davam etmiş, Əmini hərbi büdcənin azaldılması planlarına görə şahla yaranan ixtilaf nəticəsində 1962-ci ildə istefa vermişdir. Növbəti ilin iyun ayında Tehran, Qum, Məşhəd, Şiraz və Vəramin şəhərlərində şahın torpaq islahatlarına və qadınlara seçki hüququnun verilməsinə qarşı çıxan Ayətullah Ruhullah Xomeyninin həbsinə etiraz olaraq genişmiqyaslı dini üsyanlar başlamış, bu üsyanlar ordu tərəfindən amansızlıqla yatırılmışdır. Bu dövrdə dini-milliyyətçilərin (Milli-Məzhəbi), Dariuş Foruharın rəhbərlik etdiyi İran Millət Partiyasının, Xəlil Məliki tərəfindən idarə olunan İran Sosialistləri Cəmiyyətinin və tələbə fəallarının birləşməsi ilə Üçüncü Milli Cəbhə qurulmuşdur.

İkinci və Üçüncü Milli Cəbhə bir-birindən əsasən şah rejiminə qarşı tətbiq edilən taktiki yanaşmalarına görə fərqlənmişdir. İkinci Milli Cəbhə demokratiyanın dinc yolla bərpası üçün şah və yüksək vəzifəli şəxslərlə səbirli danışıqlar aparmağa tərəfdar olmuşdur. Bu passiv yanaşmanın əksinə olaraq, Üçüncü Milli Cəbhə vətəndaş itaətsizliyi və etiraz aksiyaları strategiyasını müdafiə etmiş, rejimi ya müxalifətlə razılığa gəlməyə, ya da süquta məcbur etməyi hədəfləmişdir. Bununla belə, 1964-cü ilə qədər Məhəmməd Rza şah həm rejimi, həm də ölkəni tam nəzarət altına almağa nail olmuşdur. O, öz mövqeyini daha da möhkəmləndirmək üçün müxaliflərə və rejim əleyhinə fikir bildirən sıravi vətəndaşlara qarşı işgəncə və qətlləri ilə tanınan kəşfiyyat idarəsinin — SAVAK-ın səlahiyyətlərini artırmışdır. Yaranmış bu polis terroru şəraitində Milli Cəbhənin ölkə daxilindəki fəaliyyəti faktiki olaraq dayandırılmış, təşkilat yalnız ABŞ və Avropadakı mühacir qolları vasitəsilə fəaliyyətini davam etdirmişdir.

İslam inqilabı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Milli Cəbhə 1977-ci ilin sonlarında Məhəmməd Müsəddiq dövrünün sabiq təhsil naziri Kərim Səncabi, sabiq əmək nazirinin müavini və İran Partiyasının rəhbəri Şapur Bəxtiyar və İran Millət Partiyasının rəhbəri Dariuş Foruhar tərəfindən yenidən canlandırılmışdır. Bu üç lider şaha ünvanladıqları açıq məktubda mövcud idarəçiliyi nəzakətlə tənqid etmiş, konstitusion monarxiyanın bərpasını, siyasi məhbusların azad edilməsini, söz azadlığına hörmət olunmasını, eləcə də azad və ədalətli seçkilərin keçirilməsini tələb etmişdilər. Amerika Birləşmiş Ştatlarındakı Karter administrasiyasının təzyiqi ilə yaranan nisbi yumşalma dövründə bir çox təhsilli və liberal düşüncəli iranlı şah rejiminə qarşı narazılıqlarını ifadə etmək imkanı əldə etmişdir.[21]

1978-ci ilin yanvar ayında hökumətyönümlü bir qəzetdə Ayətullah Ruhullah Xomeynini Britaniya agenti və mürtəce adlandıran məqalənin dərci Qum şəhərində iğtişaşlara səbəb olmuşdur. SAVAK-ın təhdidlərinə və rejimin nümayişçilərə qarşı sərt müdaxiləsinə baxmayaraq, iğtişaşlar genişlənərək Təbriz kimi digər şəhərlərə də yayılmış, Təbriz bir müddət üsyançıların nəzarətinə keçmişdir. 1978-ci ilin sonlarına doğru təkcə mütəşəkkil müxalifət yox, demək olar ki, bütün ölkə şah rejiminə qarşı nifrət hissi ilə alovlanmış, polis və ordu ilə toqquşmalar daha qanlı xarakter almışdır. Bu dövrdə Ayətullah Xomeyni artıq üsyanın şübhəsiz mənəvi lideri kimi qəbul edilirdi. Kərim Səncabi Milli Cəbhənin nümayəndəsi kimi Parisdə Xomeyni ilə görüşmüş və bu görüşdən sonra islam və demokratiyanı təməl prinsiplər kimi bəyan edən bəyannamə ilə çıxış etmişdir. Bununla da Milli Cəbhə monarxiyanın ləğvi və onun əvəzinə demokratik-islami hökumətin qurulması hədəfini dəstəklədiyini bildirmişdir.[22]

Bu qərar Milli Cəbhənin uzun illər sadiq qaldığı monarxiyanın islah edilməsi xəttindən kəskin uzaqlaşma idi və bu da təşkilatın ali şurasında müəyyən ixtilaflara yol açmışdır. Liderlərdən biri olan Şapur Bəxtiyarın şahın idarə etməməsi, yalnız rəmzi rəhbər kimi qalması şərti ilə baş nazir vəzifəsinə təyin edilməsi təklifini qəbul etməsi bu bölünməni daha da dərinləşdirmişdir. Milli Cəbhə şah ilə əməkdaşlığı xəyanət kimi qiymətləndirmiş və Bəxtiyarı təşkilatdan xaric etmişdir. Yalnız az sayda mötədil və sekulyar baxışlı üzv Bəxtiyar və monarxiya ilə ittifaqa üstünlük vermişdir.

16 yanvar 1979-cu il tarixində şahın ölkəni tərk etməsi xalq arasında böyük sevinclə qarşılanmış, 11 fevral 1979-cu il tarixində isə rejim tamamilə süqut etmiş və Ayətullah Xomeyni İranın siyasi liderinə çevrilmişdir. Milli Cəbhə ilkin mərhələdə Müvəqqəti İnqilab Hökumətini və İslam Respublikasının qurulmasını dəstəkləmiş, lakin Xomeyni nə respublikanın adında, nə də konstitusiyasında "demokratiya" sözünün işlədilməsinə razı olmamışdır. Qısa müddət ərzində aydın olmuşdur ki, Xomeyninin islam cəmiyyəti modeli demokratiyaya deyil, fəqihlərin teokratik hakimiyyəti (vilayəti-fəqih) və ənənəvi şəriət qanunlarına əsaslanır.[23]

1981-ci il repressiyaları

[redaktə | vikimətni redaktə et]

15 iyun 1981-ci il tarixində Milli Cəbhə və digər dünyəvi müxalif qruplar cinayət-mühakimə sisteminin islamlaşdırılmasını nəzərdə tutan "Qisas qanunu" layihəsini açıq şəkildə tənqid etmişdilər.[24][25] Bu qanun layihəsi müxtəlif dini xətalar üçün ağır cəzaları, o cümlədən zina üçün daşqalaq edilməni, homoseksual münasibətlər üçün ölüm cəzasını, alkoqol qəbuluna görə şallaqlanmanı və "yer üzündə fəsad törətmək" və ya "Allaha qarşı müharibə" kimi ittihamlar üçün edamı nəzərdə tuturdu. İran Milli Cəbhəsi bu qanun layihəsini "qeyri-insani" adlandırmış və Tehran əhalisini 15 iyun 1981-ci il tarixində keçiriləcək nümayişə çağırmışdır.[26]

Ruhanilər bu tənqidləri islama, "Quran"a və ilahi qanunlara birbaşa hücum kimi qiymətləndirmişdilər. 1981-ci ilin iyun ayında Xomeyni tənqidçiləri hədəf alan bir sıra dini fətvalar vermiş, "islamın əsas qanunlarına qarşı çıxanları" mürtəd elan etmişdir. O, Milli Cəbhə üzvlərini xüsusi olaraq qınayaraq onları "kafirlər", "kommunistlər" və "dini münafiqlər" ilə bir cərgədə durmaqda ittiham etmişdir. Xomeyni bu qrupları öz məzarlarını öz əlləri ilə qazan "Allah və islam düşmənləri" adlandırmışdır. Onun fikrincə, Allahın hökmünü və islamı "qeyri-insani" adlandıran hər kəs kafir hesab olunmalı idi.[26]

Eyni zamanda, İnqilab Keşikçiləri və komitələrin tərkibindəki "Hizbullah" üzvləri İslamçı Respublikaçı Partiyası tərəfindən təşkilatlandırılaraq mitinq yeri kimi təyin olunmuş Firdovsi meydanına axışmışdılar. Milli Cəbhəni dəstəkləmək üçün gələn çoxsaylı orta təbəqə nümayəndələri qorxu və təzyiq altında səssiz qalmağa məcbur edilmişdilər. Nəticədə, heç bir mütəşəkkil nümayiş, çıxış və ya yürüş baş tutmamışdır.[27] Azadlıq Hərəkatının liderləri və Əbülhəsən Banisədr Milli Cəbhənin çağırışını dəstəklədiklərinə görə televiziya və radio vasitəsilə xalqdan üzr istəməli olmuşdular.[28]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Mehrzad, Boroujerdi. Postrevolutionary Iran: A Political Handbook. Syracuse University Press. 5 iyun 2018. 342. ISBN 978-0815635741. İstifadə tarixi: 27 iyun 2025.
  2. 1 2 Kazemzadeh, Masoud. Opposition Groups // Iran Today: An Encyclopedia of Life in the Islamic Republic. 1. Greenwood Press. 2008. 363–364. ISBN 978-0313341632.
  3. 1 2 John H. Lorentz. National Front // The A to Z of Iran. The A to Z Guide Series. 209. Scarecrow Press. 2010. 224. ISBN 978-1461731917.
  4. ↑ Gasiorowski, Mark J.; Byrne, Malcolm. Mohammad Mosaddeq and the 1953 Coup in Iran. Syracuse University Press. 2004. 60–61. ISBN 0815630182.
  5. ↑ Zabir, Sepehr. Iran Since the Revolution (RLE Iran D). Taylor & Francis. 2012. 29. ISBN 978-1136833007.
  6. ↑ Gheissari, Ali. Iranian Intellectuals in the Twentieth Century. University of Texas Press. 2010. 64. ISBN 978-0292778917.
  7. ↑ Poulson, Stephen C. Social Movements in Twentieth-century Iran: Culture, Ideology, and Mobilizing Frameworks. Lexington Books. 2012. səh. 4. ISBN 978-0739117576.
  8. ↑ Houchang E. Chehabi. Iranian Politics and Religious Modernism: The Liberation Movement of Iran Under the Shah and Khomeini. I.B.Tauris. 1990. 128. ISBN 1850431981.
  9. ↑ Abrahamian, Ervand. Radical Islam: the Iranian Mojahedin. I.B.Tauris. 1989. səh. 47. ISBN 978-1-85043-077-3.
  10. ↑ Antoine, Olivier; Sfeir, Roy, The Columbia World Dictionary of Islamism, Columbia University Press, 2007, 146, ISBN 9780231146418
  11. 1 2 Khandagh, Najleh. "The formation of the National Front in Iran". Scholars Journal of Arts, Humanities and Social Sciences. 10 (11). 14 noyabr 2022: 516–525. İstifadə tarixi: 24 aprel 2026.
  12. ↑ Jaberi, Arash; Gharadaghi, Masomeh; Taleei Gharah Gheshlagh, Aziz; Samadivand, Manocher. "Explaining the role and beliefs of Mohammad Ali Foroughi in domestic and foreign policy during the prime ministership" (PDF). International Relations Research Quarterly. International Relations Researches. 13 (3). Winter 2024: 281–309. doi:10.22034/irr.2023.406713.2412. İstifadə tarixi: 26 aprel 2026.
  13. 1 2 Abrahamian, Ervand. The Coup: 1953, the CIA, and the roots of modern U.S.-Iranian relations. New York: The New Press. 2013. 52–54. ISBN 978-1-59558-826-5.
  14. ↑ Âbrâhâmiân, Ervand. A History of Modern Iran. Cambridge University Press. 2008. səh. 115. ISBN 9781107198340.
  15. ↑ Gasiorowski, Mark J. "The 1953 Coup D'etat in Iran" (PDF). International Journal of Middle East Studies. 19 (3). avqust 1987: 261–286. doi:10.1017/s0020743800056737. 29 may 2014 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 avqust 2013.
  16. ↑ Stephen Kinzer. All the Shah's Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror. John Wiley and Sons. 2003. səh. 33. ISBN 978-0470185490.
  17. ↑ Elwell-Sutton, L. P. Persian Oil: A Study in Power Politics. London: Lawrence and Wishart Ltd. 1955. səh. 15.
  18. ↑ "BBC News | The Company File | From Anglo-Persian Oil to BP Amoco". news.bbc.co.uk. 11 avqust 1998. İstifadə tarixi: 15 iyun 2025.
  19. ↑ Mark J. Gasiorowski. U.S. Foreign Policy and the Shah: Building a Client State in Iran. Cornell University Press. 1991. səh. 59. ISBN 0801424127.
  20. ↑ Hiro, Dilip. The essential Middle East : a comprehensive guide. Dilip Dictionary of the Middle East. New York : Carroll & Graf. 29 noyabr 2003. ISBN 0-7867-1269-4 – Internet Archive vasitəsilə.
  21. ↑ Axworthy, Michael. Revolutionary Iran: A History of the Islamic Republic. Oxford University Press. 1 sentyabr 2013. 99. ISBN 978-0-19-932226-8. İstifadə tarixi: 9 avqust 2013.
  22. ↑ Nikki R. Keddie; Yann Richard. Modern Iran. Yale University Press. 2006. səh. 233. ISBN 978-0300121056.
  23. ↑ Jubin Afshar. "Iran: A Third Option -American Chronicle". Near East Policy Research. 2 aprel 2006. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2011.
  24. ↑ Nasiri, Shahin; Faghfouri Azar, Leila. "Investigating the 1981 Massacre in Iran: On the Law-Constituting Force of Violence". Journal of Genocide Research. 26 (2). 28 iyul 2022: 164–187. doi:10.1080/14623528.2022.2105027.
  25. ↑ Ruhollah Khomeini; Ṣaḥīfeh-ye Imām. An Anthology of Imam Khomeinī's Speeches, Messages, Interviews, Decrees, Religious Permissions and Letters (vol. 14). Tehran: The Institute for Compilation and Publication of Imām Khomeinī’s Work. 2008. 392–393.
  26. 1 2 Nasiri, Shahin. "Clerical Sovereignty and its Absolute Others: Religious Genocide in Iran". Journal of Genocide Research. 0 (0): 1–25. doi:10.1080/14623528.2025.2566533. ISSN 1462-3528.
  27. ↑ Shaul Bakhash. The Reign of the Ayatollahs. 158–9. ISBN 9780465068876.
  28. ↑ Brumberg, Reinventing Khomeini, 2001, p. 147
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=İran_Milli_Cəbhəsi&oldid=8946790"