İrtış

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

İrtış
İrtış çayı (Rusiya)
İrtış çayı (Rusiya)
Ölkələr Flag of Russia.svg Rusiya
Flag of Kazakhstan.svg Qazaxıstan
Flag of the People's Republic of China.svg ÇXR


Mənbəyi Monqolustan və Çinin sərhədində Altay silsiləsin dağları
Mənsəbi Ob çayı --> Kara dənizi
Uzunluğu 4.248 km
Su sərfi 3.000 m³/san
Mayilliyi 0,03 m/km
Hövzəsi 1.643.000
Hövzə sahəsi 1 643 000 km² km²
Commons-logo.svg İrtış Commonsda


İrtış (rus. Иртыш, qaz. Ертіс, çin. 额尔齐斯河 — É'ěrqísī hé)— Çində, QazaxıstandaRusiyada çay, Ob çayının əsas sol qol. İrtış çayının uzunluğu 4248 km təşkil edir (uzunluğuna göqə Ob çayından böyükdür). Ob çayı ilə birlikdə İrtış — Rusiyada ən geniş, Asiyada ikinci, dünyada isə altıncı çaydır. (5410 kilometr).

Coğrafiya[redaktə]

İrtış çayının hövzəsi

İrtış — dünyada ən uzun çay qoludur (ikinci yerdə Missuri çayı). Çin (525 kilometr), Qazaxıstan (1700 kilometr), Rusiya (2010 kilometr) ərazilərindən axır. Hövzəsinin sahəsi — 1643 min km²-dir.

İrtış çayı öz mənbəsini Monqolustan və Çinin sərhədində yerləşən Altay dağlarından götürür Qara İrtış çayı Çindən Zaysan dərəsilə Qazaxıstana keçib, Zaysan axar gölünə tökülür. Bu çayın mənsəbində böyük delta yaranmışdır.

Hidroqrafiya[redaktə]

İrtış çayı - Sintszyan (Çin)
İrtış çayı üzərində asma körpü (Qazaxıstan)
İrtış - çay limanı (Çin)

İrtış çayının yuxarı axarlarda qar və cüzi miqdarda yağış suları ilə; aşağı axarlarda qar, yağış və qrunt suları ilə qidalanır. Su rejimi müxtəlifdir. Yuxarı axarlarda aprel ayından daşqınlar başlayır, iyun ayında isə suyun səviyyəsi maksimum həddə çatır, oktyabra qədər çayın səviyyəsi enir. Çayın aşağı axarlarında daşqın mayın sonundan başlayır, iyunda maksimum səviyyə enir. Səviyyənin enməsi sentyabr ayına qədər davam edir. İllik axının 50 %-i yaz aylarında olur. Hövzəsinin ümumi sahəsi 1 643 000 kv kilometr təşkil edir. Çayın meyilliyi 0,03 m-dir[1].

Su tərkibi[redaktə]

Duzsuz, yumşaq çay suyudur. Suyun minerallaşması mövsümdən asılı olaraq 136-253 mq/dm3 arası dəyişir. İrtış çayının duz tərkibi hidrokarbonatlı kalsium, nadir natrium elementlərindən ibarətdir[1].

Qolları[redaktə]

Qolları: Kalcir, Kurçum, Narım, Buxtarma, Ulba, Uba, Qızılsu, Çar, Tobol, Qamışlı, Om, Tara, Uy, Şiş, İşim, Oşa, Çağan, Qonda, Usolka, Vaqay.

Çay üzərindəki şəhərlər[redaktə]

Mənbəyindən mənsəbinəcən İrtış çayının üstündə olan şəhərlər: Göktokay(Fuyun), Burçun (hamısı Çin); Serebryansk, Öskemen(keçmiş Üst-Kamenoqorsk), Semey(keçmiş Semipalatinsk), Kurçatov, Aksu(1993-cü ilə qədər Yermak adlanırdı), Pavlodar(hamısı Qazaxstan); Omsk, Tara, Tobolsk, Xantı-Mansiysk(Rusiya)

Mənbə[redaktə]

  1. 1,0 1,1 Захарчева Е. Г., Вяткина Г. А. «Иртыш — главная водная артерия Омской области», Омский филиал ФГУ «ТФГИ по Сибирскому федеральному округу» Федерального агентства по недропользованию"

Xarici keçidlər[redaktə]